استراتژی تجاری چین با آفریقا

رامتین لطیفی: نخستین محموله‌های آووکادوی کنیا که اوایل این ماه وارد بازار چین شد، فقط یک خبر تجاری ساده نبود؛ این محموله‌ها در واقع نماد آغاز مرحله‌ای تازه در روابط اقتصادی پکن و آفریقا بودند. چین از ابتدای ماه مه، تعرفه واردات کالا از ۵۳ کشور آفریقایی را به صفر رسانده؛ تصمیمی که دولت چین آن را «کلید طلایی توسعه مشترک» می‌نامد و از آن به‌عنوان گامی تاریخی در همکاری جنوب جهانی یاد می‌کند.

اما در آن سوی این روایت خوش‌بینانه، بسیاری از اقتصاددانان آفریقایی هشدار می‌دهند که حذف تعرفه‌ها به معنای توسعه پایدار نیست. آن‌ها می‌گویند این سیاست می‌تواند شکاف میان اقتصادهای قدرتمند و ضعیف آفریقا را عمیق‌تر کند؛ به‌ویژه اگر کشورهای آفریقایی همچنان فقط صادرکننده مواد خام باقی بمانند و سهم اصلی سود به کارخانه‌ها و شرکت‌های چینی برسد.

بازار یک‌ونیم میلیارد نفری چین

برای کشاورزان آفریقایی، بازار عظیم چین رویایی وسوسه‌کننده است. اولیو گیچوری، کشاورز کنیایی که در صنعت قهوه فعالیت می‌کند، می‌گوید حذف تعرفه‌ها می‌تواند درآمد کشاورزان را متحول کند: «وقتی قهوه ما در بازار چین رقابتی‌تر شود، تقاضا هم افزایش پیدا می‌کند و کشاورزان دیگر فقط وابسته به بازار داخلی کنیا نخواهند بود.» چین طی 16 سال متوالی بزرگ‌ترین شریک تجاری آفریقا بوده و حجم مبادلات دو طرف در سال ۲۰۲۵ به رکورد ۳۴۸ میلیارد دلار رسید.

با این حال، پشت این ارقام بزرگ، واقعیتی نابرابر پنهان شده است. کشورهای آفریقایی حدود ۱۲۳ میلیارد دلار کالا، به طور عمده نفت، مواد معدنی و مواد خام به چین صادر کردند‌ اما در مقابل، بیش از ۲۲۵ میلیارد دلار کالا از چین خریدند؛ از ماشین‌آلات و خودرو گرفته تا تجهیزات الکترونیکی و پنل‌های خورشیدی. نتیجه این معادله، جهش بی‌سابقه کسری تجاری آفریقا با چین بود؛ شکافی که تنها در یک سال از حدود ۶۲ میلیارد دلار به بیش از ۱۰۲ میلیارد دلار رسید.

سود نهایی برای کارخانه‌های چینی

بسیاری از اقتصاددانان آفریقایی معتقدند مشکل اصلی نه در حجم تجارت، بلکه در ساختار آن است. آدو اووسو سارکودی، اقتصاددان دانشگاه غنا می‌گوید آفریقا هنوز نتوانسته به زنجیره ارزش افزوده وارد شود: «ما مواد خام را ارزان می‌فروشیم چون آنها را فرآوری نمی‌کنیم. اگر بتوانیم روی محصولات خود ارزش افزوده ایجاد کنیم، درآمد بالاتری خواهیم داشت و فقر کاهش پیدا می‌کند.»

نمونه روشن این مسئله، صنعت کاکائوی غناست. این کشور یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان کاکائو در جهان است‌ اما بخش بزرگی از سود نهایی بازار شکلات به کارخانه‌های خارجی می‌رسد. اکنون اقتصاددانان غنایی هشدار می‌دهند که صادرات دانه خام کاکائو به چین، در نهایت بیشتر به سود صنایع چینی خواهد بود تا کارگران آفریقایی. به باور آنان، غنا باید به‌جای صادرات ماده خام، بر تولید کره کاکائو، شکلات و محصولات فرآوری‌شده تمرکز کند؛ زیرا حذف تعرفه بر کالاهای صنعتی و فرآوری‌شده می‌تواند هزاران شغل داخلی ایجاد کند.

کشورهای فقیرتر؛ پشت دروازه تجارت

اما برای بسیاری از کشورهای آفریقایی، حذف تعرفه‌ها به‌تنهایی معجزه نمی‌کند. کشورهایی مانند مالی و نیجر که به دریا راه ندارند، با مشکلات جدی حمل‌ونقل روبه‌رو هستند. کالاهای صادراتی این کشورها باید صدها کیلومتر مسیر زمینی طی کنند تا به بندر برسند؛ مسئله‌ای که هزینه صادرات را به‌شدت افزایش می‌دهد و بخش بزرگی از مزیت حذف تعرفه را از بین می‌برد.

افزون بر این، بسیاری از کشورهای فقیر آفریقایی هنوز توانایی پاسخگویی به استانداردهای سخت‌گیرانه چین را ندارند؛ از بسته‌بندی و حجم تولید گرفته تا استانداردهای بهداشتی و گواهی‌های صادراتی. اریک روتو، رئیس اتاق بازرگانی کنیا می‌گوید بسیاری از صادرکنندگان آفریقایی اکنون در حال آموزش برای تطبیق با قوانین گمرکی و استانداردهای بهداشتی چین هستند. تحلیلگران معتقدند بدون سرمایه‌گذاری در آزمایشگاه‌ها، سیستم‌های کنترل کیفیت و زیرساخت‌های صادراتی، بسیاری از کشورهای آفریقایی حتی قادر نخواهند بود از فرصت تعرفه صفر استفاده کنند.

چین چگونه آفریقا را فتح کرد؟

نفوذ اقتصادی چین در آفریقا فقط نتیجه حذف تعرفه‌ها نیست. آلیکو دانگوته، ثروتمندترین مرد آفریقا، توضیح داد که چرا شرکت‌ها و دولت‌های آفریقایی اغلب به سمت چین متمایل می‌شوند. او گفت تفاوت اصلی در شیوه تأمین مالی است. به گفته دانگوته، کشورهای غربی به طور معمول خواهان پرداخت نقدی پروژه‌های بزرگ هستند، در حالی که چین بخش عمده هزینه پروژه‌ها را وام می‌دهد و بازپرداخت بلندمدت پیشنهاد می‌کند.

او مثالی ساده مطرح کرد: «اگر برای ساخت نیروگاهی ۵۰۰ میلیون دلاری، غربی‌ها بگویند همه پول را نقد بده اما چین بگوید فقط ۲۰ درصد را پرداخت کن و بقیه را طی پنج سال تأمین مالی می‌کنم، طبیعی است که آفریقا پیشنهاد چین را انتخاب کند.» همین مدل مالی باعث شده چین طی دو دهه گذشته به بازیگر اصلی پروژه‌های زیربنایی آفریقا تبدیل شود؛ از راه‌آهن و بندر گرفته تا نیروگاه و شبکه مخابراتی.

برندگان اولیه؛ کنیا، آفریقای جنوبی و غنا

در میان کشورهای آفریقایی، برخی اقتصادها بیش از دیگران آماده بهره‌برداری از فرصت تازه چین هستند. کنیا یکی از مهم‌ترین برندگان اولیه این سیاست محسوب می‌شود. پکن حدود ۹۸درصد کالاهای صادراتی کنیا را مشمول تعرفه صفر کرده است؛ موضوعی که می‌تواند صادرات چای، قهوه، گل‌های زینتی و محصولات کشاورزی تازه را افزایش دهد.

فردریک گاتوما، کشاورز کنیایی می‌گوید جمعیت عظیم چین فرصت کم‌نظیری برای صنعت قهوه کشورش ایجاد کرده است: «وقتی بازاری به بزرگی چین باز شود، کل زنجیره تولید قهوه سود خواهد برد.» آفریقای جنوبی نیز به دلیل زیرساخت‌های صادراتی پیشرفته‌تر، موقعیت مناسبی دارد. چای معروف «رویبوس»، فلزات گرانبهایی مانند پلاتین و طلا و همچنین صنایع معدنی این کشور می‌توانند از دسترسی ارزان‌تر به بازار چین سود ببرند. غنا هم با ثبت تجارت ۱۴.۱ میلیارد دلاری باچین در سال ۲۰۲۵، یکی از بازیگران مهم این همکاری اقتصادی شده است؛ هرچند نگرانی‌ها درباره وابستگی بیش از حد به صادرات خام همچنان پابرجاست.