مسابقه تسلیحاتی در جنگ خاورمیانه

رامتین لطیفی: جنگ‌های خاورمیانه وارد مرحله‌ای تازه شده‌اند؛ مرحله‌ای که در آن، لیزرها آرام‌آرام جای موشک‌ها را در سامانه‌های دفاعی می‌گیرند. از امارات و عربستان گرفته تا قطر و عمان، دولت‌های عربی حوزه خلیج فارس با شتابی کم‌سابقه در حال خرید یا توسعه سلاح‌های لیزری هستند؛ روندی که تحلیلگران آن را واکنشی مستقیم به قدرت فزاینده پهپادی و موشکی ایران و ناتوانی سامانه‌های سنتی آمریکایی و اسرائیلی در مقابله کم‌هزینه با آن می‌دانند.

در روزهای اخیر، کاربران و تحلیلگران نظامی در فضای مجازی تصاویری از یک سامانه لیزری ساخت چین را در فرودگاه دوبی شناسایی کردند؛ سامانه‌ای که روی خودرو نصب شده و برای انهدام پهپادها طراحی شده است. این در حالی است که امارات پیش‌تر نیز سامانه لیزری اسرائیلی « آیرون بیم» را از تل‌آویو دریافت کرده بود و همزمان برای خرید فناوری مشابه از آمریکا نیز مذاکره می‌کند. ابوظبی علاوه بر این، قراردادهایی با شرکت‌های آمریکایی و اروپایی برای توسعه مشترک تسلیحات لیزری امضا کرده است.

رقابت تسلیحاتی تازه تنها به امارات محدود نیست. گزارش‌ها نشان می‌دهد عمان نیز به جمع خریداران سامانه‌های لیزری چینی پیوسته و عربستان سعودی چندین واحد از سامانه « سایلنت هانتر» چین را آزمایش یا خریداری کرده است. قطر هم پس از حملات سال گذشته اسرائیل، به دنبال خرید بخش‌هایی از سامانه دفاع هوایی ترکیه موسوم به «گنبد فولادی» رفته؛ سامانه‌ای که از فناوری لیزری نیز بهره می‌برد.

کارشناسان غربی اکنون آشکارا اعتراف می‌کنند که دلیل اصلی این هجوم به سمت سلاح‌های لیزری، تغییر ماهیت جنگ‌ها پس از رویارویی‌های منطقه‌ای با ایران و درخشش پهپادهای ایرانی در جنگ است. جرد کلر، تحلیلگر نظامی آمریکایی و نویسنده خبرنامه تخصصی «لیزر وارز» می‌گوید جنگ ایران نشان داد پهپادها می‌توانند معادلات کلاسیک نبرد را برهم بزنند و هزینه‌های هنگفت سامانه‌های دفاعی غربی را بی‌اثر کنند. به گفته او، شلیک یک موشک چند میلیون دلاری برای سرنگونی پهپادی ارزان‌قیمت، از نظر اقتصادی «غیرقابل دوام» شده است.

همین مسئله باعث شده کشورهای منطقه به دنبال راهکاری ارزان‌تر باشند. سازندگان سلاح‌های لیزری ادعا می‌کنند هر شلیک لیزری تنها چند دلار هزینه دارد؛ رقمی ناچیز در مقایسه با موشک‌های پدافندی آمریکایی و اسرائیلی. در واقع، آنچه امروز در خلیج‌فارس دیده می‌شود، تلاشی گسترده برای یافتن پاسخی به قدرت جنگ پهپادی ایران است؛ قدرتی که طی سال‌های اخیر نه‌تنها در منطقه بلکه در محاسبات نظامی قدرت‌های جهانی نیز اثرگذار شده است. اما برخلاف تبلیغات گسترده آمریکا و اسرائیل، سلاح‌های لیزری هنوز فاصله زیادی تا تبدیل شدن به «سپر شکست‌ناپذیر» دارند. خود کارشناسان غربی اذعان می‌کنند این فناوری با محدودیت‌های جدی روبه‌رو است. لیزرها تنها در برد محدود عمل می‌کنند، باید برای چند ثانیه روی هدف متمرکز بمانند و در برابر گردوغبار، رطوبت، مه، گرمای شدید و طوفان‌های شن کارایی خود را از دست می‌دهند؛ شرایطی که از قضا در منطقه خلیج فارس بسیار رایج است.

سامانه اسرائیلی «آیرون بیم» که تل‌آویو آن را به‌عنوان نسل آینده دفاع هوایی معرفی می‌کند، هنوز نتوانسته در میدان نبرد کارایی تعیین‌کننده‌ای نشان دهد. اگرچه نسخه‌هایی از آن برای مقابله با پهپادهای حزب‌الله لبنان استفاده شده‌ اما رسانه‌های اسرائیلی گزارش داده‌اند نیروی هوایی اسرائیل معتقد است این سامانه برای اثربخشی واقعی به دست‌کم ۱۴ واحد عملیاتی دیگر نیاز دارد، چیزی که اسرائیل در حال حاضر آن را در اختیار ندارد. برخی تحلیلگران حتی انتقال سامانه لیزری اسرائیل به امارات را بیشتر یک نمایش سیاسی و تبلیغاتی می‌دانند تا اقدامی عملیاتی. واقعیت آن است که جنگ‌های اخیر، به‌ویژه در برابر محور مقاومت، نشان داده سامانه‌های دفاعی پرهزینه غربی در برابر حملات انبوه پهپادی و موشکی با چالش جدی روبه‌رو هستند.

در همین حال، کشورهای عربی خلیج فارس نیز آرام‌آرام به این جمع‌بندی رسیده‌اند که اتکای کامل به آمریکا دیگر تضمین‌کننده امنیت آنها نیست. آندریاس کریگ، استاد مطالعات امنیتی کالج کینگ لندن می‌گوید رهبران منطقه اکنون به دنبال کاهش وابستگی به واشنگتن و ایجاد سامانه‌های دفاعی مستقل‌تر هستند؛ زیرا تجربه سال‌های اخیر نشان داده آمریکا نه‌تنها در تأمین تسلیحات با محدودیت روبه‌روست، بلکه در بزنگاه‌های حساس نیز حاضر نیست هزینه رویارویی مستقیم را بپردازد.

در پس این رقابت تازه، یک واقعیت راهبردی بیش از هر چیز دیده می‌شود: قدرت بازدارندگی ایران، معادلات نظامی منطقه را تغییر داده است. اکنون حتی رقبای تهران نیز پذیرفته‌اند که عصر جدید جنگ‌ها، عصر پهپادها و نبردهای کم‌هزینه اما فرساینده است؛ عصری که سامانه‌های چند میلیارد‌ دلاری غربی را به چالشی جدی کشانده و مسابقه‌ای تازه برای ساخت