سودان در آستانه فروپاشی

به گزارش سرمایه فردا، جنگی که از بهار ۱۴۰۲ با درگیری میان ارتش سودان و نیروهای پشتیبانی سریع شعله‌ور شد، اکنون در سال ۲۰۲۵ نه‌تنها نشانی از فروکش کردن ندارد، بلکه کشور را به ورطه یکی از سهمگین‌ترین فجایع انسانی دهه‌های اخیر کشانده است. ارزیابی مشترک ۲۲ سازمان امدادرسان بین‌المللی نشان می‌دهد که سودان در سال جاری «نادیده‌گرفته‌شده‌ترین بحران جهان» بوده؛ عنوانی تلخ برای کشوری که هم‌زمان در صدر فهرست «ده بحران فوری جهان در سال ۲۰۲۶» نیز قرار گرفته است. سرزمینی که زمانی به منابع نفت، طلا و زمین‌های حاصلخیز کشاورزی شناخته می‌شد، امروز به گفته سازمان ملل، به بزرگ‌ترین بحران انسانی و آوارگی جهان بدل شده است.

برآوردها از جابه‌جایی حدود ۱۴ میلیون نفر در داخل سودان و کشورهای همسایه حکایت دارد؛ جمعیتی عظیم که بسیاری از آنان بدون سرپناه، غذا و خدمات درمانی روزگار می‌گذرانند. شمار قربانیان نیز به دلیل ادامه درگیری‌ها، قطع ارتباطات و نبود ناظران مستقل، دقیق نیست و تخمین‌ها از ۴۰ هزار تا ۲۵۰ هزار نفر متغیر است.

کُردُفان؛ جبهه‌ای که همه‌چیز را تغییر داد

در ماه‌های اخیر، مرکز ثقل نبردها به منطقه راهبردی کُردُفان منتقل شده است؛ منطقه‌ای که آخرین حلقه اتصال میان مناطق تحت کنترل ارتش در شمال و مرکز سودان – از جمله خارطوم – و مناطق غربی و جنوبی در اختیار نیروهای پشتیبانی سریع به شمار می‌رود. شهرهایی مانند دیلینگ و کادوقلی در محاصره کامل قرار گرفته‌اند و مسیرهای کمک‌رسانی انسانی عملاً بسته شده است.

سازمان «اقدام علیه گرسنگی» گزارش داده که مردم این مناطق «چیزی برای خوردن ندارند» و دسترسی به دارو تقریباً به صفر رسیده است. قحطی به‌طور رسمی در برخی شهرهای دارفور و جنوب کُردُفان اعلام شده و دست‌کم ۲۰ نقطه دیگر نیز تا آغاز سال ۲۰۲۶ در آستانه ورود به وضعیت قحطی قرار دارند. طبق گزارش سامانه بین‌المللی طبقه‌بندی امنیت غذایی، تا نیمه دسامبر، ۲۱.۲ میلیون نفر – یعنی نزدیک به نیمی از جمعیت سودان – با ناامنی شدید غذایی مواجه بوده‌اند. این بحران با تصمیم برنامه جهانی غذا برای کاهش جیره‌ها به «حداقلِ زنده‌ماندن» از ابتدای سال آینده، وخیم‌تر نیز خواهد شد؛ تصمیمی که مستقیماً ناشی از کمبود شدید منابع مالی است.

غیرنظامیان؛ قربانیان اصلی جنگ

آنچه بحران سودان را از بسیاری جنگ‌های دیگر متمایز می‌کند، قرار گرفتن غیرنظامیان در مرکز درگیری است. گزارش‌های متعدد حقوق بشری نشان می‌دهد که هم نیروهای پشتیبانی سریع و هم ارتش سودان، به‌طور گسترده در نقض حقوق بشر نقش داشته‌اند؛ از قتل‌عام و خشونت جنسی گرفته تا حمله به بیمارستان‌ها، امدادگران و استفاده از سلاح‌های انفجاری در مناطق پرجمعیت.

آزمایشگاه پژوهش‌های انسانی دانشگاه ییل با تحلیل تصاویر ماهواره‌ای هشدار داده که شواهد مربوط به کشتارهای جمعی در برخی مناطق به‌طور عمدی تخریب یا پنهان شده است. هم‌زمان، بازداشت‌های گسترده و خودسرانه، مرگ زندانیان و بازگشت احکام اعدام در مناطق تحت کنترل ارتش، نگرانی‌های تازه‌ای را برای فعالان حقوق بشر ایجاد کرده است.

کمک‌هایی که به پای بحران نمی‌رسد

اتحادیه اروپا در ماه‌های اخیر حدود ۱۰۰ تُن کمک انسانی را به‌صورت هوایی به دارفور ارسال کرده است؛ اقدامی حیاتی اما به گفته سازمان‌های امدادی «قطره‌ای در اقیانوس». تنها ۳۵ درصد از منابع مالی مورد نیاز برای پاسخ به بحران تأمین شده و کاهش کمک‌های خارجی، از جمله تعطیلی برنامه‌های تغذیه محلی، جان هزاران نفر را تهدید می‌کند.

در حالی که جهان درگیر بحران‌های پرصداتر دیگری است، سودان آرام و بی‌هیاهو در حال فرو رفتن در فاجعه‌ای انسانی است که پیامدهای آن نه‌تنها این کشور، بلکه کل منطقه شرق و شمال آفریقا را در سال‌های آینده تحت تأثیر قرار خواهد داد. امدادگران هشدار می‌دهند: «اگر امروز دیده نشود، فردا دیگر مهارشدنی نخواهد بود.»

بحران فراموش‌شده

در کنار گلوله، قحطی و آوارگی، آنچه بحران سودان را عمیق‌تر کرده، سکوت جامعه جهانی است. برخلاف بحران‌هایی که تیتر اول رسانه‌های بین‌المللی را اشغال می‌کنند، جنگ سودان بیرون از میدان توجه افکار عمومی جریان دارد. نه کارزار دیپلماتیک مؤثری شکل گرفته و نه فشار سیاسی جدی بر طرف‌های درگیر اعمال شده است. همین بی‌توجهی رسانه‌ای، به کاهش کمک‌های مالی و انسانی انجامیده و سودان را به نمونه‌ای کلاسیک از «بحران فراموش‌شده» تبدیل کرده است.

حمله به بازار در جنوب ولایت کردفان سودان

منابع خبری از حمله به یک بازار در جنوب ولایت کردفان سودان از سوی نیروهای پشتیبانی سریع این کشور و کشته و زخمی شدن شماری از غیرنظامیان خبر دادند. به گزارش ‌ایرنا به نقل از شبکه العالم، با وجود اقدام نیروهای پشتیبانی سریع برای اعزام نیرو و تجهیزات تقویتی به مناطقی در غرب ایالت کردفان، جنگنده‌های ارتش سودان در ساعات گذشته اهداف نظامی وابسته به نیروهای پشتیبانی سریع را در محورهای اطراف شهر الابیض در شمال ایالت کردفان بمباران کردند. منابع نظامی گفتند که ارتش سودان همچنین مواضع نیروهای پشتیبانی سریع در شهرک یابوس در ایالت نیل ازرق در مرز با اتیوپی و اطراف کوهستان ابوسنون در شمال ایالت کردفان را بمباران کردند. ارتش سودان اعلام کرد برای مقابله با هرگونه پیشروی نیروهای پشتیبانی سریع در محورهای مختلف ایالت کردفان آمادگی کامل دارد و همه یورش‌ها و تحرکات این نیروها زیر نظر است و با قاطعیت با آن برخورد می‌شود. در همین حال، شبکه پزشکان سودان از کشته شدن پنج نفر و زخمی شدن ۱۳ نفر دیگر در حمله نیروهای پشتیبانی سریع به بازار کرتالا در منطقه الجبال التسعه در ایالت جنوب کردفان خبر دادند.

درگیری‌های مسلحانه در سودان از ۱۵ آوریل ۲۰۲۳ (۲۶ فروردین ماه ۱۴۰۲) میان ارتش به فرماندهی ‌عبدالفتاح البرهان‌ و نیروهای پشتیبانی سریع به فرماندهی ‌محمد حمدان دقلو‌ ملقب به «حمیدتی» بر‌سر قدرت و تنش در ارتباط با چگونگی ادغام نیروهای پشتیبانی سریع در ارتش پس از کودتای سال ۲۰۲۱ شروع شد و میانجیگری‌های بین‌المللی برای پایان دادن به آن تاکنون ثمری نداشته است. نیروهای پشتیبانی سریع که برای بیش از یک سال شهر الفاشر سودان را محاصره کرده بودند، چهارم آبان ۱۴۰۴ به این شهر حمله و آن را تصرف کردند که مقامات خارطوم، سازمان ملل و سایر نهادها و سازمان‌های بین‌المللی، نیروهای پشتیبانی سریع را به ارتکاب «کشتارها و نقض گسترده حقوق بشر علیه غیرنظامیان» در این شهر از جمله اعدام‌های میدانی، بازداشت‌ و کوچ اجباری اهالی متهم کرده‌اند. از زمان آغاز جنگ بین نیروهای برهان و پشتیبانی سریع سودان (RSF) به رهبری محمد حمدان دقلو متحد سابقش در آوریل ۲۰۲۳، تلاش‌های میانجیگری برای برقراری آتش‌بس شکست خورده ‌ و هر دو طرف برای پیروزی قاطع نظامی، رقابت می‌کنند.

وضعیت سودان در سال ۲۰۲۵

وضعیت سودان در سال ۲۰۲۵، وخیم‌ترین فاجعه انسانی جهان نام گرفت. به گزارش ‌ مهر به نقل از روسیاالیوم، سازمان ملل متحد اعلام کرد ‌‌جنگ و درگیری‌ها در کشور آفریقایی سودان، وارد هزارمین روز خود شده ‌ و در این میان بیش از ۳۰ میلیون سودانی به کمک‌های فوری بشردوستانه نیازمندند. بر اساس این گزارش، با تداوم جنگ در سودان، بسیاری از زیرساخت‌ها از بین رفته ‌ و مردم با مشکل بیماری و گرسنگی روبه‌رو هستند. طی دو سال گذشته، جنگ سودان از یک درگیری نظامی محدود در پایتخت به یک نزاع چند جبهه‌ای در شمال دارفور و کردفان و … تبدیل شده و با فروپاشی تقریبا کامل نهادهای دولتی، بیش از ۱۰ میلیون نفر در داخل و خارج از این کشور آواره شده‌اند. احمد عمر خوجلی تحلیلگر سیاسی در‌خصوص بحران سودان گفت: این یکی از پیچیده‌ترین بحران‌ها در جهان است و با ادامه جنگ در این کشور میلیون‌ها نفر با مشکلات متعدد دست و پنجه نرم می‌کنند. خوجلی افزود: نهادهای بین‌المللی باید فوراً برای متوقف کردن جنگ دخالت کنند و کمک‌های بشردوستانه به مردم جنگ زده برسانند.

در این فضای پیچیده عبدالفتاح البرهان فرمانده ارتش تلاش می‌کند خود را به عنوان یک شریک مشروط در هرگونه توافق آتش‌بس معرفی کند. او در سخنان خود بر اصول ثابتی تأکید می‌کند که آنها را غیرقابل مذاکره می‌داند. این اصول عبارتند از: وحدت سودان، حفظ نهادهای دولتی و جلوگیری از تجزیه ارتش. سفر البرهان به ریاض را نمی‌توان جدا از این عرصه دانست. عربستان سعودی، سودان را بخشی از امنیت دریای سرخ می‌داند و هرج و مرج گسترده در آن را تهدیدی مستقیم برای منافع استراتژیک به شمار می‌آورد. آمریکا نیز ضمن مشارکت با ریاض در این پرونده به دنبال گسترش اهرم‌های فشار خود است. مصر نیز حمایت کامل خود را از دیدگاه واشنگتن برای توقف جنگ اعلام کرده‌ اما در عین حال خطوط قرمزی را ترسیم کرد که عبور از آن را نمی‌پذیرد.

در طرف مقابل نیروهای واکنش سریع قرار دارند که به علت جنایات زیادی که در سودان انجام داده‌اند، تحت فشارهای بین‌المللی قرار دارند. تجاوزها و جنایات گسترده‌ای که در گزارش‌های حقوق بشری در شهر فاشر پس از کنترل نیروهای واکنش سریع بر آن در روز ۲۶ اکتبر گذشته مستند شده، گروه‌های حقوق بشر را به سمت طرح موضوع در شورای حقوق بشر و سازمان ملل متحد سوق داده است.

در سایه شرایط کنونی و با توجه به ماهیت بازیگران داخلی و منطقه‌ای این بحران؛ سناریوهای پیش روی سودان در سال ۲۰۲۶ را می‌توان در ۳ مورد بررسی کرد:

– آتش بس تحمیلی: سناریوی اول که محتمل‌ترین سناریو به شمار می‌رود، موفقیت گروه‌های بین‌المللی در تحمیل آتش‌بس بشردوستانه در اوایل سال ۲۰۲۶ و به دنبال آن مذاکرات دشوار برای آتش‌بس دائمی است. این سناریو جنگ را به سرعت پایان نمی‌دهد اما راه را برای حل و فصل سیاسی بحران باز می‌کند.

– مدیریت بحران: آتش‌بس شکننده و متناوب‌ که برای کاهش فشارهای بشردوستانه بدون پرداختن به ریشه‌های درگیری استفاده می‌شود و ممکن است با ادامه درگیری‌ها در جبهه‌های متعدد و باقی ماندن سودان در وضعیت فرسایش طولانی‌مدت همراه باشد.

– بدبینانه‌ترین سناریو: شکست فشارهای بین‌المللی به دلیل تفاوت مواضع متحدان محلی که طرف‌ها را به تحمیل وضعیت موجود با قدرت سلاح سوق می‌دهد و سناریوی تجزیه واقعی کشور را مطرح می‌کند.