دلایل روانشناسی عمل‌های زیبایی

مهسا قوی‌قلب: در حالی‌که قیمت مرغ و برنج و گوشت و….روزبه‌روز بالا می‌رود و تورم از حد تصور گذشته، هنوز صف نوبت سالن‌های زیبایی، کلینیک‌های پوست و مو و حتی مراکز کاشت ناخن شلوغ است و بازارشان داغ داغ! گویی میل به زیبا ماندن، از گرانی‌ها پیشی گرفته یا شاید زیبایی برای بسیاری، نوعی پناهگاه میان این همه بی‌ثباتی است.  مینا ۳۴ ساله و کارمند با نگاهی مطمئن از کلینیکی در شرق تهران بیرون می‌آید. به خاطر تزریق ژل لب تورم  دارد.

او می‌گوید: «قیمت خدمات زیبایی هم  با افزایش تورم بالا رفته می‌دونم که گرونه اما وقتی هر روز باید با صد تا ارباب رجوع عصبانی سروکله بزنم، دلم می‌خواد یه کاری برای خودم بکنم. یه تغییر کوچیک که حس خوبی هم به خودم و هم بقیه بده.» تزریقش حدود سه میلیون تومان آب خورده، اما او معتقد است که ارزشش را دارد، چون اعتمادبه‌نفسش بالا می‌رود.

در همان سالن، خانمی دیگر روی تخت دراز کشیده، متخصص تزریق با دقت بین ابروهایش آمپول بوتاکس را تزریق می‌کند. نازیلا، ۴۵ ساله، صاحب مزون لباس که زیر دست دکتر نشسته معتقد است چهره‌اش سرمایه کاری اوست: «من جلوی مشتری باید همیشه شاداب باشم. اگه چین و چروک پیشونیم زیاد بشه، خودم رو خسته و ناراضی نشون می‌ده. مردم توی این وضع سخت دنبال انرژی مثبت هستند، ظاهر من یه جور تبلیغ برای کارم محسوب میشه.»

برخلاف تصور، این موج تقاضا فقط در شمال شهر تهران یا طبقات مرفه دیده نمی‌شود. در محله‌های معمولی هم سالن‌های زیبایی کوچک حالا خدماتی ارائه می‌دهند که تا چند سال پیش فقط ویژه به اصطلاح لاکچری‌ها بود. کاشت ناخن، لمینیت مژه یا تزریق فیلر لب – در حالیکه تزریق ژل در آرایشگاه‌ها غیرقانونی اعلام شده است!- آنهم به‌صورت قسطی یا با تخفیف و حتی در برخی موارد در  منزل هم انجام می‌شود.

سمیه، ۲۸ ساله، منشی یک دفتر بیمه در شرق تهران است و ماهی کمتر از پانزده میلیون درآمد دارد. او با خنده می‌گوید: «قبض‌های برق و گاز رو شاید دیرتر بدم، ولی نوبت ناخن‌هام رو نه!» برایش این کار فقط تجمل نیست؛ بخشی از هویت زنانه و مقاومت در برابر فرسودگی روزمره است. او توضیح می‌دهد: «همه‌ زندگی شده استرس و نگرانی، یه وقتی باید خودتو خوشحال کنی دیگه.»

این پدیده را می‌توان زیبایی به‌عنوان تسکین توصیف کرد که می‌تواند نوعی پاسخ روانی به احساس ناتوانی اقتصادی باشد.‌ وقتی مردم دیگر نمی‌توانند اقتصاد خود را کنترل کنند، به کنترل بدن و ظاهر رو می‌آورند. هر کاشت ناخن و مژه یا تزریق ژل و بوتاکس و هر تغییر ظاهری، بخشی از بازیابی حس قدرت است.

البته در جریان سیر صعودی این اقدامات زیبایی در چهره شبکه‌های اجتماعی هم نقش عمده‌ای داشتند و از چند سال پیش فعالیت و به نوعی تبلیغات در این حوزه‌ها با الگوهای تصویری معیارهای زیبایی را بازتولید کرده‌اند که بسیار هم در تصاعدی شدن بازار  و افزایش انگیزه افراد  موثر بودند. حالا خیلی از زنان و حتی مردان هم حتی در شرایط بحرانی اقتصادی، می‌خواهند  ظاهر مطلوب خود را حفظ کنند. این روزها با وجود افزایش قیمت دلار و گرانی مواد وارداتی، صاحبان کلینیک‌ها و سالن‌های زیبایی می‌گویند که دو ماه اخیر تقاضا برای انواع خدمات آرایشی و زیبایی با افزایش روبه‌رو بوده است.

میل به جاودانگی

زینالی، معتقد است که زندگی امروزی در شهرها باعث شده رفاه و امکانات بهتری داشته باشیم. اما در کنار این نیازهای واقعی، یک مدل زندگی جدید هم پیدا شده که ربطی به نیازهای اصلی ندارد. در این وضعیت، آدم‌ها دنبال نشانه‌های جدیدی می‌گردند تا خودشان را نشان بدهند. مثلاً زندگی در خانه‌های لوکس، داشتن پرستیژ در فضای مجازی، انجام روتین‌های پوستی و سفرهای گران‌قیمت از این جمله‌اند. در واقع، معنای خوشبختی از ارزش‌های قدیمی تغییر کرده و به سمت نمایش دادن و تزیینات امروزی رفته است.

به گفته زینالی این نوع زندگی که بیشتر شبیه نمایش ثروت است، با گسترش اینترنت در تمام دنیا و ایران پخش شده است. جامعه ما هم به دلیل ارتباط با کشورهای دیگر، خیلی زود به این مدل زندگی عادت کرد. حتی وقتی وضع اقتصاد خوب نیست، باز هم این میل به نمایش دادن وجود دارد. در واقع در بخشی از طبقه متوسط، ارزش‌های اخلاقی جای خود را به عطش برای پز دادن و کسب اعتبار ظاهری داده است. این موضوع در اینستاگرام خیلی بیشتر دیده می‌شود؛ جایی که آدم‌ها تظاهر به خوشبختی می‌کنند و تصویری از خودشان نشان می‌دهند که با واقعیت فرق دارد. زیبایی دیگر یک حس درونی نیست، بلکه وسیله‌ای شده تا آدم‌ها کلاس بگذارند و جای خالی اخلاق را با ظاهر درست کنند.

وی همچنین از نسل‌های دهه پنجاه تا هفتاد می‌گوید که به شدت دنبال این هستند که جوانی خود را حفظ کنند. این نسل‌ها به خاطر مشکلات مختلف دوران خود، هنوز حس می‌کنند جوانی نکرده‌اند و می‌خواهند هر طور شده آن را نگه دارند. به همین خاطر است که میانسالی در جامعه ما کمرنگ شده و همه با جراحی‌های زیاد و درمان‌های پوستی، دنبال جوانی همیشگی هستند. این یک مدل جوانی کاذب است؛ چون فرد از پیر شدن و چروک صورت وحشت دارد. او ترجیح می‌دهد در دنیای رویاهای خود بماند و با واقعیت‌های سن و سال خودش روبه‌رو نشود.

زینالی می‌گوید این وضعیت حتی در زمان جنگ و بحران هم ادامه دارد. در حالی که در شرایط سخت، قاعدتاً باید حفظ جان و نیازهای اولیه مهم باشد، اما این آدم‌ها هنوز نگران کیفیت ظاهر خود هستند. آن‌ها حاضرند از خرج سلامت خود بزند تا پول عمل‌های زیبایی و تیپ خود را جور کنند، چون حس می‌کنند اگر ظاهرشان به هم بریزد، انگار مرده‌اند. این خودپسندی باعث می‌شود حتی مفاهیم انسانی مثل فداکاری و عشق هم فراموش شود تا پول این تظاهر فراهم شود.

در این فضا، یک جنگ پنهان بین طبقات جامعه برای رسیدن به این مدل زندگی راه می‌افتد، در حالی که بخش بزرگی از مردم درگیر نان شب و هزینه‌های ابتدایی زندگی هستند.بحران‌هایی مثل سیل یا جنگ همیشه اولویت‌های آدم را عوض می‌کنند، اما این نسل حتی در دل خطر هم نگران تیپ و کلاس خودش است. آن‌ها حتی حاضرند به سلامت خودشان آسیب بزنند اما دست از این تفاخر بر ندارند. این در حالی است که در گذشته، عده زیادی از جان و مال خود گذشتند تا کشور حفظ شود. اما حالا بخشی از جامعه که با این ارزش‌های ظاهری بزرگ شده، حتی حاضر نیست از یک عمل زیبایی به خاطر دیگران یا حتی سلامت خودش بگذرد. این تضاد نشان می‌دهد که چقدر از ارزش‌های انسانی فاصله گرفته‌ایم و چقدر درگیر نمایش دادن شده‌ایم.

به اعتقاد وی، جنگ و بحران‌ها باعث می‌شوند که اولویت‌های واقعی آدم‌ها رو شود. این شرایط نشان می‌دهد که هر کسی برای جان و مال خود چقدر ارزش قائل است. عجیب است که بخشی از جامعه حتی در اوج خطر، باز هم به فکر جوانی و پز دادن با قیافه خود هستند. آن‌ها حاضرند سلامتی خود را به خطر اندازند تا فقط زیبا به نظر برسند. این آدم‌ها برای تامین هزینه این کارها، حتی با قیمت‌های ناعادلانه به زندگی بقیه هم ضربه می‌زنند تا پول عمل‌های زیبایی خود را جور کنند.

این جامعه شناس در ادامه به بخشی ازدیدگاه‌های اریک فروم اشاره می‌کند که می‌گفت کسی که بقیه افراد، میهن یا خدا را دوست نداشته باشد، هیچ وقت عشق واقعی را حس نمی‌کند. چنین فردی فقط در خودخواهی غرق می‌شود. این آدم‌ها چون از درون احساس پوچی می‌کنند، با نمایش دادن و جلب توجه می‌خواهند ثابت کنند که هستند. یادمان هست که در زمان جنگ، چطور عده‌ای از جان و مال خود گذشتند تا ایران قوی بماند. آن‌ها ایثار کردند و زنجیره انسانی برای دفاع از وطن ساختند. اما حالا بخشی از جامعه که با ارزش‌های نوکیسگی بزرگ شده، حتی حاضر نیست از ظاهر خود بگذرد. این‌ها نه تنها به فکر بقیه نیستند، بلکه حتی سلامتی خود را فدای قیافه می‌کنند.

تخفیف‌های اقساطی و مناسبتی

نزدیک به دوماه از مقاومت جانانه مردم ایران می‌گذرد و با وجود حملات و تهدیدات، ماه‌ها تورم، رکود اقتصادی و سایه جنگ در منطقه، بازار محصولات زیبایی و خدماتی مثل تزریق فیلر و بوتاکس و مراقبت‌های پوست در ایران همچنان پررونق است .‌دکتر سعید مقدم، متخصص پوست و مو با اشاره به این که کلینیک زیبایی او در بیشتر مواقع  شلوغ است به «هفت صبح» می‌گوید: «برندهای جدید زیبایی، فیلرها، مزوژل‌ها و نخ‌های جوانساز جدید وارد می‌شوند و همچنان پلتفرم‌های مجازی پر از تبلیغات  خدمات تخصصی پوستی هستند .این پدیده از زوایای گوناگون قابل بررسی است. برای بسیاری از زنان حفظ زیبایی نه فقط یک امر ظاهری که نوعی مقاومت در برابر شرایط سخت است.»

او معتقد است که  خود مراقبتی؛ اقدامات زیبایی یا  نماد امید،کنترل و اعتماد به نفس در  دنیایی است که در آن بسیاری از چیزها از  کنترل فرد خارج است. به قول یکی از مراجعینم بعد از تزریق بوتاکس که می‌گفت دنیا بداند در مقابل سختی‌ها خم به ابرو نمی‌آوریم. یکی دیگر از بیمارانم می‌گفت که اگر نمی‌توانم اقتصاد کشور را تغییر دهم دست کم می‌توانم چروک‌های صورتم را تغییر دهم .

جالب است که با توجه به تبلیغات گسترده و پلتفرم‌های جدید، استانداردهای زیبایی در ایران سیر صعودی داشته و استقبال از پروسیجرهای زیبایی به‌طور چشمگیری سیر صعودی دارد. این نکته قابل توجه است که بدانید از نظر اقتصادی و بازار زیبایی قیمت بوتاکس و فیلر و خدمات زیبایی معادل در مقایسه با رشد شدید  تورم، رشد کمتری را نداشته و بسیاری از مطب‌ها و کلینیک‌ها با توجه به شرایط اقتصادی تخفیف‌های مناسبتی وشرایط اقساطی را به مراجعین خود پیشنهاد می‌کنند.

به گفته مقدم، از نقطه نظر روانی در شرایطی که آینده نامطمئن است برخی تمایل دارند بر جنبه‌هایی از زندگی کنترل داشته باشند. تزریق ژل و بوتاکس انتخابی است که نتیجه آن سریع و ملموس و در اختیار شخص است و این احساس کنترل و آرامش روانی را فراهم می‌کند.

بنابر این با توجه به حوادثی که باعث شکل‌گیری حادواقعیت جوانی ناتمام شده، نیاز است که هم خود افراد و هم متولیان تربیتی جامعه‌ ایرانی در شرایط تربیتی نسل‌های حال حاضر دقت کنند تا در خانه و مدرسه احساس حقارت و خودکم بینی نکنند، که این درد با تغییر چهره و کسب مقام و پرستیژ حل نشده و حتی جان خود افراد هم از خطر مواجهه دردهای درونی‌شان در امان نیست.