کدام قطعات خودرو نایاب شد

مهدی خاکی فیروز:  اگر تا چند سال پیش دغدغه اصلی مالکان خودرو پیدا کردن تعمیرکار ماهر بود، امروز بسیاری از صاحبان خودرو پیش از رسیدن به تعمیرگاه با مشکل بزرگ‌تری مواجه می‌شوند. پیدا کردن قطعه. بازاری که روزگاری یکی از پررونق‌ترین بخش‌های تجارت شهری محسوب می‌شد، اکنون با کمبود کالا، جهش قیمت‌ها و آشفتگی در زنجیره تامین دست‌وپنجه نرم می‌کند. در این میان، مالکان خودروهای چینی بیش از دیگران طعم این بحران را چشیده‌اند. خودروهایی که با ظاهر مدرن و فهرست بلندبالای آپشن‌ها وارد خیابان‌های ایران شدند اما امروز برخی از آنها به دلیل نبود یک قطعه ساده هفته‌ها و حتی ماه‌ها در پارکینگ‌ها و تعمیرگاه‌ها متوقف مانده‌اند.

وحید عیوض‌خانی فعال بازار لوازم یدکی که حدود ۱۵ سال در خیابان چراغ برق فعالیت دارد، وضعیت فعلی را «بی‌سابقه» توصیف می‌کند. او می‌گوید بازار طی ماه‌های اخیر با موج سنگینی از افزایش قیمت‌ها روبه‌رو شده و در کنار آن، واردات قطعات نیز با اختلال جدی مواجه شده است. به گفته او، عمده فعالیتش در حوزه قطعات برقی خودروهای پراید، پژو، ال۹۰، سمند و ۲۰۶ است. خودروهایی که هنوز بخش بزرگی از ناوگان کشور را تشکیل می‌دهند. با این حال حتی در این بخش نیز تامین کالا دشوارتر از گذشته شده است.

عیوضخانی می‌گوید: «در یک سال اخیر قیمت قطعات حدود ۱۲۰ درصد بالا رفته است. بخش بزرگی از این افزایش مربوط به همین چند ماه گذشته است. از ابتدای سال تا الان نزدیک ۷۰ درصد افزایش قیمت داشته‌ایم. بازار عملاً شوکه شده است.» فعالان بازار معتقدند افزایش نرخ ارز، مشکلات ثبت سفارش، محدودیت‌های وارداتی و اختلال در مسیرهای تامین کالا دست به دست هم داده‌اند تا قیمت‌ها با سرعتی فراتر از توان مصرف‌کنندگان رشد کند. نتیجه آن است که تعمیر بسیاری از خودروها به هزینه‌ای سنگین تبدیل شده و بخشی از مالکان ترجیح می‌دهند تعمیرات را به تعویق بیندازند. اما بحران اصلی جایی خود را نشان می‌دهد که صحبت از خودروهای چینی به میان می‌آید.

کابوس مالکان خودروهای چینی

طی یک دهه گذشته خودروهای چینی سهم قابل توجهی از بازار ایران را به دست آورده‌اند. تنوع مدل‌ها، امکانات رفاهی متعدد و ظاهر به‌روز موجب شد بسیاری از خریداران به سمت این خودروها حرکت کنند. اکنون اما بخشی از همان مشتریان با واقعیتی متفاوت روبه‌رو شده‌اند. کمبود قطعات.عیوضخانی می‌گوید: «برای خیلی از خودروهای چینی قطعه پیدا نمی‌شود. مواردی داریم که خودرو در نمایندگی متوقف مانده و چند ماه منتظر یک قطعه است. حتی خودروهای تقریباً صفر کیلومتر هم اگر دچار ایراد شوند، ممکن است صاحبشان برای پیدا کردن قطعه به مشکل بخورد.»

او معتقد است ضعف اصلی در نحوه اعطای نمایندگی و تعهدات خدمات پس از فروش است. به باور او، پیش از فروش گسترده هر خودرو باید تضمین محکمی برای تامین قطعات و ارائه خدمات وجود داشته باشد.این فعال بازار می‌گوید: «وقتی مشتری دو یا سه میلیارد تومان برای یک خودرو هزینه می‌کند، قابل قبول نیست که ماشین به خاطر یک قطعه چند ماه در تعمیرگاه بماند. فروش خودرو بدون تضمین تامین قطعه، مشکلی است که امروز خودش را نشان داده است.»

بازار سیاه قطعات

کمبود کالا، زمینه شکل‌گیری بازارهای غیررسمی را نیز فراهم کرده است. بازاری که در آن قطعات کمیاب با قیمت‌هایی چند برابر نرخ واقعی معامله می‌شوند. عیوضخانی نمونه‌ای از این وضعیت را در حوزه گیربکس خودروهای چینی بیان می‌کند. او می‌گوید یکی از آشنایانش برای تامین گیربکس یک خودروی فونیکس با مشکل جدی مواجه شده بود.

به گفته او، پس از جست‌وجوی فراوان و استفاده از ارتباطات مختلف، قطعه‌ای که پیدا شد قیمتی حدود ۶۱۰میلیون تومان داشت. رقمی که برای بسیاری از مالکان خودرو شوکه‌کننده است.
او معتقد است مالکان خودروهای چینی در صورت بروز ایراد در بخش‌هایی مانند گیربکس اتوماتیک با هزینه‌هایی روبه‌رو می‌شوند که گاه از تصور خریداران هنگام خرید خودرو بسیار فراتر است.
در چنین شرایطی، بخشی از مشتریان ناچار می‌شوند به سراغ قطعات دست دوم یا تعمیرشده بروند. قطعاتی که کیفیت و دوام آنها همواره محل تردید است.

هجوم به بازار قطعات دست دوم

وقتی قطعه نو پیدا نمی‌شود یا قیمت آن از توان مالی مصرف‌کننده خارج است، بازار دست دوم رونق می‌گیرد. فعالان این حوزه می‌گویند بسیاری از قطعات مورد استفاده از خودروهای اوراقی تامین می‌شود.عیوضخانی توضیح می‌دهد: «بعضی قطعات از خودروهای تصادفی یا اوراقی خارج می‌شوند. برخی هم تعمیر می‌شوند و دوباره وارد بازار می‌شوند. خریدار عملاً شانسی خرید می‌کند. ممکن است قطعه چند سال کار کند یا بعد از یک ماه دوباره خراب شود.» این وضعیت هزینه تعمیرات را افزایش می‌دهد و ریسک مالکیت خودرو را بالا می‌برد. در واقع مصرف‌کننده پولی قابل توجه پرداخت می‌کند بی‌آنکه اطمینانی از کیفیت کالای خریداری‌شده داشته باشد.

از دینام ۱۲ میلیونی تا دینام ۴۰ میلیونی

افزایش قیمت‌ها در بازار قطعات گاه به اعدادی می‌رسد که برای بسیاری از مصرف‌کنندگان باورکردنی نیست.عیوضخانی به نمونه‌ای از افزایش قیمت دینام یکی از خودروهای چینی اشاره می‌کند. به گفته او، قطعه‌ای که سال گذشته با حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیون تومان قابل خریداری بود، اکنون با قیمت‌های ۳۵ تا ۴۰ میلیون تومان نیز به سختی پیدا می‌شود. این رشد قیمت محدود به یک یا دو قطعه نیست. فعالان بازار می‌گویند تقریباً در تمام گروه‌های کالایی، از قطعات برقی گرفته تا تجهیزات موتوری و بدنه، روند افزایشی مشابهی دیده می‌شود.

ظاهر جذاب، دردسر فنی

یکی از انتقادهایی که از سوی برخی تعمیرکاران و فعالان بازار مطرح می‌شود، فاصله میان ظاهر و عملکرد برخی خودروهای چینی است. آنان معتقدند امکانات رفاهی گسترده و طراحی جذاب توانسته نظر خریداران را جلب کند اما در بخش فنی، مشکلاتی وجود دارد که پس از مدتی خود را نشان می‌دهد.عیوضخانی می‌گوید برخی مشتریان پس از مدت کوتاهی استفاده با هزینه‌های سنگین تعمیرات مواجه شده‌اند.

از نگاه او، بخشی از خودروهای چینی برای شرایط استفاده در ایران به اندازه کافی بومی‌سازی نشده‌اند و همین موضوع می‌تواند در بلندمدت مشکلاتی ایجاد کند.
هرچند این دیدگاه مورد توافق همه کارشناسان نیست، اما آنچه میان بسیاری از فعالان بازار مشترک به نظر می‌رسد، نگرانی از وضعیت خدمات پس از فروش و تامین قطعات است. موضوعی که حتی طرفداران خودروهای چینی نیز آن را انکار نمی‌کنند.

تفاوت ایران با بازارهای منطقه

یکی دیگر از نکاتی که از سوی فعالان صنف مطرح می‌شود، تفاوت نحوه فعالیت نمایندگی‌ها در ایران و برخی کشورهای منطقه است. به گفته عیوضخانی، در کشورهایی مانند امارات یا عمان، شرکت‌های عرضه‌کننده خودرو تحت نظارت سختگیرانه‌تری قرار دارند و موظف‌اند خدمات پس از فروش و قطعات مورد نیاز مشتریان را تامین کنند. او معتقد است در ایران سازوکارهای نظارتی به اندازه کافی موثر نیستند و همین موضوع به شکل‌گیری نارضایتی‌های گسترده منجر شده است. واقعیت آن است که بازار خودرو تنها به فروش محصول محدود نمی‌شود. زنجیره خدمات پس از فروش، تامین قطعات و پاسخگویی به مشتری بخش مهمی از تجربه مالکیت خودرو را تشکیل می‌دهد. بخشی که این روزها بیش از هر زمان دیگری زیر ذره‌بین مصرف‌کنندگان قرار گرفته است.

آینده‌ای پرابهام

فعالان بازار لوازم یدکی چشم‌انداز ماه‌های آینده را چندان امیدوارکننده نمی‌دانند. آنان هشدار می‌دهند اگر روند فعلی واردات و تامین کالا ادامه پیدا کند، کمبود قطعات گسترده‌تر خواهد شد. به گفته عیوضخانی، برخی قطعات پرمصرف هنوز در بازار یافت می‌شوند اما موجودی بسیاری از کالاها رو به کاهش است. او معتقد است در صورت ادامه این روند، مصرف‌کنندگان برای تهیه قطعات معمولی نیز با مشکلات جدی‌تری روبه‌رو خواهند شد.

بازار لوازم یدکی امروز تصویری کوچک از چالش‌های بزرگ‌تر اقتصاد ایران است. بازاری که میان محدودیت‌های وارداتی، نوسانات قیمتی و کاهش قدرت خرید گرفتار شده است. در این میان، مالکان خودروها هر روز بیش از گذشته هزینه می‌پردازند. هزینه‌ای که گاه به شکل افزایش قیمت قطعه و گاه به صورت هفته‌ها انتظار برای رسیدن یک کالای ساده خود را نشان می‌دهد. شاید مهم‌ترین پرسش این باشد که اگر امروز تامین یک دینام یا گیربکس به چنین چالشی تبدیل شده، چند ماه دیگر وضعیت چگونه خواهد بود؟ پرسشی که پاسخ آن، نگرانی مشترک فروشندگان، تعمیرکاران و میلیون‌ها راننده ایرانی است.