سودهای پنهان در جایگاه‌های سوخت

بازار مکمل‌های سوخت در ایران به صحنه‌ای از تناقض‌های آشکار تبدیل شده است؛ جایی که ورود این محصولات از گمرک کاملاً مجاز است، اما فروش آن در جایگاه‌ها غیرقانونی اعلام می‌شود. همین خلأ نظارتی، زمینه را برای سودجویی گسترده فراهم کرده و باعث شده مکمل‌هایی که باید انتخابی آگاهانه باشند، امروز در بسیاری از جایگاه‌ها به‌صورت اجباری و با قیمت‌های چندبرابری به مردم تحمیل شوند.

هرچند وقت یکبار موضوع فروش غیرقانونی مکمل‌های سوخت در جایگاه های بنزین خبرب ساز می شود. همواره مسئولان مربوطه به شرکت پخش و پالایش هشدار می دهند که مردم هر مکملی را نخرند، اما موضوع اینجاست که چرا جایگاه های سوخت همچنان می توانند این مکمل ها را بفروشند، آیا نظارت خاصی بر جایگاه های سوخت نیست یا اینکه منافعی وجود دارد که با این جایگاه ها برخورد نمی شود؟ بازار مکمل ها نه شفاف است، و نه درباره گردش مالی آن اطلاعات دقیقی ارائه می شود. تنها چیزی که مشهود شده این است که هر روز بازار آن بزرگ‌تر می‌شود. همین بی‌نظمی باعث شده مکمل‌هایی که قرار بود انتخابی اختیاری و آگاهانه برای رانندگان باشد، امروز در بسیاری از جایگاه‌ها به یک فروش اجباری تبدیل شود. گزارش‌های متعدد نشان می‌دهد برخی جایگاه‌داران حتی بدون پرسیدن نظر مشتری، پلمپ مکمل را باز می‌کنند و آن را داخل باک می‌ریزند که برای راننده‌ای که از همه‌جا بی‌خبر است، هزینه‌ای تقریباً چند برابر با قیمت بنزین است.

این رفتار نشانه‌ای است از بازاری که هیچ سازوکار نظارتی مشخصی ندارد. هرچند بخشی از مکمل‌ها از مسیر رسمی وارد کشور می‌شوند، اما بخش قابل‌توجهی از آن‌ها از کارگاه‌های زیرزمینی و بدون هیچ استانداردی وارد بازار می‌شوند. بسته‌بندی‌های جعلی، برچسب‌های تقلبی و قیمت‌های غیرمتعارف، چهره واقعی این بازار را شکل می‌دهد. وقتی نظارتی وجود ندارد، طبیعی است که سودجویان با خیال راحت مکمل‌های بی‌کیفیت را با نام برندهای خارجی و قیمت‌های بالا به مردم بفروشند.

البته عرضه مکمل در جایگاه‌ها غیرقانونی اعلام شده، اما این ممنوعیت نتوانست جلوی تخلفات را بگیرد. برخی جایگاه‌ها همچنان مکمل‌ها را با ادعاهای اغراق‌آمیز می‌فروشند؛ از افزایش قدرت موتور گرفته تا جایگزین بنزین سوپر. در حالی که سازمان محیط زیست، سازمان استاندارد و شرکت ملی پخش هیچ‌کدام این محصولات را تأیید نکرده‌اند. تناقض عجیب اینجاست که ورود مکمل‌ها از گمرک مجاز است، اما فروش آن در جایگاه‌ها غیرمجاز. همین خلأ قانونی، بهترین فرصت را برای سودجویان فراهم کرده است.

افزایش جنس‌های تقلبی در جایگاه های سوخت

کارشناسان خودرو هشدار می‌دهند که مکمل‌های تقلبی می‌توانند به موتور آسیب بزنند، مصرف سوخت را بالا ببرند و هزینه‌های سنگینی روی دست رانندگان بگذارند. اما در بازاری که نظارت جدی وجود ندارد، تشخیص محصول اصل از تقلبی تقریباً غیرممکن است. برخی جایگاه‌ها حتی مشتری را مجبور به خرید می‌کنند یا قیمت‌های چندبرابری مطالبه می‌کنند. این رفتارها نه‌تنها سوءاستفاده اقتصادی است، بلکه اعتماد مردم به خدمات سوخت‌رسانی را هم خدشه‌دار می‌کند.

در ماه‌های اخیر برخوردهایی با فروش اجباری مکمل‌ها انجام شده و تخلفات تا حدی کاهش یافته، اما واقعیت این است که تا زمانی که استاندارد مشخصی برای این محصولات تعیین نشود و نظارت مستمر بر بازار شکل نگیرد، این چرخه سودجویی ادامه خواهد داشت. کارشناسان بارها تأکید کرده‌اند که سازمان استاندارد باید برای این محصولات معیارهای فنی تعیین کند تا مصرف‌کننده بداند چه چیزی می‌خرد و چه انتظاری باید داشته باشد.

بازار مکمل‌ها امروز به نقطه‌ای رسیده که گردش مالی آن رو به افزایش است، اما نظارت بر آن تقریباً جزئی و ناکارآمد است. این ترکیب خطرناک، یعنی بازاری بزرگ، سودآور و بی نظارت، دقیقاً همان جایی است که جنس‌های تقلبی رشد می‌کنند و خسارت‌های واقعی به مردم وارد می‌شود. اگر نظارت جدی و استانداردسازی فوری انجام نشود، این خسارت‌ها نه‌تنها ادامه خواهد داشت، بلکه با بزرگ‌تر شدن بازار، چند برابر هم خواهد شد.

فروش مکمل سوخت تخلف است؟

ماجرای مکمل‌های سوخت تنها به تخلفات جایگاه‌ها محدود نمی‌شود، پشت این بازار ظاهراً کوچک، یک شبکه بزرگ و رو به رشد قاچاق قرار دارد. بازاری که قابل رصد نیست، اما گردش مالی آن هر سال بزرگ‌تر می‌شود. برآوردهای غیررسمی نشان می‌دهد که بین ۳۰ تا ۵۰ درصد مکمل‌های موجود در بازار از مسیر قاچاق وارد کشور می‌شود که با توجه به نبود نظارت رسمی، احتمالاً حتی بیشتر از این‌هاست. این حجم از ورود غیرقانونی، عملاً بازار را به محلی برای جولان کالاهای بی‌کیفیت و تقلبی تبدیل کرده است.

مسیرهای اصلی ورود مکمل‌های تقلبی

گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد مسیرهای اصلی ورود مکمل‌های تقلبی از کشورهایی مانند ترکیه، امارات، چین و عراق می‌گذرد. ترکیه بزرگ‌ترین مبدأ مکمل‌های تقلبی است؛ محصولاتی که با بسته‌بندی‌های مشابه برندهای اروپایی وارد می‌شوند. امارات نقش یک مرکز ترانزیت کالاهای بدون شناسنامه را بازی می‌کند و چین تولیدکننده عمده مکمل‌های ارزان‌قیمت و بی‌کیفیت است. درواقع بخش بیشتری از محموله‌ها نیز از مسیرهای زمینی عراق و اقلیم کردستان وارد کشور می‌شود. بسیاری از این محصولات در کارگاه‌های زیرزمینی کشورهای همسایه تولید می‌شوند و سپس با بسته‌بندی‌های فریبنده وارد ایران می‌شوند؛ محصولاتی که نه استاندارد مشخصی دارند و نه کیفیت آن‌ها قابل پیگیری است.

پشت این قاچاق گسترده، شبکه‌های کوچک و سازمان‌یافته قاچاق کالا و حتی واردکنندگان غیررسمی هستند که از خلأ قانونی استفاده می‌کنند و حتی کارگاه‌های زیرزمینی داخلی که مکمل‌های تقلبی را در بطری‌های خارجی پر می‌کنند، این بازار را اداره می‌کنند. سود این تجارت آن‌قدر بالاست که برخی از این شبکه‌ها حتی برندهای جعلی اختصاصی تولید می‌کنند و آن‌ها را با قیمت‌های چندبرابری در بازار می‌فروشند.

هیچ آمار رسمی از اندازه این بازار وجود ندارد، اما تخمین فعالان صنفی نشان می‌دهد ارزش بازار مکمل‌های سوخت در ایران بین ۳ تا ۵ هزار میلیارد تومان در سال است و سهم قاچاق و محصولات تقلبی بین ۱ تا ۲ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود. این یعنی بازاری چند هزار میلیاردی بدون نظارت، که هر روز بزرگ‌تر می‌شود و سود آن مستقیم به جیب قاچاقچیان و تولیدکنندگان زیرزمینی می‌رود.

تبعات مصرف مکمل تقلبی

خطر اصلی اما متوجه مردم است. وقتی بازاری با این حجم پول بدون نظارت رها شود، نتیجه‌اش روشن است: موتور خودروها آسیب می‌بیند، مصرف سوخت بالا می‌رود، هزینه تعمیرات چند برابر می‌شود و اعتماد مردم به خدمات رسمی از بین می‌رود. مهم‌تر از همه اینکه هیچ نهادی پاسخ‌گو نیست، نه واردکننده مشخص است، نه تولیدکننده، و نه استانداردی وجود دارد که بتوان به آن استناد کرد. مصرف‌کننده در چنین بازاری تنهاست و در برابر خسارت‌ها هیچ پناهی ندارد.

در مجموع، بازار مکمل‌های سوخت امروز به نقطه‌ای رسیده که گردش مالی آن رو به افزایش است، اما نظارت بر آن تقریباً صفر است. این مسائل پرابهام در بازار مکمل ها باعث شده تا جنس‌های تقلبی رشد کنند و خسارت‌های واقعی به مردم وارد ‌شود. اگر استانداردگذاری، نظارت و برخورد جدی با قاچاق انجام نشود، این خسارت‌ها نه‌تنها ادامه خواهد داشت، بلکه با بزرگ‌تر شدن بازار، چند برابر هم خواهد شد