خسارت جنگ رمضان به هوانوردی چقدر است ؟

سرمایه فردا، حامد شایگان: وقتی در روزهای نخست جنگ رمضان، حملات به زیرساخت‌های هوانوردی آغاز شد و آسمان ایران برای چهل روز بسته شد،  هزاران مسافر که هفته‌ها قبل بلیت خریده بودند، یک‌باره با کنسلی بلیت  مواجه شدند و از آن زمان تاکنون خیلی‌ها هنوز پولشان را پس نگرفته‌اند. سازمان هواپیمایی کشوری طی ابلاغیه‌ای رسمی، تمامی شرکت‌های هوایی را مکلف به استرداد کامل وجه بلیت‌ها کرده است.

اما گزارش‌هایی از خودداری برخی شرکت‌ها از این کار منتشر شده و حتی برخی پیشنهاد بلیت جایگزین داده‌اند اما خیلی از مشتریان آن را نمی‌پذیرند. سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان هشدار داده که هر مسافری در صورت عدم استرداد وجه، می‌تواند از طریق سامانه ۱۲۴ یا ادارات کل صنعت، معدن و تجارت استان‌ها شکایت خود را ثبت کند، اما این مسئله نیز خودش یک فرایند رسیدگی و پیگیری دارد و در نهایت دوباره مسافران ضرر می‌کنند.

واقعیت این است که جنگ رمضان در روزهای پایانی سال ۱۴۰۴ آغاز شد و خیلی‌ها برای مسافرت یا مأموریت‌های پایان سال بلیت رزرو کرده و پرداخت کرده بودند، حتی می‌توان ادعا کرد که بلیت پروازها تا پایان فروردین کاملا رزرو شده بودند. وقتی در همان ساعات اولیه، حملات هوایی به فرودگاه‌های مهرآباد، امام خمینی(ره) و چند فرودگاه دیگر، صنعت هوانوردی کشور پروژه‌ها را تعلیق کرد هزاران مسافر طلبکار شدند.

از سوی دیگر شرکت‌های هواپیمایی با خسارت‌های سنگینی مواجه شدند و حدود ۲۰ درصد از ناوگان هوایی کشور به طور کامل از چرخه خدمات‌رسانی خارج شد، به طوری که حداقل ۱۵ فروند هواپیما مستقیماً مورد اصابت موشک قرار گرفت. چهار برج مراقبت نیز آسیب دید و ۱۲ رادار غیرنظامی و تعدادی از سامانه‌های کمک ناوبری  هدف قرار گرفتند. همین خسارت‌های سنگین منجر شد برخی شرکت‌ها با چالش مالی مواجه شوند اما این مسئله نباید دلیلی بر بی‌توجهی حقوق مسافران در استرداد بلیت شود.

بر اساس آمارهای سال قبل در تعطیلات نوروز، روزانه به طور میانگین حدود ۱,۵۰۰ پرواز داخلی و خارجی در ایران انجام می‌شد. از این تعداد، حدود ۱,۳۰۰ پرواز داخلی و ۲۰۰  پرواز خارجی بوده‌است. میانگین تعداد مسافران هر پرواز داخلی حدود ۱۲۰ نفر و پرواز خارجی حدود ۲۰۰ نفر است. بنابراین، تعداد مسافران روزانه حدود ۱۸۰,۰۰۰ تا ۲۰۰,۰۰۰ نفر برآورد می‌شد.

جنگ رمضان باعث شد حدود ۵۵ روز فرودگاه‌ها تعطیل شوند که در این بازه زمانی، عملاً هیچ پروازی انجام نشد. بنابراین، تعداد کل بلیت‌هایی که باید فروخته می‌شد، با توجه به تعداد پروازهای روزانه عدد قابل توجهی است. میانگین قیمت بلیت داخلی در اسفند ۱۴۰۴ حدود ۴ تا ۱۰ میلیون تومان و بلیت خارجی حدود ۳۰میلیون تومان به بالا(بسته به مقصد) بوده، البته تعداد پروازهای خارجی نسبت به پروازهای داخلی خیلی کمتر است.

این برآوردها تقریبی است ولی قطعا یک شوک مالی بزرگ برای شرکت‌های هواپیمایی است. شرکت‌هایی که خودشان در جنگ خسارت دیده‌اند؛ هواپیماهایشان آسیب دیده، درآمدشان صفر شده، اما باید میلیاردها تومان به مسافران برگردانند. طبیعی است که بسیاری از آنها توان پرداخت ندارند و عودت وجه را به تعویق می‌اندازند. اما از سوی دیگر، مسافران هم حق دارند پول خود را دریافت کنند. بسیاری از این افراد برای خرید بلیت، ماه‌ها پس‌انداز کرده بودند یا برای کار و درمان به سفر نیاز داشتند.

ضعف در ضمانت اجراست

با توجه به ابلاغیه سازمان هواپیمایی کشوری شرکت‌های هواپیمایی نه تنها باید پول مسافران را پس بدهند، بلکه هیچ جریمه‌ای هم حق ندارند از این بابت کسر کنند. در شرایط عادی، اگر مسافری بلیت خود را کنسل کند، بر اساس قوانین، شرکت هواپیمایی می‌تواند درصدی را به عنوان جریمه کنسلی کسر کند. اما اینجا، دلیل کنسلی پرواز، شرایط جنگ و توقف کامل پروازها توسط سازمان هواشناسی بوده است، بنابراین مسافر هیچ تقصیری نداشته و شرکت هواپیمایی موظف است تمام وجه را بازگرداند.

برآوردها حاکی از آن است که در جنگ رمضان خسارت سنگینی به صنعت هوانوردی وارد شده، از یک سو طبق گزارش وزارت راه و شهرسازی در ۲۳ روز از ۲۴ اسفند سال ۱۴۰۳ تا ۱۷ فروردین ۱۴۰۴ حدود ۳ میلیون و ۳۹۷ هزار بلیت فروخته شده بود و از طرف دیگر در سال ۱۴۰۴ حدود ۷ درصد تعداد پروازهای داخلی و ۳۸ درصد در کشور افزایش یافته‌ و این یعنی تقریبا در دو ماه گذشته که فعالیت فرودگاه‌ها متوقف بوده خسارت زیادی به صنعت هوانوردی کشور وارد شده که به گفته مقصود اسعدی سامانی، دبیر انجمن شرکت‌های هواپیمایی کشور ۳۰ همت عدم‌النفع تخمین زده شده‌ و از آنجایی که در این دو ماه به واسطه تعطیلات نوروز بلیت‌ها رزرو می‌شوند تعداد زیادی پول بلیت مسافران کنسل شده که هنوز هزینه آن استرداد نشده‌اند.

سازمان هواپیمایی ابلاغیه استرداد صادر کرده، اما برخی شرکت‌ها از بازگرداندن وجه خودداری می‌کنند. سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان سامانه ۱۲۴ را معرفی کرده تا مسافران شکایت خود را ثبت کنند، اما سرعت و کارایی این سامانه در رسیدگی به حجم بالای پرونده‌ها جای سوال دارد.

ابلاغیه سازمان هواپیمایی از نظر حقوقی کاملاً درست است، اما یکی از مشکلات کنونی در استرداد بلیت آنجاست که قدرت اجرایی برای وادار کردن شرکت‌های خصوصی به بازگشت وجه را ندارد. در همین چند هفته، گزارش‌های متعددی منتشر شد مبنی بر اینکه برخی شرکت‌های هواپیمایی به دلایل مختلف (از جمله مشکلات نقدینگی) از بازگرداندن وجه خودداری کرده‌اند. این یعنی قانون هست، اما ضمانت اجرایی آن ضعیف است.

از طرف دیگر سامانه ۱۲۴، سامانه اطلاع‌رسانی قیمت کالا و خدمات وزارت صنعت، معدن و تجارت است که برای ثبت شکایات مردمی در حوزه تخلفات صنفی طراحی شده است.  پس از ثبت شکایت، کد پیگیری صادر می‌شود و مسافر می‌تواند وضعیت رسیدگی را به صورت آنلاین پیگیری کند.

باید توجه داشت که در شرایط عادی، میانگین زمان رسیدگی به شکایت‌های صنفی حدود ۱۰ تا ۳۰ روز است. با توجه به حجم بالای شکایت‌های احتمالی (ممکن است ده‌ها هزار نفر باشند)، این فرآیند ممکن است ماه‌ها طول بکشد. سازمان حمایت و اتحادیه شرکت‌های هواپیمایی باید یک پنجره واحد و سریع‌تر برای رسیدگی به این پرونده‌ها ایجاد کنند. در غیر این صورت، مسافران مجبورند ماه‌ها منتظر بمانند و پولشان در چرخه معیوب شرکت‌های هواپیمایی بلوکه بماند.

‌شرط صدور مجوز پرواز

سازمان هواپیمایی اعلام کرده که با بازگشت پروازها، رفتار شرکت‌ها با مردم را ملاک قرار دادیم و اگر شرکت‌ها کارنامه خوبی در رفتار با مردم و همچنین حفظ نیروهای انسانی خود نداشته باشند، اولویت صدور مجوز پروازی نخواهند بود. یعنی سازمان هواپیمایی از اهرم قدرتمندی استفاده کرده است؛مجوز پرواز.

شرکت‌هایی که به تعهدات خود در قبال مسافران (بازپرداخت وجه) عمل نکنند، ممکن است در اولویت پایین‌تری برای دریافت مجوز پرواز قرار گیرند. این یک اقدام فشار مؤثر است، زیرا شرکت‌ها برای از سرگیری فعالیت‌های خود پس از جنگ، به مجوز پرواز نیاز دارند. واقعیت این است که در شرایط جنگی، هیچ کس نمی‌تواند پیش‌بینی کند که چه اتفاقی می‌افتد. مهم این است که پس از بحران، نهادهای نظارتی سریع واکنش نشان دهند و حقوق مردم را حفظ کنند.