به گزارش سرمایه فردا، آلودگی هوا تنها ریهها را نمیسوزاند؛ ذهن و جیب مردم را هم درگیر کرده است. در خیابانهای دودآلود تهران، سلامت به کالایی لوکس تبدیل شده؛ کالایی که هر روز با نام تازهای در شبکههای اجتماعی و داروخانهها عرضه میشود. کرم ضدآلودگی، دمنوش پاککننده ریه، مکمل معجزهگر برای زنان باردار یا دستگاه تصفیه هوای چند ده میلیونی، همه وعده نجات میدهند اما بیشتر به کابوس هزینههای سنگین و بیاعتمادی بدل شدهاند. این بازار پرزرقوبرق، بیش از آنکه راهحل باشد، بازتابی از شکاف عمیق میان اضطراب شهروندان و ضعف اطلاعرسانی نظام سلامت است؛ جایی که ترس از بیماری، بهانهای برای سودجویی و فریبکاری شده است.
درحالی که در هفته های اخیر شاخص آلودگی هوای پایتخت به بالای ۱۸۰ رسیده، بازار فروش محصولات مرتبط با پیشگیری از مشکلات آلودگی هوا با رشد ۳۰۰ درصدی مواجه شده است. بازاری رنگارنگ از کرم ها و ماسک های پاکسازی پوست تا انواع دمنوش های مفید برای آلودگی هوا و دستگاه های تسویه هوا! تبلیغاتی که شهروندان را تشویق می کنند تا با خرید این محصولات، سلامت خود را در روزهای آلوده هوا حفظ کنند. کاسبانی که از هر بهانه ای برای فروش محصولات خود استفاده می کنند. درست مثل اینکه «سلامت» را با «ثروت»طاق می زنند. این گزارش میدانی، روایتی است از زندگی این روزهای شهروندانی که هم با آلودگی هوا، تورم و گرانی و هم با تبلیغات فریبنده این کالاها در فضای مجازی و حقیقی دست و پنجه نرم میکنند.
شهروندانی که در بسیاری از کلانشهرها و بخصوص تهران برای پرداخت عوارض اقدام کرده اند، به ناگاه با ارقامی مواجه شده اند که آنها را شوک زده کرده است! این در حالی است که قبل از اجرای هر طرحی باید اطلاع رسانی دقیقی در مورد چگونگی اجرای آن صورت بگیرد.
منصور، مالک یک خودرو تیبا است که امسال وقتی برای پرداخت عوارض اقدام کرده، حدود ۲ میلیون برای عوارضی پرداخت کرده که گفته می شود بابت عوارض آلایندگی «خودرو»هاست. داریوش هم وقتی که حدود یک ماه قبل برای پرداخت عوارض خودروی خود که قصد فروش آن را داشته، مراجعه کرده با رقمی معادل حدود ۱۳ میلیون تومان عوارض آلایندگی «خودرو»ها که به نام عوارض «ماده ۲۹» مشهور است مواجه شده است. محمد رضا اما سرنوشت به مراتب دردناک تری از بقیه داشته است. وی که صاحب یک لندکرو است امسال باید حدود ۶۲ میلیون تومان بیشتر از سالهای قبل عوارض بپردازد. رقمی که حمید رضا، مالک خودروی جک j4 صفر کیلومتر خود مجبور شده در قبال آن چیزی حدود ۵/ ۲ میلیون تومان بپردازد!
شهرداری تهران از ابتدای سال بی سرو صدا، قانون مالیات آلایندگی خودرو را به اجرا گذاشته است. قانونی که مالکان را موظف به پرداخت سالانه این عوارض میکند، اما جزئیات محاسبات همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد.
عوارض آلایندگی، مبلغی است که شهرداریها از مالکان خودروهایی که سطح آلایندگی بالاتری دارند دریافت میکنند. هدف از این عوارض، کاهش آلودگی هوا در کلانشهرها و ایجاد منابع مالی برای بهبود زیرساختهای حمل و نقل عمومی و محیط زیستی عنوان شده است.
استناد شهرداری برای اخذ این عوارض نیز آییننامه اجرایی ماده ۲۹ قانون مالیات بر ارزش افزوه است. قانونی که البته هنوز در کم و کیف آن ابهاماتی وجود دارد.این ماده جزء جدیدی است که در سال ۱۴۰۰ به قانون مالیات بر ارزش افزوده، اضافه شده است. طبق اعلام سازمان حفاظت محیط زیست و تصویب هیئت وزیران در مرداد ۱۴۰۱، شهرهای تهران، کرج، اصفهان، تبریز، مشهد، اهواز، قم و اراک جزو شهرهای آلوده به شمار میروند و مالکان خودرو در این شهرها موظف به پرداخت عوارض آلایندگی هستند.
هیأت وزیران در جلسه ۱۷/۱۱/۱۴۰۰به پیشنهاد شماره ۱۵۶۷۵۷ مورخ ۲۴/۹/۱۴۰۰ وزارت کشور و به استناد تبصره (۱۱) ماده (۲۹) قانون مالیات بر ارزش افزوده – مصوب ۱۴۰۰ – آیین نامه اجرایی ماده یادشده را مصوب کرده است. آیین نامه ای شامل ۱۴ ماده که دارای نکاتی مهم و قابل تامل است.
اما شاید مهمترین بند این قانون، ماده ۱ آن باشد که شامل دو بخش زیر است:
الف – وسائط نقلیه تولید داخل معادل یک درهزار قیمت فروش کارخانه و وسائط نقلیه وارداتی معادل یک و نیم در هزار مجموع ارزش گمرکی و حقوق ورودی مشمول عوارض سالانه می شوند. ماخذ محاسبه عوارض موضوع این بند ماخذ مذکور در تبصره (۱) ماده (۲۸) این قانون است.
ب – وسائط نقلیه در شهرهای آلوده تا ده سال پس از تولید با ماخذ مذکور در تبصره (۱) ماده (۲۸) این قانون و معادل یک بیستم نرخ های مندرج در جدول ماده مذکور مشمول عوارض سالانه آلایندگی وسائط نقلیه علاوه بر عوارض موضوع بند «الف» این ماده می شوند. پس از سال دهم تولید، هر سال به میزان ده درصد به نرخ پایه عوارض آلایندگی وسائط نقلیه مذکور اضافه می شود تا حداکثر به دو برابر نرخ پایه افزایش یابد. وسائط نقلیه ای که نرخ عوارض سالانه آلایندگی آنها در جدول ذیل ماده (۲۸) – خودروهای برقی و هیبریدی- صفر می باشد، تا سپری شدن پنج سال از سال تولید، از پرداخت عوارض سالانه آلایندگی معاف می باشند .
اخذ عوارض آلایندگی خودروها در حالی به صورت بی صدا و ناگهانی آغاز شده است که براساس تبصره ۱ ماده ۵– شهرداری ها موظفند کلیه اطلاعات پرداختی مالکین را ظرف یک ماه از تاریخ ابلاغ این آیین نامه در چهارچوب اعلامی در سامانه سمیع ثبت نمایند ضمن آنکه پاسخگویی به اطلاعات عوارض دریافتی قبل از راه اندازی سامانه بر عهده شهرداری ها می باشد.
با این وجود شهرداری تهران و کلانشهرها برخلاف این ماده و تبصره بدون آنکه اطلاع رسانی دقیقی برای اخذ این عوارض داشته باشد، مالکان خودروها را با دریافت عوارض نجومی، شوک زده کرده اند!
همچنین براساس ماده ۳ این قانون آمده است: فهرست شهرهای آلوده که وسائط نقلیه با پلاک انتظامی متعلق به شهرهای مذکور مشمول عوارض سالانه آلایندگی می شوند، تا پایان دی ماه هر سال با پیشنهاد سازمان حفاظت محیط زیست و تصویب هیئت وزیران برای اجرا در سال بعد تعیین می شوند.
با این حال تنها لیستی که از شهرهای آلاینده وجود دارد هنوز همان لیستی است که در سال ۱۴۰۱ مصوب شده و شامل شهرهایی مانند شهرهای تهران، کرج، اصفهان، تبریز، مشهد، اهواز، قم و اراک است. این در حالی است که با توجه به آلودگی شدید هوا طی دو – سه سال اخیر قطعا بسیاری دیگر از شهرهای کشور نیز می توانند در این لیست قرار گیرند. با این وجود لیست شهرهای آلوده، علی رغم تاکید صریح قانون، همچنان متعلق به سه سال قبل است!
اما این عوارض – که به نظر می رسد اتفاقا میزان آن چندان هم کم نیست!، – به حساب کدام سازمان و ارگانی واریز می شود؟ سوالی که پاسخ آن را می توان در ماده ۱۳ قانون یاد شده جستجو کرد. براساس این ماده، عوارض و جرایم وسائط نقلیه موضوع این آیین نامه به حساب شهرداری و دهیاری محل سکونت مالک که هنگام صدور پلاک انتظامی ثبت شده واریز می گردد.
این موضوع چندان هم عجیب نیست. هر ساله شهرداری تهران و سایر کلانشهرها با اخذ عوارض از خودروها، بخشی از درآمد خود را تأمین میکنند، اما اکنون، عوارض گزاف برای خودروهای وارداتی به یکی از موضوعات جنجالی تبدیل شده است. براساس فرمول اعلامشده، عوارض خودروهای داخلی یکهزارم قیمت کارخانهای و برای خودروهای خارجی یکونیم هزارم ارزش گمرکی است. با این حال، همانطور که عنوان شد این عوارض؛ حالا بسیار بالاتر از این اعداد وارقام دریافت می شود. آنهم بدون هیچ گونه توضیح و توجیهی! با این وجود، پیگیری های خبرنگار«هفت صبح» از شهرداری تهران و همچنین سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور تنها به یک جواب ختم می شود؛ اینکه این نهادها اعلام می کردند که این عوارض، مصوبه دولت است و ما نیز فقط مجری آن هستیم!
در فضای مجازی اما ماجرا کاملا سرو شکل دیگری دارد. شهروندان عصبانی از این مالیات های نجومی تجربیات خود را با بکدیگر به اشتراک می گذارند. یکی از کاربران در صفحه شخصی اش تصویری از پاسخ شهرداری به پیگیری های خود را گذاشته که در آن ضمن اشاره به اینکه این عوارض مصوبه سال ۱۴۰۰ را دارد نوشته که عوارض آلایندگی خودرو از روز ۲/۲/ ۱۴۰۴ براساس تاییده سازمان استاندارد در عوارض سالیانه خودروها لحاظ شده است. جالب اینجاست که در این جوابیه به جای ماده ۲۹، به عوارض تبصره ۴۳ اشاره شده است!
در همین خصوص یکی دیگر از کاربران هم در صفحه شخصی خود نوشته است: چند وقت قبل خودرو ۲۰۶ سفیدی را معامله کردم و طبیعتا قبل از معامله همه عوارض آن را به شهرداری پرداخت کردم. اما بعد از مدتی وقتی برای دریافت طرح ترافیک به دفتر خدمات الکترونیک مراجعه کردم، در کمال تعجب گفتند که عوارض آلایندگی سالهای سه سال گذشته را هم من باید بپردازم. وقتی هم که گفتم؛ من از شهرداری برگه تصفیه کامل عوارض را گرفته ام خیلی راحت اعلام کردند که عوارض سالهای قبل تازه ابلاغ شده و شما هم موظف به پرداخت آن هستید!
همانطور که گفته شد، عوارض آلودگی هوا مختص شهرهای آلوده است. با این حال یکی از شهروندان در صفحه شخصی خود در فضای مجازی مدعی شده که خودرویی را از شخصی در یکی از شهرهای کوچک غربی کشور خریده است که نه تنها مشکل آلودگی هوا را ندارد که در لیست قانون ماده ۲۹ نیز نیست. اما از آنجاییکه خود وی ساکن تبریز است، مجبور شده عوارض سه ساله خودرو را بپردازد!
محمد صادق حاتمی مدیر نوسازی ناوگان حمل و نقل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، اما از منظر دیگری به قضیه نگاه می کند. وی در گفت و گو با «هفت صبح» می گوید: من چندان در جریان این عوارض جدیدی که می گویید نیستم. اما تاجاییکه می دانم، قانون گذار سهم آلایندگی هوا و نوسازی خودروهای فرسوده را بردوش خودروسازان گذاشته است. یعنی خودروسازان موظف هستند به ازای هر ۴ خودروی تولیدی، یک خودرو فرسوده را اسقاط کنند. خودروسازان نیز این سهم را روی قیمت خودروهای تولیدی خود می کشند و آن را به خریداران می فروشند. یعنی وقتی شما خودرویی را می خرید، عملا سهم عوارض آلایندگی آن را پرداخت کرده اید. بنابراین پرداخت عوارض سالیانه عملا نمی تواند چندان معنایی داشته باشد!
عماد جعفری، کارشناس صنعت خودرو نیز معتقد است که دریافت چنین عوارض بدون حساب و کتاب و نجومی، کاملا بدون توجیه و حتی غیرقانونی است. وی در گفت و گو با «هفت صبح» می گوید: به نظرم قبل از اینکه به دنبال فهمیدن فرمول اخذ عوارض آلایندگی باشیم بهتر است به این موضوع توجه داشته باشیم که سهم قابل توجهی از آلایندگی کنونی شهرهای ما نتیجه کیفیت بسیار پایین بنزینی است که خود دولت تولید می کند یا مازوتی که در نیروگاه ها می سوزد و یا خودروهایی که تکنولوژی قدیمی دارند و به شدت آلوده هستند! و در عوض پولی را به این بهانه از من و شما می گیرد که معلوم نیست دلیل آن چیست! درست مانند عوارض خروج از کشور که دولت هیچ خدماتی به شهروندان درکشورهای مقصد نمی دهد ولی پولی را از شما می گیرد که دلیل آن اصلا مشخص نیست!. وقتیکه ما خودروهای چینی که در روسیه و مکزیک و اروپای شرقی به فروش می رود را و بنزین یورو ۵ و ۶ با آن سازگار است را وارد کشور می کنیم و بعد برای اینکه با بنزین های بی کیفیت ما سازگار باشد، ECU آنها را دستکاری می کنیم، طبیعی است که باید هم این خودرو به ماشینی آلاینده بدل شود و درعین حال این مساله باعث می شود تا بسیاری از آنها بعد از مدتی موتورشان دچار نقایص فنی جدی شود!
وی با نقد شیوه دریافت عوارض خودرو در شهرهای بزرگ ادامه می دهد: حتما شما هم شنیده اید که گویا می خواهند تا پایان سال محدودیت زوج و فرد از درب منزل را تا پایان سال اجرایی کنند. خب اگر انچنین است چرا عوارض سالبانه نصف نمی شود؟!
این کارشناس خودرو همچنین با بیان اینکه ساختار دریافت عوارض آلودگی در کشور ما با تمامی کشورها متفاوت است می گوید: در اینجا در کمال تعجب، به جای آنکه خودروهای فرسوده عوارض بدهند، مالکان ماشین های صفر و نو باید بار آنها را به دوش بکشند. آنهم در حالیکه مجبور شده اند خودروی خود را با چند برابر قیمت واقعی بخرن! این در حالی است که در همه کشورها یکسری قوانین مشخص و دقیق در این زمینه وجود دارد. شما هم می توانید خودتان خودرو وارد کنید و هم از وارد کننده بخرید. در هر صورت اگر خودرویی که خریده اید، هیبریدی یا برقی باشد عوارض آن صفر یا حداکثر ۲ درصد است. حالا اگر خودرو کارکرده ای را وارد کنید، طبیعتا باید عوارض بالاتری را بپردازید. ولی کلا هیچ ماشین صفرکیلومتری مجبور نیست عوارض عجیب و غریبی را بپردازد. ولی ما که مدعی هستیم «تولید کننده» خودرو هستیم هنوز هم خودروهایی با پلتفرم های دهه ۱۹۸۰ میلادی است! موضوعی که اجحافی واضح در حق شهروندان ایرانی است.
جعفری با بیان اینکه وقتی کارخانه، از مشتری عوارض آلایندگی را روی خودروهای داخلی اش می گیرد دیگر عوارض آلایندگی معنایی ندارد تصریح می کند: البته این موضوع جدیدی نیست. برخلاف تمامی پیشنهادها و تصمیم گیری ها، دولت هیچ وقت حاضر نشده صنعت خودرو را به بخش خصوصی واگذار کند. دلیل آنهم سودسرشاری است که از قبل انواع عوارض و سودهای حاشیه ای نصیب وی و سایر نهادها می شود. مثلا همانطور که می دانید الان دیگر لازم نیست برای نقل و انتقال خودرو به دفتر خانه بروید و پولی پرداخت کنید اما جالب اسنجاست، هزینه ای که دولت از شما بابت نقل و انتقال الکترونیکی خودرو می گیرد بسیار بیشتر از دفتر خانه هاست. عوارض آلایندگی هم یکی از همین دست سودهای نجومی و کلانی است که می تواند بخش قابل توجهی از بودجه مورد نیاز شهرداری ها را تامین کند.
ساعت ۷:۳۰ صبح است. در ایستگاه مترو تجریش متین نجفی، معلم ۳۵ ساله، در حالی که ماسک N95 بر صورت دارد از همکارانش صحبت میکند که از کرم ضدآلودگی هوای ۴۰۰ هزار تومانی استفاده میکنند. او میپرسد:«آیا واقعاً این اقلام بهداشتی و آرایشی مؤثر است یا فقط به دلیل آلودگی هوا، بازار مکارهای برای زدن جیب مردم درست شده؟ تکلیف آن دسته از مردم که پول ندارند تا این چیزها را بخرند چیست؟»
طاهره، دانشجوی ۲۵ ساله هم که صحبتهای ما را میشنود، میگوید:«هر روز با یک محصول جدید ضد آلودگی در اینستاگرام روبرو میشوم که قیمتهای نامتعارفی هم دارند. یکی میگوید این قرص معجزه میکند، دیگری کرمهای محافظتی خارجی را توصیه میکند. واقعاً سردرگم شدهایم، دیگر هزینهاش آنقدر مهم نیست، راست و دروغ بودنش بیشتر اهمیت دارد و اینکه سلامتمان به خطر نیفتد.»
درحوالی خیابان ولی عصر(عج)، مسعود ناصری، راننده اسنپ، از سوزش و تاری دیدش شکایت دارد:«مدتی قبل جراحی چشم داشتم، الان هم به توصیه چشم پزشک و به دلیل آلودگی هوا، خیلی بیشتر از پماد و قطره استریل چشم استفاده میکنم. من حاضر هستم هر پول و هزینه ای بابت سلامتم پرداخت کنم تا سالم بمانم و کار کنم.»
در نزدیکی همین خیابان، صدای آژیر ممتد یک آمبولانس در نزدیکی یک بیمارستان تخصصی قلب توجه ام را جلب میکند. به سراغ پزشکی در بخش اورژانس میروم و در فرصتی که از اتاق بیرون میآید
از وضعیت مراجعان بیمارستان میپرسم و او میگوید:«اورژانس ما این روزها مملو از بیماران قلبی است که حتی یک پیادهروی ساده در این هوای آلوده و خطرناک برایشان حکم مرگ دارد. البته برخی بیماران قلبی مجبورند در خانه بمانند و خدمات پزشکی بگیرند.»
در راهروی بیمارستان یک بیمار ۶۷ ساله که به دلیل تنگی نفس به دیوار اتاق پزشک اورژانس تکیه داده، به سختی حرف میزند:«دخترم میخواهد دستگاه تصفیه کننده هوا بخرد، اما من به کل مخالفم. آخر با حقوق ناچیز بازنشستگی، خرج زندگی و پول داروهایم هم به زور میرسد چه برسد به خرید دستگاه ۶۰- ۷۰ میلیونی که معلوم نیست واقعا چقدر تاثیر گذار است. اما واقعیتش این است که دخترم بدجور به این تبلیغاتی که در فضای مجازی و ماهواره ها می شود و هر ادعایی را باور می کند. حالا هم مدعی است که دستگاه های تسویه هوا برای من بسیار خوب است و باید یکی بخرم! »
همین طور که در ذهنم حرفهای مردم را مرور میکنم از بیمارستان خارج میشوم. بوی دودآلود تهران باعث شده تا خیلیها ماسک بزنند. معلوم نیست زیر آسمان خاکستری که حتی کلاغ ها را از شهر فراری داده چطور نفس میکشند!
وارد یک عطاری شلوغ در اطراف میدان انقلاب میشوم. مردی با ناامیدی میپرسد:«آقاچیزی دارید که ریه پسرم را پاک کند؟ چند روزی است خیلی سرفه میکند، آنقدر که صورتش سرخ میشود، مادرش هم نگران شده، میدانیم به خاطر این هواست، اما کاری از دستمان بر نمیآید.»
فروشنده هم که وضعیت این مشتری را میبیند شروع به تبلیغ گیاهان دارویی میکند و می گوید:«حتما این دمنوشهای من را امتحان کنید، قیمتی هم ندارد. فقط گرمی ۷۰ هزار تومان ناقابل!» در ادامه
مادری که گویا کودکی مبتلا به آسم دارد هم وقتی این توصیف ها را می شنود ، برای فرزندش دارویی می خواهد ولی توصیه مرد عطار همان توصیه قبلی بود. دمنوشی گرمی ۷۰ هزار تومانی! اینبار اما فروشنده قول میدهد که با این معجون گیاهی، دیگر نیازی به اسپری تنفسی نیست!
متاسفانه در این روزها صفحات اینستاگرام به تبلیغخانهای برای محصولات مخصوص گروههای حساس در زمان آلودگی هوا تبدیل شده است. در این بخش پزشکان و متخصصان در گفت و گو با «هفت صبح» توصیه های خود را با شهروندان به اشتراک میگذارد.
فعالان بیشماری در فضای مجازی مکملهای مخصوص زنان باردار در زمان آلودگی هوا را تبلیغ میکنند.تبلیغاتی که فروشندگان در آن مدعی اند، اگر این مکملها را مصرف نمایند و حتی در این هوا در خیابان تردد کنند هیچ اتفاقی برایشان نمیافتد!
با این حال فاطمه قبادی، متخصص زنان و زایمان با جدیت در این مورد به هفت صبح میگوید:«زنان باردار خیلی مراقب باشند و گول اینگونه تبلیغات دروغین در دنیای مجازی را نخورند و حتما زیر نظر پزشک این ایام را بگذرانند. همه پزشکان عقیده دارند که بانوان باردار در این هوای آلوده با خطر تولد نوزادان کموزن و زایمان زودرس روبرو هستند و علاوه بر این، استشمام این هوای کثیف بر سلامت و رشد جنین هم تأثیر مستقیم دارد. بنابراین بهترین گزینه آن است کمتر در شهر تردد داشته باشند.»
در همین راستا، الهه السادات موسوی، متخصص پوست نیز عنوان میکند:«هیچ مدرک علمی مبنی بر اثربخشی کرمهای ضدآلودگی وجود ندارد. شستوشوی روزانه صحیح دست و صورت بسیار مؤثرتر است.»
شاید در چنین شرایطی یکی از مهمترین سوال های شهروندان آن باشد که در روزهای ترسناک آلودگی هوا، چه باید خورد و چه نباید خورد؟ موضوعی که باعث شده تا بازار مصرف خودسرانه ویتامینها در زمان آلودگی هوا به شکل پرمعنایی افزایش داشته باشد. مرتضی زمانپور، متخصص تغذیه در این زمینه می گوید:«انواع مکملها و ویتامینها باید طبق نظر پزشک متخصص مصرف شود، این در حالی است که یک رژیم غذایی سالم و متعادل همان اثرات مثبت را دارد.»
با این وجود به نظر می رسد برخی از شهروندان «عادت » کرده اند که دل به این تبلیغات خوش کنند. عیسی بیگدلی، روانشناس سلامت با تایید این موضوع از آن به عنوان نوعی وسواس در حوزه سلامت یاد کرده و می گوید:«ما شاهد ایجاد نوعی وسواس سلامت در جامعه هستیم. در حقیقت مردم با خرید این محصولات تبلیغ شده در دنیای مجازی در واقع به دنبال کاهش اضطراب خود هستند، غافل از اینکه خطر در کمین آنهاست.»
در این بازار مکاره اما، حتی خرید و فروش ماسک هم دوباره به بهانه ای بدل شده برای کسب «ثروت» توسط برخی سودجویان. حسین سید حسینی، متخصص بیماریهای عفونی هشدار در همین خصوص توصیه می کند که شهروندان به دور از هر گونه تبلیغاتی ، نباید از هر ماسکی استفاده کنند. وی در این زمینه می گوید:«ماسکهای معمولی در برابر ذرات ریز ۲.۵ میکرون کارایی ندارند. تنها ماسکهای استاندارد N95 و FFP2 میتوانند محافظت نسبی ایجاد کنند.»
حسین نمازی، پزشک طب سنتی نیز توصیه ای برای کسانیکه به انواع دمنوش های مثلا طبی عطاران دل خوش کرده اند؛ دارد و می گوید:« شهروندان به جای خرید دمنوشهای گرانقیمت، مردم میتوانند از نوشیدنیهای ساده و در دسترس برای سلامت ماندن در آلودگی هوا استفاده کنند. ترکیب عسل و لیموترش در آب گرم، یا دمنوش زنجبیل و نبات، اثرات بسیار مفیدی در این ایام دارد. همچنین مصرف مایعات فراوان، سوپ جو با سبزیجات میتواند به پاکسازی بدن کمک کند.»
اما چرا شهروندان تا این حد به دنبال نسخه های سلامتی خود در تبلیغات ماهواره ای و فضای مجازی هستند؟ سوسن شریفی، جامعهشناس در این زمینه ابراز می کند:«مردم از ترس سرطان و سکته، حاضرند هر هزینهای بپردازند. این بازار فریبنده و سودجو از نگرانی مردم سواستفاده میکند. در واقع این بازار از شکاف اطلاعاتی بین مردم و متخصصان سود میبرد، وقتی سیستم سلامت نتواند به درستی اطلاعرسانی کند، دلالان این عرصه فعال میشوند و در کمین مردم جولان میدهند.»
این بازار علاوه بر خطراتی که برای سلامت شهروندان به همراه دارد، از بعد اقتصادی نیز می تواند فشارهای مضاعفی را بر سفره خانواده ها وارد کند همانگونه که حسن اکبری، اقتصاددان در مورد نقش بازار فریبنده و پرسود محصولات ضدآلودگی در کوچک شدن سفره خانواده هامی گوید:«با درنظرگرفتن درآمد متوسط ۲۰ تا ۲۵ میلیون تومانی خانوارهای تهرانی، خرید این محصولات برای بسیاری غیرممکن است. یک دستگاه تصفیه هوای استاندارد حدود ۳۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان قیمت دارد، مکملهای مثلا! ضد آلودگی هم ماهانه چیزی حدود ۱ تا ۲ میلیون تومان خرج روی دست خانواده ها می گذارد. در کنار اینها شما هزینه ماسکهای فیلترداری که ماهیانه حدود ۵۰۰ هزار تومان هزینه از جیب سرپرستاران خانواده ها کم می کنند را هم اضافه کنید».
وی ادامه می دهد: «تازه اینها منهای میوه ها و غذاها و نوشیدنی هایی است که یک خانواده مجبورند در روزهای آلوده مصرف کنند. که اگر بخواهیم آنها را نیز محاسبه کنیم، دخل و خرج سرپرستان خانواده سر به فلک می زند!».
در داروخانههای لوکس تهران، قفسهها مملو از محصولاتی است که ادعای معجزه برای روزهای آلودگی را دارند: کرم آبرسان و محافظ پوست در برابر آلودگی هوا : ۸۰۰ هزار تومان.ماسک مخصوص کودکان : ۳۰۰ هزار تومان. ویتامین مخصوص سالمندان : ۵۵۰ هزار تومان.قطرههای چشمی با عنوان (ضدسوزش) : ۱۵۰-۱۰۰ هزار تومان. مکملهای ویتامین ضد آلودگی : ۵۰۰-۱۰۰ هزار تومان و…
اما در چنین شرایطی شهروندان چه غذایی باید بخورند تا هم با هزینه ای بسیار پایین تر بدنشان را در برابر آلودگی هوا مقاوم کنند و هم جیب سودجویان را پر نکنند؟ کارشناسان توصیه های در این میان دارند که شاید بتوان آنها را به طور خلاصه اینچنین توصیف کرد:
تغذیه: مصرف سبزیجات محلی و میوههای فصل به جای محصولات وارداتی گران
تصفیه هوا: استفاده از گیاهان آپارتمانی تصفیهکننده هوا مانند آلوئه ورا
پیشگیری : محدود کردن تردد غیرضروری و استفاده از وسایل حملونقل عمومی
کودکان : استفاده از ماسک استاندارد مخصوص کودکان
سالمندان: پرهیز مطلق از خروج از خانه
بیماران قلبی : استفاده از دستگاه تصفیه هوا در اتاق خواب
زنان باردار: مصرف میوه و سبزیجات حاوی آنتیاکسیدان
آمارها بازارهای مکاره عرضه محصولات واقعا تعجب آور هستند. رشد ۳۰۰ درصدی فروش دستگاههای تصفیه هوا. افزایش ۴۰ درصدی قیمت ماسکهای استاندارد.رشد ۲۵۰ درصدی فروش مکملهای ویتامین. افزایش ۳۵ درصدی قیمت میوههای ضدآلودگی.افزایش ۴۰ درصدی مراجعه بیماران ریوی به اورژانس و… آمارهایی که مهر تاییدی هستند بر اینکه استقبال مردم از این تبلیغات تا چه حد می باشد؟
مردم در دوراهی عجیبی گرفتار شده اند؛ از یک سو شهروندانی که به دنبال راه نجات هستند و از سوی دیگر بازارهای فریبنده و مکاری که از این بحران سود میبرد. به نظر میرسد تنها راه برونرفت از این وضعیت، افزایش آگاهی عمومی و اجرای سیاستهای کلان برای کاهش آلودگی هواست. باید پذیرفت تهران امروز برای گروههای آسیبپذیر به شهری ناامن تبدیل شده است. کودکانی که حق بازی در فضای باز ندارند، سالمندانی که محبوس خانههایشان شدهاند و بیمارانی که هر نفسشان به مولکولهای هوا بند است.
اما نکته جالب توجه اینجاست که تهران و برخی کلانشهرهای کشور در روزهای اخیر بیش از همیشه به رنگ خاکستری درآمدهاند و شاخص آلودگی هوا، به شکلی سرسامآور، نفس مردم را در سینه حبس کرده است. وقتی که مردم مجبور میشوند در بیرون خانه از ماسکهای طبی استفاده کنند و به جای دوچرخهسواری یا پیادهروی در خیابان، به دنبال تنفس هوای نسبتا سالم در محیط بسته باشند، دستگاههای تصفیه هوا به کالای نجاتبخش تبدیل میشوند.
تقاضا برای این دستگاهها چنان افزایش یافته که قیمتها در بازار داخلی تهران و دیگر کلانشهرها به شکلی بیرحمانه بالا رفته است. قیمت دستگاههایی که تا دیروز با ۵ میلیون تومان قابل خرید بودند، امروز حتی تا ۱۲ میلیون تومان هم معامله میشوند و مدلهای پیشرفتهتر که قابلیت اتصال به اپلیکیشن و سنجش دقیق کیفیت هوا را دارند، به راحتی یک و نیم تا دو برابر حقوق یک کارمند در یک ماه را می بلعد.
اما افزایش قیمتها محدود به بازار داخلی نیست. خبری که این روزها در میان تجار ایرانی دهان به دهان میچرخد، حکایت از یک ماجرای جذاب و تا حدودی عجیب دارد. انبارهای امارات متحده عربی، دیگر دستگاه تصفیه هوا برای فروش ندارند! دلیلش هم ساده است. تجار ایرانی اغلب موجودی بازار امارات را خریداری کردهاند و حالا دیگر دستگاهی برای عرضه باقی نمانده است. این اتفاق باعث شده که حتی دبی و شارجه هم از فشار تقاضای ایرانیها به تنگ بیایند و فروشندگان آنجا، دیگر قادر به پاسخگویی به مشتریان خود نباشند.
در بازار تهران، جریان به شکل دیگری هم جلوه میکند. مشتریان وقتی وارد فروشگاهها میشوند، با صحنهای عجیب روبهرو میشوند: دستگاههایی که تا چند هفته پیش در قفسهها به چشم میخوردند، حالا یا تمام شدهاند یا تنها یک مدل کوچک و ارزان باقی مانده که اغلب مردم ترجیح میدهند دست خالی از فروشگاه خارج نشوند و با قیمت گزاف و کیفیت ضعیف آن کنار بیایند. فروشندگان با لبخندی تلخ میگویند این روزها دستگاه تصفیه هوا مثل طلاست. اگر این هفته نخری، باید هفته بعد، دو برابر پول بدهی.
تجار ایرانی در بازار امارات نیز حال و روز جالبی دارند. بعضی از آنها با کانتینرهای پر از دستگاه به تهران بازگشتهاند. این ماجرا باعث شده که بخش بزرگی از اقتصاد ساده بازار تصفیه هوا، به یک شوک منطقه ای تبدیل شود؛ شوکی که هم بر قیمتها در ایران تاثیر گذاشته و هم زنجیره تامین منطقه ای را تحت فشار قرار داده است.
نتیجه این ماجرا روشن است. آلودگی هوا از یکسو سلامت مردم را تهدید میکند و از سوی دیگر، بازار و اقتصاد را هم دچار هرج و مرج کرده است. و اگر کسی بخواهد این روزها یک دستگاه تصفیه هوا در تهران یا حتی در انبارهای دبی پیدا کند، بهتر است آماده باشد تا با قیمتی که تا دیروز غیرقابل تصور بود، معامله کند و البته خوشحال باشد که حداقل کمی هوای پاک تنفس خواهد کرد.
تهران از ابتدای سال ۲۰ روز هوای ناسالم، ۲ روز هوای ناسالم و ۲ روز هوای خطرناک را تجریه کرده است. این در حالی است که این آمار در سال گذشته و در همین بازه زمانی به ترتیب ۱۲، صفر و صفر بوده است. موضوعی که باعث شده تا امسال هم مانند سال های گذشته، روزهایی مدارس و ادارات به خاطر آلودگی هوا تعطیل یا غیرحضوری و دورکار شوند. گرچه سابقه این تعطیلی ها تنها محدود به امسال یا سال گذشته نمی شود. حدود ۱۵ سال است که تعطیلی های ناشی از آلودگی به عنوان راهکاری برای روزهای آلوده مطرح شده است. با این وجود هنوز هیچ گزارش موثق و علمی در مورد اینکه تعطیلی های مزبور چقدر در کاهش آلودگی هوا موثر بوده است، انجام نشده است!
سال ۱۳۹۸ بود پیروز حناچی شهرداروقت تهران در جلسه هیأت نمایندگان اتاق بازرگانی گفت: ذرات معلق در هوا به ۲۰۰ر PPM رسیده است. این حالت خطرناک است. وقتی در چنین شرایطی قرار میگیریم باید شهر تخلیه شود. این امر ناشی از تمرکز است. برای همین است که کارشناسان می گویند اگر می خواهیم کنترل آلودگی هوا را کنترل کنیم باید به مساله تمرکز زدایی توجه کنیم.
موضوعی که نشان می دهد طی سالهای گذشته آلودگی هوا، همواره در فصل های سرد سال چالشی جدی برای شهروندان و مدیریت شهری بوده است. گرچه حتی مدیریت شهری هم معتقد است که تعطیلی نمی تواند داروی موثری برای کاهش آلودگی هوا باشد کمااینکه مهدی چمران، رئیس شورای اسلامی شهر تهران چندی قبل در این مورد گفته بود: تعطیلی تأثیر اندکی دارد اما میزان آلودگی به اندازهای بالاست که تعطیلی ملموس نیست.
اظهار نظرها در این زمینه اما همیشه تقریبی است. چرا که هنوز تحقق و پژوهشی در این زمینه انجام نشده است. با این وجود نگاهی به ارقام شاخصه های روزهای تعطیل در مرز آلودگی حکایت از آن دارد که این تصمیم، نتوانسته تاثیر چندانی در کاهش آلودگی داشته باشد. به عنوان مثال در یکی از آخرین تعطیلات تهران که در بازه زمانی شنبه ۸ آذر تا سه شنبه ۱۱ آذرماه امسال داشتیم میانگین شاخص آلودگی هوا باز هم ۱۵۷ بوده است که هوایی ناسالم برای همه طیف ها محسوب می شود. درعین حال شاخصه آلودگی هوا از ۱۵۳ در روز شنبه ۸ آذر و آغاز تعطیلات به ۱۶۴ در روز سه شنبه ۱۱ آذرماه رسیده است! به عبارتی تعطیلات نه تنها تاثیری روی کاهش آلودگی هوا نداشته بلکه همچنان مردم تهران شاهد روند افزایشی آلودگی بوده اند!
البته هنوز هم برخی از کارشناسان معتقدند که تعطیلی ها بر روند کاهشی آلودگی هوا بی تاثیر نیست، هر چند تاثیر آن اندک است. یوسف رشیدی عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی چندی قبل در این زمینه گفته بود: تعطیلی ها باعث می شود تا حداکثر ۲۰ درصد از ترددها کاهش پیدا کند و به دنبال آن آلودگی نیز کاهش پیدا کند.
شاید به همین دلیل باشد که کارشناسان معتقدند که به جای تعطیلی ها که نوشدارویی موقت تلقی می شود، بهتر است فکری برای ضعف مدیریت آلودگی هوا کرد.
سمیه رفیعی رئیس فراکسیون محیط زیست و منابع طبیعی مجلس، به عنوان یکی از همین افراد به نکته ظریفی اشاره می کند که کمتر به آن توجه شده است. وی می گوید : تعطیلیهای اعمالشده در روزهای اخیر برای کاهش حجم آلودگی شاید به دلیل تردد کمتر خودروها در سطح شهر باشد؛ اما دلیل واقعی این اقدام برای جلوگیری از مواجهه مردم ـ بهویژه کودکان ـ با آلایندهها است.
وی خاطرنشان کرد: در شرایط پایدار جوی، بهویژه کودکان که قد کوتاهتری دارند و تعداد تنفسشان بیشتر است، حجم بیشتری از آلایندهها را استنشاق میکنند و تأثیر این آلودگی در سنین رشد بسیار شدید است.
وی دلیل ابهاماتی که در بین افکار عمومی در مورد تاثیر تعطیلی ها بر آلودگی هوا ایجاد می شود را ضعف اطلاع رسانی و شفاف سازی دولت و مدیریت شهری دانسته و می گوید: ردرباره این دلایل به خوبی با مردم صحبت نمیشود. ضمن آنکه نباید از یاد برد که این حق مردم است که اطلاعات درست و بهروز درباره وضعیت آلودگی هوا داشته باشند. تابلوهای شاخص کیفیت هوا باید اطلاعات به روز را منتشر کنند و در عین حال، یکسری دستگاهها مانند سازمان محیط زیست و وزارت بهداشت باید دستورالعملهای مواجهه با آلودگی هوا در این روزها بدون هیج سانسوری بهصورت دقیق منتشر کنند؛ این مطلب بسیار مهم است چرا که باعث می شود تا مردم بتوانند رفتار خود را در این شرایط مدیریت کنند.
گرچه مشخص نیست که تعطیلی چقدر بر روی آلودگی هوا موثر هستند ولی در عوض بررسی ها نشان می دهد که هر روز تعطیلی، ضربه سنگینی را بربخش های مختلف جامعه مانند سواد و آموزش و اقتصاد کشور وارد می کند.
به عنوان مثال حسین سلاحورزی، رئیس سازمان ملی کارآفرینی ایران، در این زمینه اعلام کرده که هر روز تعطیلی سراسری ۷ هزار میلیارد خسارت بر دوش کشور وارد می کند و کارشناسان آموزشی و حتی وزیر علوم نیز بارها تاکید کرده اند که نتیجه تعطیلی هایی اینچنینی چیزی نیست جز فارغ التحصیلانی بی سواد از مدارس و دانشگاه ها!
این در حالی است که همچنان جای خالی تحقیقی در مورد میزان تاثیر تعطیلی ها بر کاهش آلودگی هوا محسوس است. فاطمه شاهسوند، کارشناس ارشد محیط زیست و پژوهشگر حوزه آلودگی هوا نیز مانند بسیاری از کارشناسان معتقد است تعطیلی ها تاثیر اندکی روی کاهش آلودگی هوا داشته و دارد. وی در گفت و گو با «هفت صبح» می گوید: مسلما وقتیکه تردد در سطح شهر کم شود، روی کاهش آلودگی هوا تا حدودی موثر خواهد بود. دلیل آنهم واضح است چرا که کاهش تردد صدها هزار خودرو می تواند باعث کاهش آلاینده های ناشی از وسایل متحرک مانند N0X ها خواهد شد. اما نکته مهم اینجاست که این کاهش اصلا قابل توجه نیست و براساس برخی مطالعات در بهترین حالت فقط چیزی بین ۱۰ تا ۲۰ درصد از آلودگی هوا را کم خواهد کرد!.
وی البته معتقد است که همین میزان تاثیر هم، به شرط فراهم بودن وضعیت اقلیمی است: مثلا وقتیکه آلودگی هوا داشته باشیم، اصلا تعطیلی تاثیری برکاهش آلودگی هوا نخواهد داشت چرا که این پدیده مانند چتری است که آلودگی هوا زیر آن محبوس شده باشد و نتواند از زیر آن فرار کند. ضمن آنکه حتی اگر ادارات و مدارس هم تعطیل باشند به خاطر آلاینده های ناشی از سوخت وسایل گرم کننده یا فعالیت صنایع نمی توان انتظار کاهش چندانی را در میزان آلودگی هوا داشت.
شاهسوند در پاسخ به این سوال که آیا در سایر کشورها نیز به خاطر آلودگی شدید هوا، دولت ها ادارات و مدارس را تعطیل می کنند؟ می گوید: برخی کشورهای دیگر مثل چین هم در موارد معدودی مدارس و ادارات خود را تعطیل می کنند. ولی این اقدام دو تفاوت عمده با تعطیلی های ما دارد. اول اینکه تعداد آنها محدود است و دوم اینکه این کشورها در کنار تعطیل کردن ادارات و… با جدیت برنامه هایی را برای کاهش آلودگی هوای خود دارند که حقیقتا موثر هستند. با این حال به نظر می رسد ما فقط به دنبال راه حل های استفامینوفونی و موقت هستیم! ضمن آنکه مرکز و فرماند هی واحدی برای مدیریت اقدامات لازم در جهت کاهش آلودگی هوا نداریم.
اما آیا تبعات مالی و کیفی ناشی از تعطیلی های یاد شده قابل قیاس با میزان کاهش اندک آلودگی هوا هست یا خیر؟ سوالی که شاهسوند در پاسخ به آن می گوید: به نظرم اصلا تاثیر اندکی که تعطیلی ها روی آلودگی هوا دارد قبال این حجم ازخسارت های مادی و معنوی اصلا هم سنگ نیستند. به زبان ساده نمی صرفد برای این مقدارناچیز از کاهش آلودگی،این حجم از خسارت ها و تبعات آتی آن به کشور تحمیل کنیم. بخصوص آنکه وقتی شاخصه های آلودگی در روزهای تعطیل شده را بررسی کنید مشاهده خواهید کرد که شاخصه آلودگی هوا مثلا از ۱۷۰ به ۱۵۰ رسیده است که باز هم هوایی آلوده و ناسالم محسوب می شود. بنابراین مردم با وجود تعطیلات هم هوایی ناسالم را تنفس می کنند. بنابراین معتقدم که به جای اینهمه تعطیلی، باید تمرکزمان را روی اجرای قانون هوای پاک و برنامه ریزی های دراز مدتی کنیم که می تواند هموطنان ساکن در شهرهای بزرگ را از شر آلودگی هوا خلاص کند.
از قفسه و ویترین برخی عطاریها، مجموعهای متنوع به چشم میخورد. کرمهای پاکسازی پوست که ادعا میکنند ذرات سمی هوا را از روی صورت میزدایند، ماسکهای متنوع با فیلترهای رنگارنگ و انواع دمنوشهای گیاهی که گفته میشود ریهها را پاکسازی و بدن را سمزدایی میکنند. تبلیغات جذاب و مستقیم، شهروندان را ترغیب میکند تا با خریدی ساده، آرامش و امنیتی برای سلامت خود در این هوای ناسالم بخرند. در این میان، این پرسش در ذهن ایجاد میشود که آیا این همه وعده، پاسخی واقعی به دغدغه و نگرانی مردم است، یا فقط موج سواری سودجویان؟ این گزارشی، روایتی است از زندگی این روزهای شهروندانی که هم با آلودگی هوا، تورم و گرانی و هم با تبلیغات فریبنده این کالاها در فضای مجازی و حقیقی دست و پنجه نرم میکنند.
کرم ضد آلودگی هوا؛ مگه داریم مگه میشه!
ساعت هفت و نیم صبح است. در ایستگاه شلوغ متروی تجریش، نفسهای پشت ماسکها، ضربآهنگ روز جدیدی را در هوای سنگین تهران میزند. در میان جمعیت، متین نجفی، معلم ۳۵ ساله، با ماسک N95، درحالی که بطری کوچک و گرانقیمت یک کرم ضد آلودگی را در دست گرفته، با بیقراری حرف میزند:«همه ما مجبوریم در این هوا نفس بکشیم، انگار نفس کشیدن هم دارد قسطی میشود. این کرم را ببینید… ۲میلیون تومان خریدم! آیا واقعاً اثری در آلودگی هوا دارد یا نه، فقط خدا میداند! تکلیف آنهایی پول و درآمد کافی ندارند، چیست؟»
صحبتهای او توجه طاهره، دانشجوی ۲۵ ساله ای که منتظر قطار است را هم جلب میکند. با چهرهای درگیر، رو به ما میگوید:«هر روز در شبکههای اجتماعی با معجزهگرهای جدید روبهرو میشویم. مثلا دمنوشهای اعجابآور، قرصهای وارداتی، کرمهای لاکچری با وعده محافظت صددرصدی در برابر دود و آلودگی هوا. راست و دروغ کجاست؟ میترسیم با خرید این محصولات پول و سلامتیمان را با هم از دست بدهیم.»
تپش قلبها در روزهای نفسگیر شهر
در خیابان ولیعصر(عج)، صدای آژیر ممتد و دلخراش یک آمبولانس از پشت پرده مهآلود آلودگی بیرون میزند و توجه را به سوی یک بیمارستان تخصصی قلب جلب میکند. این آژیر، انگار ضربانآهنگی اضطراری برای شهری است که نفسش به شماره افتاده. در بخش اورژانس بیمارستان، دکتری که فرصت کوتاهی میان دو مراجعه پیداکرده، با چهرهای خسته و جدی میگوید:«اورژانس ما این روزها بیشتر شبیه بخش قلب است. مملو از بیمارانی که حتی یک پیادهروی ساده در این هوا برایشان حکم یک ریسک مرگبار دارد. برخی مجبورند در خانه بمانند و خدمات دریافت کنند، ولی همین هوای داخل خانه هم برای بسیاری، به خصوص سالمندان و بیماران زمینگیر، یک تهدید جدی است.»
در راهروی همین اورژانس شلوغ، مردی ۶۷ ساله، آقای رحمانی، به دیوار تکیه داده و با هر نفس، سینهاش به سختی بالا و پایین میرود. صدایش گرفته و نفسش کمآورده است: «دخترم اصرار دارد دستگاه تصفیههوا بخرد… ولی من مخالفم. با این حقوق بازنشستگی، خرج دارو و زندگی به زور جور درمیآید. حالا چطور برسم به یک دستگاه ۶۰-۷۰ میلیونی؟ اصلاً معلوم نیست این ادعاها چقدر راست باشد.»
چهرهاش درهمکشیده میشود، هم از درد و هم از نگرانی:«دخترم بدجور تحت تأثیر تبلیغات فضای مجازی و ماهواره است. هر حرفی را باور میکند. مدام میگوید پدر، این دستگاه برای تو خوب است… اما من میگویم دخترم، ما پول اضافی نداریم هوای خوب بخریم!»
تبعیض حتی در آلودگی هوا
حرفهای پیرمرد، پرده از واقعیتی تلختر برمیدارد، تبعیضی خاموش در برابر آلودگی هوا. گروهی میتوانند با ماسکهای گران و البته پیشرفته، کرمهای گرانقیمت و دستگاههای تصفیههوا، برای خود سپر و خط دفاعی بسازند و گروه دیگر، مثل پیرمرد ۶۷ ساله قصه ما، فقط با ریههای ضعیف و جیبهای خالی، در معرض این سم نامرئی هستند. در این روزهای نفسگیر، قلبها علاوه بر کمبود اکسیژی، بلکه از فشار انتخابهای غیرممکن و تبلیغات گمراهکننده نیز به درد میآید.
خارج از بیمارستان، تهران در هالهای از دود و غبار گم شده است. بویی تند و آشنای آلودگی، فضا را پر کرده و ماسکهای سفید و سیاه بر صورت بسیاری از مردم، تبدیل به بخشی الزامی از پوشش شهری شدهاند. زیر این آسمان سنگین که گویی حتی کلاغها را هم فراری داده، سوال بزرگ این است که شهروندان چطور نفس میکشند و برای این نفس کشیدن ساده، چه بهایی میپردازند؟
سراغ یکی از عطاریهای شلوغ اطراف میدان انقلاب میرویم. فضای مغازه آکنده از عطر گیاهان خشک شده است، اما نگرانی عمیقتری در چهره مشتریان موج میزند. مردی میانسال، با چهرهای درهمرفته و صدایی لرزان خطاب به فروشنده میپرسد:«آقا، چیزی دارید که ریه پسرم را پاک کند؟ چند روزه سرفههایش قطع نمیشود، آنقدر که صورتش از فشار سرخ میشود… مادرش از نگرانی خواب ندارد. میدانیم تقصیر این هوای جهنمی است، ولی کاری از دستمان برنمیآید.»
فروشنده، که گویی چنین صحنههایی را هر روز میبیند و میشنود، با آرامشی حرفهای و تبلیغاتی پاسخ میدهد:«حتماً این دمنوشهای جادویی را امتحان کنید. ترکیبی از بهترین گیاهان پاککننده ریه. قیمتش هم که اصلاً به حساب نمیآید، فقط گرمی هفتاد هزار تومان!»
همینجا، مادر دیگری که گوشهای ایستاده و نگرانی در چشمانش موج میزند و گویا برای کودکی مبتلا به آسم دنبال راه چاره میگردد، با شنیدن این توصیه، امیدوارانه جلو میآید. اما نسخه فروشنده تغییر نمیکند؛ همان دمنوش گرمی هفتاد هزار تومانی. با این تفاوت که این بار ادعایش را یک پله بالاتر میبرد و با اطمینانی کاذب میگوید:«با خوردن منظم این معجون، مطمئن باشید فرزندتان دیگر حتی به اسپری تنفسی هم نیاز پیدا نمیکند!»
صحنه تکاندهنده است، جایی که درماندگی یک پدر یا نگرانی یک مادر، مستقیماً به یک نسخه و دارو ختم میشود و وعدههای خطرناکی که در پس ماجرا جایگزین توصیههای پزشکی میگردد.
در روزهایی که صفحات فضای مجازی به بازاری رنگارنگ و پرسروصدا برای فروش هرگونه محصول به اصطلاح «ضد آلودگی» تبدیل شده، صدای علم و عقلانیت گاهی در پس این هیاهو گم میشود.
یکی از نگرانکنندهترین بخشهای این بازار مجازی، هدف قرار دادن گروههای بسیار آسیبپذیر مانند زنان باردار است. فعالان تجاری بیشمار با ادعاهایی خطرناک، مکملها یا محصولاتی را تبلیغ میکنند که گویی سپر جادویی در برابر آلودگی هوا میسازند و حتی تردد در هوای ناسالم را بیخطر جلوه میدهند!
در مقابل این ادعاهای گمراهکننده، دکتر فاطمه قبادی، پزشک خانواده، در گفتوگو با «هفت صبح»، با جدیت هشدار میدهد: «به همه زنان باردار اکیداً توصیه میکنم فریب این تبلیغات دروغین را نخورند. اجماع علمی در جامعه پزشکی نشان میدهد که مواجهه با آلودگی هوا، زنان باردار را در معرض خطر جدی زایمان زودرس، تولد نوزادان کموزن و تأثیرات منفی بر رشد جنین قرار میدهد. هیچ قرص یا مکمل جادویی نمیتواند این خطرات را به طور کامل خنثی کند. بهترین راهحل، کاهش مواجهه با این بحران است. محدود کردن تردد غیرضروری در شهر، استفاده از تصفیههوای دارای فیلتر در فضای بسته و پیگیری دقیق مراقبتهای دوران بارداری زیر نظر پزشک متخصص.»
در مورد پوست هم که یکی از اهداف بازار محصولات آرایشی و بهداشتی ضد آلودگی است، دکتر فاطمه قبادی هم در مورد محصولات «ضد آلودگی هوا» به «هفت صبح» میگوید:«هیچ گونه مدرک علمی معتبری وجود ندارد که ثابت کند کرمهای اختصاصی به اصطلاح «ضد آلودگی» میتوانند به شکل خاصی از پوست در برابر ذرات ریز و خطرناک موجود در هوا محافظت کنند. اما در عین حال شستوشوی ملایم و کامل صورت با شویندههای مناسب پوست، دو بار در روز برای صبح و شب، استفاده منظم از مرطوبکننده برای حفظ سد پوستی و البته، مهمتر از همه، مصرف هر روزه ضدآفتاب با SPF مناسب در این ایام موثرتر است.»
آیا مصرف مکملها در برابر آلودگی هوا موثر است؟
در میان انبوه توصیههای متناقض، یکی از پرتکرارترین پرسشهای شهروندان این است که در این هوای آلوده، چه بخوریم تا کمتر آسیب ببینیم؟ این پرسش به ظاهر ساده، موجب رونق بازار مصرف خودسرانه ویتامینها و مکملها شده است؛ گویی بسیاری فکر میکنند با بلعیدن یک قرص، میتوانند دیواری در برابر ذرات سمی و معلق در هوای آلوده بسازند.
مرتضی زمانپور، متخصص علم تغذیه نیز در گفتوگو با «هفت صبح» در اینباره هشدار میدهد:«مصرف خودسرانه مکملها علاوه بر اینکه میتواند بیاثر باشد، بلکه گاهی هم خطرناک است و عوارض خود را دارد. یک رژیم غذایی سالم، متعادل و سرشار از آنتیاکسیدانهای طبیعی میتواند همان اثر محافظتی مورد نیاز بدن را در این شرایط آب و هوایی فراهم کند. تأکید بر مصرف سبزیجات و میوههای تازه با رنگهای متنوع (مانند اسفناج، کلم بروکلی، گوجه فرنگی، هویج و مرکبات)، استفاده از منابع امگا-۳ (مانند ماهی و مغزها) و نوشیدن آب کافی، بسیار موثرتر و بیخطرتر از انبار کردن بطریهای مکملهای گرانقیمت است. این مواد غذایی به بدن کمک میکنند تا با التهاب و آثار ناشی از آلایندهها به شکل طبیعی مقابله کند.»
وسواس خریدهای تبلیغاتی؛ درمان اضطراب با قرص و کرم؟
اما چرا با وجود هشدارهای مکرر متخصصان، این بازار شبهعلمی و تجاری چنین داغ است؟ مرتضی زمانپور، این پدیده را از منظر روانشناختی تحلیل میکند:«ما شاهد افزایش نوعی وسواس سلامت در جامعه هستیم. در واقع آلودگی هوا یک تهدید نامرئی است که ناخودآگاه اضطراب ایجاد میکند، بنابراین مردم برای کاهش این اضطراب به خرید محصولاتی روی میآورند که وعده پوشالی میدهند. غافل از اینکه این اقدام ممکن است خود منجر به خطرات جدیتر مانند عوارض مصرف خودسرانه مکملها و داروها شود.»
مرتضی زمانپور، متخصص تغذیه، یک راهکار ساده، طبیعی و کاملاً در دسترس را به شهروندان پیشنهاد میکند تا بدون تحمیل هزینههای گزاف، به تقویت بدن در برابر آثار آلودگی هوا کمک کنند.
وی با تأکید بر اینکه نیازی به روی آوردن به دمنوشهای گرانقیمت و پرادعای برخی عطاریها نیست، میگوید:«شهروندان میتوانند با مواد سادهای که در بیشتر خانهها یافت میشود، نوشیدنیهای مفید و مؤثری تهیه کنند. برای مثال، ترکیب عسل و لیموترش تازه در آب گرم، یک نوشیدنی عالی برای تقویت سیستم ایمنی و کمک به پاکسازی بدن است. همچنین، دمنوش زنجبیل تازه با کمی نبات، به دلیل خواص ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی، میتواند بسیار مفید باشد.»
وی در پایان برمصرف غذاهای سبک و پاککننده تأکید میکند و میافزاید:«نوشیدن مایعات فراوان، به ویژه آب، برای دفع سموم از بدن ضروری است. علاوه بر این، مصرف سوپ جو همراه با سبزیجاتی مانند جعفری، گشنیز و هویج، میتواند یک انتخاب غذایی بسیار مناسب در این روزهای خاکستری باشد. این غذا هم مقوی است، هم به هیدراته ماندن بدن کمک میکند و هم به دلیل فیبر و آنتی اکسیدانهای موجود در آن، در پاکسازی طبیعی بدن نقش دارد.»
واقعیت این است که در نبرد با آلودگی هوا، هوشمندی و آگاهی هر انسان، برتر از هزینهکرد است. سلامت با پیروی از توصیههای مستند علمی، کاهش مواجهه و رعایت اصول بهداشتی و تغذیهای ساده حفظ میشود، نه با خرید محصولات پرطمطراق. به عقیده کارشناسان، حل این بحران نیازمند دو عزم جدی است؛ یکی ارتقای سواد سلامت شهروندان برای تشخیص علم از شبهعلم و دیگری اقدام قاطع نهادهای مسئول و نظارتی بر فعالیت فروشندگان و عرضه کنندگان اینگونه محصولات در دنیای مجازی و حقیقی.
چآلودگی صوتی فقط کلاغهای پیر را در تهران مستقر نکرده بلکه تهران شلوغ و پر سر و صدا به اعتقاد کارشناسان، زیست ساکنان این کلانشهر را مختل کرده و اگر فکری به حال این رویه نشود، با مشکلات جدی و افزایش پرخاشگری در سطح جامعه روبهرو خواهیم شد. کنترل آلودگی صوتی در کلانشهری مثل تهران، موضوعی است که البته مورد توجه شهرداری هم قرار گرفته اما کارشناسان تاکید میکنند که قواعد نظام مهندسی ساختمان باید به نفع کنترل صداهای مزاحم و حذف آن از زندگی مردم، قدم بردارند.
تحقیقات نشان میدهد در شهرهای پرجمعیت، آلودگی صوتی موجب ناموزونی آوای پرندگان میشود. بررسیهای میدانی هم حاکی از آن است که مجموع آلودگیهای موجود در تهران سبب شده از ۲۵۰ پرنده ساکن در این کلانشهر، حالا فقط کلاغهای پیری باقی بمانند که دشمن طبیعی ندارند و غذایشان را از لابهلای زبالهها به دست میآورند. پژوهشگران میگویند اگر آلودگیهای کلانشهر تهران کاهش یابد، بهطور قطع پایتخت برای پرندگان، انسانها و سایر موجودات زنده مکان بهتری برای زندگی میشود.
شاید به همین خاطر است که مهدی پیرهادی رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر تهران از لزوم توجه به آلودگی صوتی کلانشهری مثل تهران سخن میگوید.
او بر این باور است که کنترل آلودگی صوتی باید از مبدأ مورد توجه قرار گیرد و در کنار سیاستگذاریهای شهری، از ورود یا تولید وسایل نقلیه با آلایندگی صوتی بالا نیز جلوگیری شود.
پیرهادی به ایسنا میگوید آلودگی صوتی یکی از چالشهای مهم محیط زیستی کلانشهر تهران بوده و حل این معضل نیازمند نگاه یکپارچه و فرابخشی است.
به گفته او، همزمان با آغاز فرآیند بازنگری طرح جامع و تفصیلی شهر تهران، موضوع آلودگی صوتی به عنوان یکی از ملاحظات مهم محیطزیستی و کالبدی، مورد توجه ویژه مدیریت شهری قرار خواهد گرفت؛ رویکردی که میتواند نقش تعیینکنندهای در کاهش مواجهه شهروندان با این آلاینده پنهان داشته باشد.
نسخه این عضو شورای شهر تهران برای حل معضل آلودگی صوتی در پایتخت علاوه بر سیاستگذاریهای شهری، ممانعت از تولید وسایل نقلیه با آلایندگی صوتی بالاست. او معتقد است که در پهنههای ویژه مجاور بزرگراهها تحت عنوانG322، با رعایت فاصله مناسب میان بلوکهای ساختمانی و محورهای ترافیکی، استفاده از پوشش گیاهی و اقدامات فیزیکی مکمل، میتوان میزان دریافت آلودگی صوتی توسط ساکنان را بهطور قابلتوجهی کاهش داد.
اگرچه آلودگی صوتی اثرات مخربی بر سلامت جسم و روان شهروندان میگذارد اما کمتر از سایر آلایندهها در محیطهای شهری به آن توجه شده است. حسین محمودی عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی و جامعهشناس محیطزیست در گفتوگو با هفت صبح آلودگی صوتی را عاملی میداند که در بلندمدت برای ساکنان شهرها عارضه ایجاد میکند.
او میگوید تهران شهر پر استرسی است و عموما ساکنان آن به دلیل شنیدن صداهای مختلف، اعصابشان ضعیف میشود. آلودگیهای صوتی در طول شبانهروز میزان خشم را بالا میبرد و باعث افزایش پرخاشگری میشود. این آلودگی تعامل میان افراد در سطح خانواده، خیابان و همسایهها را کاهش میدهد و دعوا ایجاد میکند. آلودگی صوتی میتواند واکنشهای نامناسب اجتماعی به همراه داشته باشد اما کمتر در این رابطه صحبت شده است.
به گفته محمودی، در شرایطی که محلهها را با اتوبانها قیچی کردهایم، شهرداری در برخی نواحی صداگیرهایی نصب کرده که اصوات اتوبانها، ساکنان ساختمانهای مجاور اتوبان را اذیت نکند. زیرا این افراد در طول شبانهروز در معرض صدا هستند و زندگیشان مختل شده است.
او میگوید تمرکز در خانههایی که در مجاور منابع صوتی هستند، کار سادهای نیست و استراحت افراد با سر و صدا مختل میشود. نزدیکی به منابع آلودگی صوتی هزینه خانوار را هم بالا میبرد زیرا افراد مجبور میشوند از پنجره دو جداره استفاده یا فضای مسکونی را آکوستیک کرده و از عایق صدا استفاده کنند.
به گفته این جامعهشناس محیط زیست؛ آلودگی صوتی در بلندمدت بر شنوایی تاثیر میگذارد. این پدیده مثل سرطان بوده و ممکن است برخی افراد را درگیر نکند اما روی افراد حساس اثرگذار است.
این عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی، کنترل آلودگی صوتی در کلانشهری مثل تهران را بسیار دشوار توصیف میکند زیرا همانطور که نمیتوانیم جلوی موتورها را بگیریم تا به حریم ما در پیادهروها تجاوز نکنند، جلوی آلودگی صوتی در کلانشهری مثل تهران را هم نمیتوان گرفت اما برای کاهش اثرات آلودگی صوتی در ساعات کار یعنی از هشت صبح تا چهار بعدازظهر باید در شهر شلوغی مثل تهران محیطهایی که امکان فاصله گرفتن از منابع آلاینده صوتی را بهوجود میآورند، تدارک ببینیم و چنین محیطهایی را افزایش دهیم.
به اعتقاد او، فاز اول طرح ژینایی رود دره فرحزاد خیلی موثر بوده و داخل این محدوده اصلا صدا از دو اتوبان اطراف شنیده نمیشود. در دره فرحزاد پوشش گیاهی توانسته آلودگی صوتی را کنترل کند. این دره آب دارد و خود آب هم صدایی تولید میکند که عملا تمرکز افراد را روی صدای آب میبرد. اما افزایش سرانه فضای سبز در تهران که متاسفانه از ابتدا درگیر مشکلات شهرسازی بوده، کار بسیار دشواری است.
او از دست رفتن معماریهای قدیمی را هم عامل دیگری میداند که سبب شده آلودگی صوتی بیشتر مردم کلانشهری مثل تهران را درگیر کند. در گذشته محل استراحت افراد از مکانهای تردد یک فاصلهای داشت اما اکنون چنین ملاحظاتی در معماری وجود ندارد.
محمودی رویکردهای نظام مهندسی را در کاهش آلودگیهای صوتی کلانشهری مثل تهران بسیار موثر توصیف میکند. این مجموعه در دو دهه قبل بر اساس استانداردهای بینالمللی چیزهایی را به اصول ساختمانسازی اضافه کرده اما شهرداری و کسانی که مجوز ساخت میدهند، باید اجرای این استانداردها را برای سازندگان ساختمانها اجباری کنند. باید استفاده از عایقهای صوتی در ساختمان الزامی شود. این سوداگری خانهسازهاست که به استانداردهای نظام مهندسی توجهی نمیکنند.
او معتقد است که میتوان در خانهها با افزایش اندک هزینه ساخت، تجهیزاتی را به کار برد که آلودگی صوتی را کاهش دهد و اثر مثبت بر سلامت افراد داشته باشد.
استاد دانشگاه شهید بهشتی میگوید تغییر اقلیم و گرم شدن هوا معضلات اکولوژیکی و مشهودی دارد و بسیار مورد توجه قرار گرفته اما مسائلی که بر رفتار انسانها تاثیرگذار است، اصلا دیده نمیشود . در جامعهای که مرتب خشمهای اجتماعی داشته و طاقت همیشگی را ندارد، سر و صدای بلند قابل تحمل نیست. اکنون برای جامعه ما ایجاد آرامشهای این چنینی، خیلی ضروری است.
بهترین ورزش لوکس دنیا تنیس است ورزشی که شور و هیجان بالایی دارد و جایزه…
سفیر زیمبابوه در ایران با اشاره به پیوندهای فرهنگی دیرینه میان جنوب ایران و شرق…
مدیرعامل سازمان منطقه آزاد چابهار، در دیدار با سفیر زیمبابوه تأکید کرد که چابهار بهعنوان…
ماجرای گرانی ریسپکت ۲ از این قرار است که این خودرو در چین ۷ هزار…
در دیداری رسمی میان سفیر زیمبابوه و محمد سعید اربابی، مدیرعامل منطقه آزاد چابهار، حضور…
تحلیل تکنیکال بیت کوین امروز ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ نشان میدهد که فعلا روند نزولی بیتکوین…