اختلال (ADHD) یا بیش فعالی کودکان، شایع‌ترین اختلال روانی در کودکان (و حتی بزرگسالان) است که معمولا این وضعیت به دلیل عدم تعادل در انتقال‌دهنده‌های عصبی و فعالیت غیرطبیعی در بخش‌هایی از مغز رخ می‌دهد و روی میزان توجه و رفتار فرد تاثیر می‌گذارد.

این وضعیت به دلیل عدم تعادل در انتقال‌دهنده‌های عصبی و فعالیت غیرطبیعی در بخش‌هایی از مغز رخ می‌دهد. در کودکان، معمولاً با مشکلاتی در تمرکز و رفتارهای پرتحرک نمایان می‌شود و در بزرگسالان به‌صورت مدیریت ضعیف زمان و حواس‌پرتی دیده می‌شود. عوامل ژنتیکی و محیطی می‌توانند در ایجاد این اختلال نقش داشته باشند. برای مثال افراد مبتلا به ADHD سریع‌تر از سایر افراد حواس‌شان پرت می‌شود و گوش دادن، صبر کردن یا وقت‌گذاشتن برای آنها سخت‌تر است.

اختلالی با سه زیر شاخه

اختلال بیش‌فعالی توسط انجمن روانپزشکان آمریکا به سه نوع کلی تقسیم شده است: نوع اول که با کم‌توجهی همراه است، نوع دوم که رفتارهای بیش‌فعالانه و تکانشی را شامل می‌شود و نوع سوم که ترکیبی از هر دو نوع قبلی است. برای تشخیص این اختلال، دو نکته اساسی وجود دارد که باید مورد توجه قرار گیرد. اول اینکه علائم باید پیش از ۱۲ سالگی ظاهر شوند و دوم اینکه این نشانه‌ها باید دست‌‌کم در دو محیط مختلف، مانند خانه و مدرسه وجود داشته باشند تا بتوان آن را به عنوان یک اختلال در نظر گرفت. این یعنی اگر کودک فقط در محیط خانه بی‌قرار است و در مدرسه مشکلی ندارد، ممکن است بیش‌فعالی نباشد.

کودکانی با حواس پرتی زیاد

این کودکان در انجام و پیگیری فعالیت‌هایی که نیاز به تلاش ذهنی دارد دچار مشکل می‌شوند. فعالیت‌هایی مانند تکالیف مدرسه و تمرین‌های عملی فوق برنامه مانند تمرین موسیقی یا نقاشی نمونه‌های معمول فعالیت‌هایی هستند که کودک آنها را به کندی انجام می‌دهد،  زودتر از معمول خسته شده یا حواسش به راحتی پرت می‌شود. اغلب به نظر می‌رسد که کودک پشتکار کافی ندارد و فعالیت‌ها را نیمه کاره رها می‌کند. در مطالعه درس‌ها ممکن است دائما توی فکر برود و به‌رغم آنکه ظاهرا در زمان طولانی پای مطالعه است اما به کندی پیش برود. جالب اینکه همین کودک ممکن است به مدت طولانی به راحتی روی بازی‌های کامپیوتری یا تماشای تلویزیون یا فعالیت‌های مشابه سرگرم کننده متمرکز باشد و همین مسئله باعث می‌شود والدین احساس کنند که عمدا بر سر تکالیفش تمرکز نمی‌کند .

عدم توجه به جزئیات، باعث اشتباهات زیاد ناشی از بی‌دقتی می‌شود که این مسئله علاوه بر رفتارهای روزمره، در انجام تکالیف یا عملکرد کودک در امتحانات کتبی نیز منعکس می‌گردد .

والدین این کودکان ممکن است شکایت کنند که وقتی او را صدا می‌کنیم یا در حال صحبت با او هستیم انگار نمی‌شنود یا دیر به خودش می‌آید. همین مسئله باعث می‌شود وقتی به او دستوری داده می‌شود یا درخواست و سفارشی می‌شود آن‌را فراموش کند یا درست متوجه نشود و به‌رغم تذکرات فراوان اشتباهاتش را دوباره تکرار کند.

گم کردن وسایل، فراموش کردن کارها، جا گذاشتن اشیا و حواس پرت بودن، نمونه‌های دیگری از مشکلات توجه و تمرکز در زندگی روزمره هستند. اتاق نامرتب، وسایل به هم ریخته و کودکی که از نظر والدین، شلخته و بی‌نظم است از سوی بزرگسالان دائما مورد سرزنش قرار می‌گیرد .

کودکانی که  یکجا نمی نشینند

در نوع «بیش‌فعال»، کودکان از همان ابتدا پر فعالیت و بی‌قرار هستند. برای آنها  دشوار است که در جایی که باید، مدتی طولانی بنشینند. وقتی باید بنشینند اغلب وول می‌خورند و دست و پایشان را تکان می‌دهند. از جاهای نامناسب ممکن است بالا بروند. بازی کردن آرام و کم‌ سر و صدا برایشان دشوار است. انگار که موتوری در آنها روشن است که آنها را به حرکت وادار می‌کند. خیلی دیر خسته می‌شوند. والدین از پر حرفی آنها شکایت می‌کنند .

بیش‌فعال بودن ممکن است باعث شود شتابزده رفتار کنند، ناگهانی واکنش نشان دهند و پیش از اقدام به کاری نتوانند بیندیشند و پیامدهای آن را در نظر بگیرند. در واقع وقتی فکر، میل یا خواسته‌ای به ذهنشان می‌رسد نمی‌توانید جلوی وی را بگیرید و در نتیجه مثلا وسط حرف دیگران می‌پرند، سوالات را پیش از آنکه کامل شود پاسخ می‌دهند و انتظار کشیدن برای چیزی که می‌خواهند برایشان بسیار سخت است. برای این طیف از بچه‌ها اصولا منتظر نوبت ماندن، کنترل کردن خشم و صبر کردن برای رسیدن به خواسته‌ها از جمله دیگر مواردی است که در آن مشکل دارند.

کودکان با اختلال نقص توجه

به گزارش ایلنا، «سارا ده بزرگی» فوق تخصص روانپزشکی کودک و نوجوان و عضو هیئت علمی گروه روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شیراز معتقد است که کودکان با اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی ۵ تا ۱۰ درصد از جمعیت کودکان در سنین مدرسه را تشکیل می‌دهند.

اما چرا این عارضه در برخی کودکان به وجود می‌آید؟ سوالی که ده‌بزرگی در پاسخ به آن می‌گوید: ژن‌های متعددی در تحقیقات به عنوان مبنای ژنتیکی این اختلال شناخته شده است؛ همچنین مطالعات اخیر نشان می‌دهد که تکامل قشری مغز ممکن است در کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه عمدتا تا چند سال به تعویق بیفتد. این تاخیر در ناحیه جلویی مغز که در پروسه‌های ادراکی و شناختی از جمله توجه و برنامه‌ریزی حرکتی مهم است، برجسته می‌باشد. با وجود این اختلال در تکامل قشری مغز اما در ساختار مغز هیچ حالت غیر طبیعی دیده نمی‌شود.

عارضه‌ای مرتبط با اختلال‌های ژنتیکی

بدین ترتیب به نظر می‌رسد مهمترین علت ایجاد این اختلال در کودکان عوامل ژنتیکی است کمااینکه پژوهش‌ها نشان می‌دهند اگر کودکی اختلال نقص توجه بیش‌فعالی داشته باشد، بین ۱۰ تا ۳۵ درصد از اعضای خانواده احتمالا این اختلال را خواهند داشت. همچنین این پژوهش‌ها نشان می‌دهد که از علل دیگر بروز این اختلال، وجود سابقه نارس بودن در زمان تولد و همچنین تحمل شرایط با اکسیژن پایین در جنین است.

پزشکان معتقدند این اختلالات باید در کودکان به موقع تشخیص داده و درمان شود چرا که اصولا هدف از درمان این اختلال، مدیریت و کنترل رفتارهای غیر عادی است تا کودک بتواند در تمام مراحل مختلف رشد فردی، روابط خانوادگی و زندگی اجتماعی و دوران تحصیل با دیگران راحت‌تر ارتباط برقرار کند.

به گفته ده بزرگی، دارو درمانی، روان درمانی، مداخلات رفتاری و آموزش والدین از مداخلات در دسترسی هستند که بر اساس تشخیص علائم و شدت بیش‌فعالی توسط پزشک متخصص، به کار گرفته خواهند شد تا به کاهش علائم و بهبود عملکرد منجر شود.