آمریکا ‌و کوبا در مسیر تشدید تنش

رامتین لطیفی: در خیابان‌های تاریک هاوانا، جایی که خاموشی‌های مداوم به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده، حالا ترسی تازه در حال گسترش است؛ ترسی که این بار نه از قطع برق و کمبود غذا، بلکه از احتمال درگیری نظامی با آمریکاست. انتشار یک دفترچه رسمی با عنوان «راهنمای خانوادگی برای حفاظت از مردم در صورت تجاوز نظامی» کافی بود تا موجی از خشم، تمسخر و نگرانی در شبکه‌های اجتماعی کوبا به راه بیفتد. برای میلیون‌ها کوبایی که سال‌هاست با تورم، قفسه‌های خالی فروشگاه‌ها، مهاجرت گسترده و فروپاشی تدریجی خدمات عمومی زندگی می‌کنند، توصیه دولت به ذخیره غذا و آماده‌سازی برای جنگ بیشتر شبیه شوخی تلخی بود که بر زخم‌های قدیمی نمک می‌پاشد. یکی از کاربران فضای مجازی نوشت: «ما همین حالا هم چیزی برای خوردن نداریم؛ چطور باید برای جنگ غذا ذخیره کنیم؟»

دفترچه جنگ در کشوری خسته

راهنمای منتشرشده از سوی نهاد دفاع مدنی کوبا، از شهروندان می‌خواهد یک کوله‌پشتی اضطراری آماده کنند؛ شامل مدارک شخصی، چراغ‌قوه، رادیو، کبریت، شمع، جعبه کمک‌های اولیه، داروهای بیماری‌های مزمن، آب آشامیدنی و مواد غذایی کافی برای سه روز. حتی از مردم خواسته شده محل پناهگاه‌های امن را در نزدیکی خانه‌های خود شناسایی کنند تا در صورت حمله هوایی بتوانند به آنجا پناه ببرند. اما واقعیت زندگی در کوبا، اجرای همین توصیه‌های ابتدایی را هم دشوار کرده است.

بسیاری از خانواده‌ها ساعت‌های طولانی را بدون برق سپری می‌کنند، کمبود دارو به بحرانی مزمن تبدیل شده و تهیه مواد غذایی اولیه نیازمند ایستادن در صف‌های طولانی است. در چنین شرایطی، توصیه به ذخیره‌سازی غذا برای روزهای جنگ، بیش از آنکه حس آمادگی ایجاد کند، خشم عمومی را برانگیخته است. انتشار این دستورالعمل‌ها همزمان با یکی از پرتنش‌ترین مقاطع روابط هاوانا و واشنگتن در دهه‌های اخیر رخ داده است؛ دورانی که بار دیگر سایه تقابل تاریخی دو کشور بر منطقه کارائیب سنگینی می‌کند.

کوبا کشور بعدی است

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در هفته‌های اخیر چندین بار با لحنی تهدیدآمیز از کوبا نام برده و حتی در یکی از اظهاراتش گفته است: «کوبا نفر بعدی است.» جمله‌ای کوتاه که در هاوانا بازتابی گسترده داشت و خاطرات دهه‌های پرتنش جنگ سرد، بحران موشکی کوبا و سال‌های طولانی محاصره اقتصادی را دوباره زنده کرد. روابط آمریکا و کوبا هرگز به‌طور کامل عادی نشد. حتی پس از دوره کوتاه تنش‌زدایی در دوران باراک اوباما، دوباره سیاست فشار حداکثری و تحریم‌های سنگین بازگشت. اکنون نیز بسیاری از ناظران معتقدند فضای سیاسی آمریکا بار دیگر به سمت رویکردی تهاجمی‌تر علیه هاوانا حرکت می‌کند. در چنین فضایی، گزارش رسانه آمریکایی «آکسیوس» درباره خرید صدها پهپاد نظامی توسط کوبا، تنش‌ها را وارد مرحله‌ای تازه کرد.

ماجرای پهپادها و گوانتانامو

بر اساس این گزارش، منابع اطلاعاتی آمریکا مدعی شده‌اند که کوبا بیش از ۳۰۰ پهپاد نظامی خریداری کرده و در حال بررسی سناریوهای استفاده از آن‌ها در نزدیکی پایگاه آمریکایی گوانتانامو است؛ پایگاهی که سال‌هاست یکی از حساس‌ترین نقاط ژئوپلیتیکی منطقه به شمار می‌رود. اگرچه این خبر در رسانه‌های آمریکایی بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد، اما بسیاری از کارشناسان نظامی تهدید ناشی از این پهپادها را محدود می‌دانند. گوادالوپه کورئا-کابررا، استاد علوم سیاسی دانشگاه جرج میسون می‌گوید: «از نظر نظامی، ۳۰۰ پهپاد در برابر ظرفیت ارتش آمریکا هیچ است.

به گفته او، مسئله اصلی نه تعداد پهپادها، بلکه زمینه سیاسی و ژئوپلیتیکی ماجراست. کوبا همچنان به دلیل موقعیت جغرافیایی‌اش در نزدیکی خاک آمریکا اهمیت راهبردی دارد و هرگونه نزدیکی هاوانا به رقبای واشنگتن، حساسیت شدیدی ایجاد می‌کند. این تحلیلگر معتقد است نگرانی واقعی آمریکا احتمال گسترش همکاری‌های امنیتی کوبا با کشورهایی مانند روسیه و چین است؛ همکاری‌هایی که می‌تواند در قالب جنگ سایبری، عملیات نامتقارن یا حضور اطلاعاتی در منطقه کارائیب معنا پیدا کند. او تأکید می‌کند که موضوع فقط تقابل دو کشور نیست، بلکه بخشی از رقابت بزرگ‌تر میان قدرت‌های جهانی بر سر نفوذ در نیمکره غربی است.

بحران انسانی؛ تهدید واقعی برای واشنگتن

با این حال، برخی کارشناسان باور دارند خطر اصلی برای آمریکا نه از سمت پهپادها، بلکه از فروپاشی انسانی و اجتماعی کوبا ناشی می‌شود. خوان باتالمه، پژوهشگر شورای روابط بین‌الملل آرژانتین می‌گوید هرگونه بی‌ثباتی تازه در کوبا می‌تواند موج جدیدی از مهاجرت گسترده را به راه بیندازد؛ بحرانی که از نگاه سیاسی برای واشنگتن بسیار پرهزینه‌تر از یک تهدید نظامی محدود خواهد بود.

در سال‌های اخیر هزاران کوبایی تلاش کرده‌اند از راه دریا یا از مسیر آمریکای مرکزی خود را به ایالات متحده برسانند. تصاویر قایق‌های فرسوده حامل مهاجران کوبایی، سال‌هاست به بخشی از حافظه سیاسی آمریکا تبدیل شده است. باتالمه هشدار می‌دهد که اگر اوضاع داخلی کوبا بدتر شود، احتمال دارد موجی از پناهجویان به سمت گوانتانامو یا سواحل فلوریدا حرکت کنند؛ سناریویی که می‌تواند دولت آمریکا را با بحرانی انسانی و سیاسی روبه‌رو کند. او وضعیت امروز کوبا را شبیه ونزوئلای سال‌های اخیر توصیف می‌کند؛ کشوری گرفتار فروپاشی اقتصادی، وابسته به حمایت خارجی و آسیب‌پذیر در برابر هر شوک سیاسی تازه.

جنگی که هنوز روانی است

با وجود افزایش تنش‌ها، اغلب تحلیلگران هنوز احتمال درگیری مستقیم نظامی را پایین می‌دانند. به باور آنان، آنچه اکنون میان واشنگتن و هاوانا جریان دارد بیشتر جنگی سیاسی، رسانه‌ای و روانی است تا تقابل واقعی نظامی. اما حتی همین جنگ روانی نیز برای مردم کوبا‌ که سال‌ها زیر فشار تحریم، فقر و بی‌ثباتی زندگی کرده‌اند، تبعاتی سنگین دارد. در کشوری که بسیاری از خانواده‌ها برای تهیه نان، دارو و سوخت دچار مشکل‌اند، شنیدن صدای دوباره تهدید جنگ، بیش از هر چیز یادآور این واقعیت تلخ است که بحران در کوبا هنوز پایانی ندارد.