پشتپرده لوازم خانگی قاچاق
آزاد کلهر: ممنوعیت واردات لوازم خانگی از سال ۱۳۹۷، با هدف حمایت از تولید داخل، به یکی از بحثبرانگیزترین سیاستهای اقتصادی کشور تبدیل شد. اما در عمل، این ممنوعیت نه تنها تولیدکنندگان داخلی را به رقابت واقعی با برندهای خارجی وادار نکرد، بلکه زمینهساز شکلگیری بزرگترین شبکههای قاچاق لوازم خانگی در تاریخ ایران شد. برندهایی که رسما از بازار ایران کنار رفتند، امروز از مسیرهای غیررسمی، با سودهای سرشار، دوباره به ویترین فروشگاهها بازگشتهاند. گردش مالی سالانه قاچاق لوازم خانگی در ایران به ۲ میلیارد دلار میرسد و سهم الجی و سامسونگ از این سفرهی هنگفت، بیش از هر برند دیگری است.
چگونه ممنوعیت بازار را اشباع کرد
دو برند کرهای الجی و سامسونگ، که سالها سهم عمدهای از بازار ایران را در اختیار داشتند، طبق مصوبه دولت فعالیت رسمی خود را متوقف و تابلوهایشان را از سر در مغازهها پایین کشیدند. اما این پایان ماجرا نبود؛ بلکه آغاز فصلی جدید در اقتصاد پنهان کشور بود.
امروز، پس از هفت سال، فروشگاههای آنلاین و فیزیکی در سراسر ایران، از بازار امین حضور و شریعتی تهران تا مغازههای شهرستانها، انواع یخچال، لباسشویی، ظرفشویی و تلویزیون الجی و سامسونگ دارند. محصولاتی که نه با لغو ممنوعیت، بلکه از دو مسیر اصلی قاچاق سازمانیافته و تهلنجی و کولبری وارد بازار شدهاند. بسیاری از فروشندگان صراحتاً به قاچاق بودن این کالاها اعتراف میکنند؛ یکی از نشانههای آن، حک شدن برنامههای دستگاهها به زبان عربی است که نشان میدهد این محصولات به سفارش کشورهای حاشیه خلیج فارس تولید شدهاند.
چرا الجی و سامسونگ جذابتر از سایر کالاهای قاچاق هستند؟ الجی و سامسونگ طی دههها حضور رسمی در ایران، با کیفیت، دوام و خدمات پس از فروش قابل قبول، جایگاهی در ذهن مصرفکننده ایرانی پیدا کردند که برندهای داخلی، با وجود پیشرفتهای اخیر، هنوز نتوانستهاند آن را پر کنند. مصرفکننده ایرانی، سالهاست با این برندها خاطره دارد و آنها را نماد کیفیت و ماندگاری میداند. این اعتماد تاریخی، بزرگترین سرمایه برای قاچاقچیان است.
درضمن حاشیه سود نجومی دارند. نوسانات نرخ ارز رسمی و آزاد، شکاف عمیقی بین قیمت تمامشدهی کالای قاچاق و قیمت فروش آن در بازار ایجاد کرده است. قاچاقچیان با هزینههای بسیار پایینتر (معاف از حقوق گمرکی، مالیات و عوارض قانونی) محصولات را وارد میکنند، در حالی که تولیدکنندگان داخلی مواد اولیه خود را با ارز گران تأمین میکنند. نتیجه این است که گاهی محصولات قاچاق خارجی با قیمتی کمتر از نمونههای داخلی به دست مصرفکننده میرسد. سود هر دوره گردش مالی برای قاچاقچیان، بیش از دو برابر برآورد شده چون از تفاوت ارزی و حباب قیمتی لوازم خانگی در بازار ایران سود میبرند.
در نهایت قاچاق لوازم خانگی در ایران به گفته فعالان صنفی، «فوقالعاده سهل و آسان شده است». مرزهای اقتصادی به دلیل آزادسازی برخی مناطق برای معاملات در بازارچه های مرزی شبکههای سازمانیافته شکل داده، به گونهای که از بنادر جنوبی تا مرزهای غربی، بهصورت شبانهروزی کالا وارد میکنند. از بنادر جنوبی، روزانه صدها ماشین شوتی (خودروهای حامل کالای قاچاق) وارد شهرهای دیگر میشوند. کمبود نظارت مؤثر و نبود عزم جدی برای رهگیری تراکنشهای مالی قاچاقچیان، این تجارت پرسود را به یکی از امنترین فعالیتهای اقتصادی پنهان تبدیل کرده است.
امید فاضلی نیا دبیرکل انجمن تولیدکنندگان لوازم خانگی در گفتگو با خبرنگار سرمایه فردا با اشاره به اینکه قاچاق به دلیل سود بالایی که دارد قبل از ممنوعیت واردات لوازم خانگی نیز وجود داشت، گفت؛ در حال حاضر لوازم خانگی به وفور در کشور پیدا میشود و اصلا نیازی به مستندات نیست در هر فروشگاهی وجود دارد، اما چرا فروشنده ها لوازم قاچاق دوست دارند؟ چون فاکتور نمیزنند و مالیاتی هم بابت آن نمی پردازند. نکته جالب اینکه گارانتی آن فیک است و در بازار ۷۰ هزار تومان میفروشند اما بابت آن خدماتی هم نمی دهند.
وی درباره اینکه چه کسانی در قاچاق لوازم خانگی دخیل هستند، افزود: بخشی از لوازم خانگی قاچاق از طریق شهرهای مرزی و کولبری و ته لنجی میآید و بخشی به صورت سازمانیافته است چون کولبر نمیتواند یخچال ساید بیاورد. پس چه کسانی است محصولات را قاچاق میکنند؟ آنهایی که به امضای طلایی و ناظران و … دسترسی دارند فرآوردههای نفتی، آرد و روغن به کشورهای همسایه قاچاق میکنند و برای پولشویی و پاک کردن رد آن لوازم خانگی واردات میکنند
ممنوعیت به نفع قاچاقچیان تمام شد
بر اساس آمارهای رسمی، گردش مالی قاچاق لوازم خانگی در ایران سالانه بین ۲ میلیارد دلار برآورد میشود و در برخی کالاها مانند تلویزیون، سهم قاچاق گاهی تا ۴۰ درصد بازار را در اختیار دارد. آنچه این پدیده را به یک تراژدی اقتصادی تبدیل کرده، تضاد منافع آشکار در این ماجراست. برخی از خودروسازان و شرکتهای بزرگ داخلی که قرار بود از ممنوعیت واردات سود ببرند، خود به جمع واردکنندگان قاچاق پیوستهاند. ممنوعیتی که برای حمایت از تولید داخلی وضع شد، عملاً به ابزاری برای تقویت شبکههای قاچاق و ایجاد انحصار جدید تبدیل شده است.
حلقه اول؛ شبکههای سازمانیافته قاچاق قرار دارند که عمدتا گروههای هستند که قبلاً واردکننده یا افرادی بودهاند که با فروشندگان خارجی در ارتباط هستند، این شبکهها با استفاده از ارز ارزان و نفوذ در دستگاههای نظارتی، کالا را با هزینهی حداقلی وارد و با سود سرشار به بازار تزریق میکنند.
حلقه دوم؛ فروشندگان و واسطهها هستند که عمدتا با کولبرها در ارتباط هستند، مغازهداران و فروشگاههای آنلاین که کالای قاچاق را بدون پرداخت حقوق گمرکی و مالیات به فروش میرسانند، حاشیه سودی بالایی نسبت به فروش کالای دیگر دارند. سود گردش قطعات یدکی این برندها نیز بسیار بالاست به همین دلیل بازار آنها نیز رونق دارد.
حلقه سوم؛ نمایندگی های برندهای الجی و سامسونگ در کشورهای همسایه است، با وجود خروج رسمی، بازار بزرگ مصرفی ایران را رها نکردهاند. آنها کشورهای همسایه مانند امارات و عراق مستقر هستند و تغذیه شبکههای قاچاق، بدون پرداخت هزینههای مالیاتی و گمرکی، همچنان از سود فروش محصولات خود در ایران بهرهمند میشوند. اما بازنده اصلی، مصرفکنندهای است که بین دو راهی گرانی کالای داخلی و ریسک خرید کالای قاچاق بدون خدمات پس از فروش گیر کرده است.
چرا قاچاق لوازم خانگی ادامه دارد؟
احسان فدایی کارشناس بازار لوازم خانگی در گفتگو با سرمایه فردا با اشاره به اینکه ممنوعیت واردات لوازم خانگی که با هدف حمایت از تولید داخل طراحی شد، در عمل به یکی از عوامل اصلی گسترش قاچاق سازمانیافته است، گفت: «افزایش قیمتها و کاهش رفاه مصرفکننده منجر به افت تقاضا در بازار شده و الان بیشترین تقاضا برای لوازم خانگی دهم مرفه جامعه دارد که به دنبال برندهای خارجی هستند الجی و سامسونگ، از بازار ایران حذف نشدهاند، با هزینهای کمتر و سودی بیشتر، از مسیرهای غیررسمی به حیات خود ادامه دادند.»
وی با بیان اینکه پول قاچاق به جیب عدهای خاص میرود افزود: « راه حل، نه در تشدید ممنوعیتها، که در شفافسازی قوانین، کنترل هوشمند مرزها، نظارت بر تراکنشهای مالی قاچاقچیان و واردات رسمی است تا سطح رقابت با برندهای جهانی در تولیدکنندگان داخلی نیز افزایش یابد. تا زمانی که شکاف قیمتی بین کالای رسمی و قاچاق و فساد ساختاری در نظام نظارتی وجود دارد، الجی و سامسونگ همچنان در صدر پرفروشترین کالاهای قاچاق بازار ایران خواهند ماند و ممنوعیتها، تنها بر سود مافیای قاچاق خواهند افزود.»
این کارشناس بازار لوازم خانگی تصریح کرد:« سایتهای فروش آنلاین، لوازم خانگی قاچاقی را میفروشند، با وجود اینکه ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز مدعی برخورد با عرضهکنندگان کالای قاچاق است، یک جستجوی ساده در فضای مجازی، صدها صفحه و سایت فروش لوازمخانگی قاچاق را نشان میدهد.»
فدایی با تاکید بر اینکه آنچه این الگوها را در بازار امروز ایران به چالش کشیده، نبود شفافیت است، تاکید کرد:« مصرفکنندهای که یک یخچال الجی خریداری میکند، هرگز نمیداند که این کالا از مسیر قاچاق وارد شده یا نه، خدمات پس از فروش دارد یا خیر، و آیا قیمتی که پرداخته، منصفانه است یا نه. این نبود شفافیت، بزرگترین مانع برای شکلگیری یک بازار رقابتی سالم است.»
امروز، سهم هر برند در بازار ایران نه با کیفیت یا قیمت رسمی، که با توانایی شبکههای تأمین غیررسمی تعیین میشود. برندهای کرهای با حفظ بیش از ۲۰ درصد از بازار و چینیها با هجوم خاموش ساختار بازار را تغییر دادهاند.
سامسونگ با تمرکز بر طراحیهای مدرن، امکانات هوشمند و فناوریهای نوین، بازار لوکی را هدف گرفته است. الجی نیز با تکیه بر فناوریهای پیشرفتهای مانند هوش مصنوعی، جایگاه خود را در این بخش تثبیت کرده است. به همین دلیل دهک های مرفه جامعه ایران همچنان در سبد خرید خود سامسونگ و الجی دارند.
جالب اینجاست که بر اساس برآورد انجمن صنایع لوازمخانگی ایران، برندهای خارجی در مجموع حدود ۳۵ درصد از بازار را در اختیار دارند. این اختلاف آماری نشان میدهد که سهم واقعی برندهای کرهای در بازار، عمدتاً از مسیر قاچاق تأمین میشود و بخش قابلتوجهی از این سهم، در آمارهای رسمی ثبت نمیشود.
هجوم خاموش چینیها؛ شریکی که رقیب شد
اگر کرهایها پادشاهان بلامنازع بازار لوازمخانگی ایران هستند، چینیها را باید وزیران خاموش این پادشاهی دانست. چین با سهم ۱۸ درصدی از بازار جهانی لوازمخانگی، به سرعت در حال تبدیل شدن به یک بازیگر کلیدی در ایران است.
نکتهی ظریف اما اینجاست که چینیها به دو شکل در بازار ایران حضور دارند اول، به عنوان تأمینکنندهی اصلی قطعات مورد نیاز کارخانههای تولید لوازمخانگی ایران هستند. دوم، به عنوان رقیبی که با برندهای خود، به تدریج جای خالی کرهایها را پر میکند، چون در حال نمونههای قاچاق چینی نیز افزایش یافته چون خدمات پس از فروش محصولات چینی در کشور شکل گرفته و عملا خرید محصولات قاچاق چینی در داخل راحت تر پوشش داده میشود.
آنچه چینیها را به تهدیدی جدی برای کرهایها تبدیل کرده، قیمت ارزان و سهولت واردات است. برندهای چینی با هزینههای پایینتر و بدون پیچیدگیهای سیاسی، راه خود را به بازار ایران باز کردهاند. هرچند آمار دقیقی از سهم برندهای چینی در بازار ایران در دست نیست، اما روند صعودی حضور آنها صعودی است.
هرچند متوسط عمق ساخت داخل در کالاهای مختلف بین ۶۵ تا ۷۰ درصد برآورد میشود، اما این آمار زمانی ارزش پیدا میکند که تولیدکننده بتواند محصول خود را به قیمت رقابتی به دست مصرفکننده برساند. در شرایطی که کالای قاچاق کرهای با قیمتی کمتر از نمونهی داخلی به بازار عرضه میشود، این عمق ساخت داخل، نه یک مزیت، که به هزینهای مضاعف تبدیل شدهاست.
بسیاری از صنایع لوازمخانگی ایران، تنها با تحمیل گرانی به مصرفکننده سرپا ماندهاند و اگر این تورم سنگین به مردم تحمیل نمیشد، رشدی در تولید اتفاق نمیافتاد. این یعنی صنعت داخلی نه از مسیر رقابت و ارتقای کیفیت، که از مسیر انحصار و فشار بر مصرفکننده، به حیات خود ادامه میدهد.
ساختار بازار؛ جایی که سیاست، بازی را میبازد
تحقیقات نشان میدهد مصرفکنندگان ایرانی در خرید لوازمخانگی دارای سه الگوی رفتاری عقلایی، احساسی و هوشمند هستند. الگوی عقلایی به دنبال بهترین نسبت قیمت به کیفیت است، الگوی احساسی تحت تأثیر برند و اعتبار اجتماعی قرار میگیرد و الگوی هوشمند با بررسی دقیق مشخصات فنی و خدمات پس از فروش، تصمیم میگیرد.
بر اساس برآورد انجمن صنایع لوازمخانگی، گردش مالی صنعت لوازمخانگی در ایران بین شش تا ۶.۵ میلیارد دلار است. از این میزان، حدود ۲ میلیارد دلار سهم قاچاق است. یعنی ۳۰ تا ۴۰ درصد بازار لوازمخانگی، در اختیار کالاهای قاچاق قرار دارد. در برخی گروههای محصولی مانند تلویزیون، سهم قاچاق به ۴۰ درصد و در یخچال و لباسشویی به ۳۰ درصد میرسد.
تا زمانی که شفافسازی قوانین، کنترل هوشمند مرزها و نظارت بر تراکنشهای مالی قاچاقچیان به طور جدی دنبال نشود، پادشاهان قاچاق لوازمخانگی ایران، فارغ از هر ممنوعیت و تحریمی، به سلطنت خود ادامه خواهند داد. و در این میان، مصرفکنندهای که باید انتخاب کند، همچنان در تاریکیِ نبود شفافیت، سرگردان خواهد ماند.