به گزارش سرمایه فردا، هشدار دبیرکل سازمان همکاری اقتصادی اکو در نشست اخیر این سازمان درباره پسروی سریع آب خزر نسبت و تولید ریزگردهای نمکی این نگرانی را ایجاد میکند که پس از مشکلات ناشی از توفانهای نمکین دریاچه ارومیه، معضل جدیدی به لیست مشکلات محیط زیستی کشور افزوده میشود. بدون شک اگر چنین پیشبینی به وقوع بپیوندد، کانونهای نوظهور گرد و غبار و بادهای شور، کار را برای کشاورزان و محیط زیست غنی دامنه شمالی البرز بسیار دشوار میکند .
اما افشین دانهکار، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، بر این باور است که با توجه به مجاورت ایران با بخشهای پرشیب و عمیق خزر، احتمال وقوع چنین پدیدهای در سواحلمان وجود ندارد و طبیعت خود را با شرایط جدید سازگار میکند. احتمالا در بخشهایی از خزر که آب عمق کمتری دارد، این عرصههای آبی جای خود را به پهنههای گِلی وسیعی میدهند که دور از دسترس انسان است. در این عرصههای جدید، پرندههای دریایی جایشان را با پرندگان کنار آبزی تعویض میکنند و عدم تردد انسان در این مناطق، تهدید پسروی آب خزر را به فرصتی برای احیای محیط زیست ساحلی ایران تبدیل میکنند.
اجلاس منطقهای اکولوژیکی ۲۰۲۶ سازمان همکاری اقتصادی اکو که در آستانه برگزار شد، حاوی خبرهای خوبی برای کشورهای حاشیه دریای خزر نبود. اسد مجید خان، دبیرکل این سازمان در نشستی که دوم تا چهارم اردیبهشت ماه برگزار شد، خواستار اقدام جمعی فوری برای رسیدگی به کاهش سریع سطح دریای خزر میشود. او خبر میدهد که کاهش سطح آب خزر، بسترهای دریایی را در معرض خطر توفانهای گرد و غبار نمکی قرار میدهد.
این توفانها، خاکهای کشاورزی را تهدید کرده و سلامت عمومی ساکنان حاشیه این دریا را تا صدها کیلومتر، تحت تاثیر قرار میدهد. هشداری که با توجه به معضلات متعدد محیط زیستی در ایران از جمله خشک شدن دریاچه ارومیه و توفانهای نمکیاش، این نگرانی را در کشورمان بهوجود میآورد که حاصلخیزترین استانهای کشور هم به سرنوشت اراضی کشاورزی حاشیه دریاچه ارومیه دچار شوند. اما آیا واقعا پسروی خزر زمینه وقوع توفانهای گرد و غبار در شمال کشور را فراهم میکند؟
افشین دانه کار، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در گفتوگو با هفتصبح توضیح میدهد که با توجه به فرم ساختمانی دریای خزر و قرار گرفتن سواحل عمیق و شیب تند این دریا در سمت ایران، فقط در بخشهایی از گیلان و منتهیالیه جنوب شرق میانکاله که تحت تاثیر شیب کم است، شاهد پسروی شدید خواهیم بود اما نگرانی از نظر تولید ریزگردهای نمکی نداریم؛ زیرا مناطق ساحلی ایران اگر از آب خالی شوند، به خاطر ساختار گلی که دارند، ثبات نسبی در آنها ایجاد میشود و تبخیر و تعرق باید خیلی بیشتر شود تا ریزگرد در این سواحل تولید شود.
به گفته این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران بر اساس مدلهای پیشیابی طی یک دهه آینده، تراز آب خزر از منفی ۲۸ به نزدیک منفی ۳۰ میرسد و به این ترتیب با تغییر و تحول در اکوسیستم ساحلی مواجه میشویم، اما این تغییرات به معنی تخریب نیست بلکه پسروی آب خزر، شکل جدیدی از زیستگاهها را در مناطق شمالی ایران ایجاد میکند که در گذشته وجود نداشته است.
دانهکار میگوید که طبیعت، مکانیزمهایی دارد که با شرایط جدید به سازگاری میرسد. برای ما بدیهی است که با پسروی آب خزر، خلیج گرگان را از دست میدهیم اما وقتی میزان آب موجود در خلیج گرگان کاهش یابد، ممکن است این منطقه به یک پهنه گِلی تبدیل شود که ارزش زیستگاهی آن چندان تغییری نکند. صرفا در فرآیند پسروی خزر، یک زیستگاه آبی به یک زیستگاه تالابی گلی تبدیل میشود و پرندگان آبزی جای خود را به پرندگان کنار آبزی میدهند.
به گفته این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، زیستگاههای تالابی ساحلی در ایران حدود ۱۲ تیپ مختلف شامل آبسنگ مرجانی، جنگل مانگرو، پهنه گلی آبهای کم عمق و … هستند که این تیپها در یک مکانیزم سازشی، قابل تبدیل به یکدیگر هستند. با حذف صیادی و شناورها از خلیج گرگان، حضور انسان در این پهنه حذف میشود.
اما خیلی از ارزشهای زیستگاهی آن عرصه همچنان به قوت خود باقی میماند که در خیلی از زیستگاههای تالابی ایران، قابلیت بازسازی را رقم میزند. این وضعیت در تالابهای خشکی نیز قابل مشاهده است. در این تالابها دورههای خشک و تر وجود دارد اما خشک شدن تالاب به معنی مرگ آن نیست، بلکه در دوره بازسازی، گونههای مهاجم، بذرهای اضافی یا گونههایی که خاستگاهشان آن تالاب نیست از بین میروند و این محیطها تسویه میشوند.
به اعتقاد دانهکار، تمام آبهای کم عمق حاشیه خزر در سمت میانکاله و گمیشان احتمالا با پسروی آب خزر تبدیل به پهنههای گلی وسیعی میشود که عملا ارزش زیستگاهی آنها حفظ شده و حضور انسان در آن کمتر میشود. به این ترتیب گروههای دیگری از پرندگان در این زیستگاهها ساکن میشوند. اگرچه به دلیل غیرفعال شدن بنادر و شناورها از نظر اقتصادی برای مردم شرایط مطلوبی ایجاد نمیشود اما پیشبینی من این است که برای محیط زیست و گونههای ساکن در این زیستگاهها، این پسروی اثر خوب داشته باشد و منطقه را ایمن کند.
او در توضیح نظریهاش، به شرایط پهنههای وسیعی از شادگان و خورموسی در جنوب ایران اشاره میکند که به دلیل گلی بودن از دسترس انسانها مصون مانده و نسبت به سواحل شن و ماسهای یا سنگی و صخرهای کمتر شاهد توسعه و دستکاری بودهاند. به اعتقاد این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، اگر در خورموسی بندر و پتروشیمیها وجود نداشتند، یک پهنه هشت هزار هکتاری که هیچ کس نمیتوانست آنجا پا بگذارد، در اختیار داشتیم. در حاشیه خزر، در محدوده سواحل بوجاق گیلان که در دهانه سفید رود است یا گمیشان و میانکاله، عقبنشینی دریا شرایطی مشابه سواحل جنوب ایجاد میکند.
به گفته دانهکار، عقبنشینی خزر در کشور روسیه، پهنههای دلتایی خیلی حاصلخیزی ایجاد میکند که زمینه گسترش کشاورزی را برای این کشور فراهم میکند. به همین دلیل روسیه از پسروی این دریا استقبال میکند اما در ایران گسترش زیستگاهی اتفاق میافتد؛ زیرا پهنههای کم شیب ما از قبل حفاظت شده بودند و سابقه کشاورزی در این مناطق نداریم. این اراضی طبق قانون غیرقابل تغییر کاربری هستند و عملا با رسیدن سطح تراز آب خزر به منفی ۳۰، یک زون حفاظتی جدیدی در لبه دریای خزر حد فاصل آب و آنجایی که توسعه وجود دارد، خواهیم داشت که خودش میتواند عرصه زیستگاههای جدید باشد.
اگرچه اعضای اکو نگرانند که پسروی خزر منجر به انقراض نسل ماهیان خاوریاری شود اما دانهکار متصور نیست که کاهش تراز آب خزر منجر به انقراض ماهیان شود زیرا دسترسیهای رودخانهای حتی با عقب رفتن آب دریا باقی میماند. پیش از این برخی ماهیها از طریق کانالهای دسترسی رودخانهای وارد خشکی میشدند و اکنون تعداد آنها به شدت کم شده است. با پسروی آب خزر، اتصال سفیدرود برقرار میماند و فقط یک زون بافری از زمینهای خارج شده از زیرآب در این منطقه بهوجود میآید.
در مقابل، دسترسی انسان محدود میشود و جانمایی اسکلهها هم باید تغییر کند زیرا بر اساس قانون اراضی مستحدث و ساحلی، دسترسی به اسکلهها به دریا صرفا از طریق سازهای مجاز است و ساخت و سازها در اراضی ایجاد شده، توسعه نخواهند داشت. به اعتقاد این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، با توجه به اینکه کماکان آبهای عمیق دریای خزر در دسترس ایران است، این موضوع حتی در زمان پسروی خزر به مزیت رقابتی ما در مقایسه با کشورهایی که خیلی از آب فاصله دارند، تبدیل میشود.
این روزها عده زیادی در پرداخت هزینههای روزانه خود ماندهاند ، نه به این دلیل…
ایران با محدودیتهای تحریمی و کمبود زیرساخت از رقابت جهانی عقب مانده و نیاز به…
تازهترین فیلم عباس رافعی با نگاهی انسانی به روابط و هویت، اثری است که همزمان…
براساس آخرین صورتهای مالی دال زیان شستا به بیش از ۳ هزار و ۸۰۰ میلیارد…
دانشآموزان در تعطیلیهای پیدرپی، مهارتهای اجتماعی را از دست میدهند و ارتباط واقعی با همسالان…