حجامت می‌ارزد ؟

سرمایه فردا، حدیث ملاحسینی:«حجامت درمان هر دردی است!» این جمله، جمله کسانی است که در «طب سنتی» و طب موسوم به «طب اسلامی» دستی بر آتش دارند. با این حال اگر کمی به گذشته برگردیم، می‌بینیم که این روش درمان باستانی تا همین چند سال پیش به دلیل نداشتن مجوزهای لازم از سوی وزارت بهداشت، به صورت غیررسمی و زیرزمینی در جامعه ایران رواج داشته است. اما با اقبال مردم از «طب سنتی» و حجامت در سال‌های اخیر، این شیوه درمانی دوباره مورد توجه قرار گرفت و وزارت بهداشت برای این مراکزمجوزهای رسمی صادر کرد. همین مسئله باعث شد که بازار حجامت حسابی داغ شود؛ به گونه‌ای که این روزها ما شاهد صف‌های طولانی مردم برای حجامت هستیم.

این شیوه درمان در فصولی از سال با استقبال چند برابر متقاضیان روبه‌رو می‌شود؛ از جمله فصل بهار که گفته می‌شود بهترین فصل برای حجامت است. البته همه مراکز حجامت مجوز رسمی ندارند و کماکان به صورت غیرقانونی فعالیت می‌کنند. اما واقعا حجامت تا چه حد برای درمان بیماری‌ها می‌تواند مثمرثمر واقع شود و در فصولی مانند بهار موثرتر باشد؟ موضوعی که در مورد آن، اختلاف نظرهای فراوانی بین کارشناسان وجود دارد. برای همین  ما در گزارش پیش‌رو تلاش کرده‌ایم تا برای برخی سوالات در این زمینه به پاسخ‌هایی برسیم.

‌ پیشینه حجامت

درباره قدمت حجامت روایت‌های متعددی وجود دارد. براساس برخی منابع، سابقه حجامت و بادکش به قرن ۱۵ پیش از میلاد در مصر برمی‌گردد. همچنین این شیوه درمانی در ایران هم از اهمیت بالایی برخوردار بوده و کسانی همچون ابوعلی سینا برای معالجه بیماری‌های مختلف از آن استفاده می‌کردند. علاوه بر این، از حجامت در احادیث پیامبر اسلام و امامان شیعه نیز به کرات نام برده شده و به انجام آن سفارش کرده‌اند. شیوه‌ای درمانی که از همان روزگاران قدیم برای آن خواص بی‌شماری مطرح کرده‌اند که البته امروزه با رونق پزشکی نوین محل بحث و اختلاف است.

خواصی مثل کاهش دردهای عضلانی، سردرد، بهبود اختلالات گوارشی، بهبود جریان خون، درمان تنگی نفس و… حتی در برخی کانال‌های تلگرامی، کسانی که کار حجامت انجام می‌دهند از تقویم مخصوص حجامت صحبت می‌کنند که در آن روزهای خوش یمن و مناسبی برای حجامت کردن مشخص و به فصل بهار به عنوان بهترین زمان برای انجام این کار اشاره شده است! با این حال این شیوه سنتی درمانی همچنان با نقدها و ابهاماتی همراه است.

حجامت در زیر پوست شهر در ایران امروز

اواسط یک روز بهاری به یک مرکز حجامت در شرق تهران می‌رویم. مرکزی که  قدمت حدودا ۳۰ ساله دارد و از نظر بهداشتی مورد قبول مراجعینش است. این مرکز به هیچ عنوان شبیه مراکز درمانی متداول نیست. بلکه خانه‌ای است گمنام، با در قهوه‌ای رنگ که در یک خیابان باریک قرار دارد. تنها چیزی که مشخص می‌کند که در این مکان حجامت انجام می‌شود یک تابلوی کوچک است که رویش خیلی مختصر مفید نوشته:

«حجامت. از ساعت ۱۶ تا ۲۰». ساعتی که اختصاص به آقایان دارد. صبح‌ها تا پیش از جنگ چهل روزه اختصاص به زنان داشت، اما اکنون دیگر خبری از سانس زنانه نیست. در قهوه‌ای همیشه باز است و صف مردمی که منتظر نوبت حجامتشان هستند به داخل کوچه هم کشیده می‌شود. صفی که به گفته مراجعین، در فصل بهار طولانی‌تر است. وارد حیاطی کوچکی می‌شویم. برای رسیدن به اتاق حجامت باید از چند پله بالا رفت و وارد یک سالن حدودا ۲در ۳ که اتاق انتظار است، شد. اتاقی با چند صندلی و یک میز و مجوزها و مدارک «طب سنتی» و حجامت که روی دیوارها نصب شده‌اند.

بعد از ثبت نام و پرداخت هزینه، مراجعین شش نفر شش نفر به اتاق حجامت می‌روند و روی میز و نیمکت‌های قدیمی می‌نشینند. دو جوان سفید پوش ناحیه مورد نظربیمار را حجامت می‌کنند؛ نواحی‌ای مثل کمر، سر، پا و… که قیمت هرکدام فرق دارد. قیمت حجامت عام که بیشترین متقاضی را دارد ۳۰۰ هزار تومان است. این نوع حجامت در ناحیه بین دو کتف و گودی کمر انجام می‌‌شود، درحالی که حجامت تخصصی در نواحی آسیب دیده بدن صورت می‌گیرد.

روند کار به این شکل است که ابتدا بادکش‌هایی که به شکل لیوان پلاستیکی هستند را روی بدن قرار می‌دهند و برای لحظاتی صبر می‌کنند.  بعد که خون زیر پوست جمع می‌شود به آرامی تیغ‌های استریل شده را با مهارت روی بدن مراجعه کننده می‌زنند و همزمان دعایی را می‌خوانند. لا به لای خراش‌های سطحی قطرات خون نمایان می‌شود. صحنه‌ای که شاید برای افراد کم‌دل اندکی دردآور باشد. اما در این بین، مراجعانی هستند که هنگام صحبت با آنان متوجه می‌شویم که این درد را به جان می‌خرند تا به آن حس خوبی که پس از حجامت به آنان دست می‌دهد برسند.

وسواس خارج کردن خون آلوده!

«روی کمرم تا چشم کار می‌کند رد تیغ است!» این جمله فرزاد مرد ۵۰ ساله‌ای است که در صف انجام حجامت است. او که سال‌هاست از مشتریان پر و پا قرص این کار به حساب می‌آید؛ اولین بار با حجامت از طریق یکی از دوستانش آشنا شد و به طور مداوم از این طرف و آن طرف می‌شنید که این کار فواید بی‌شماری دارد.

همین موضوع باعث شد که فرزاد در هر فصل سال از جمله فصل بهار، یک مرتبه حجامت کند و جزوی از روتین زندگی‌اش بشود. او در گپ‌وگفتی با «هفت صبح» می‌گوید: «پس از حجامت هیچ تغییر خاصی در بدن و احوالاتم احساس نمی‌کنم. انگار این کار برایم صرفا تبدیل به یک وسواس شده؛ وسواس خارج کردن خون‌های آلوده از بدنم.» با این حال حامد که به خاطر غلظت خونش اینجا آمده اما؛ مدعی است که بعد از حجامت حال خوشی به وی دست می‌دهد و شب را به راحتی می‌خوابد و تا مدت‌ها سبک است.

روایتی از یک «حجام»

نزدیک به ۱۲سال است که در زمینه حجامت و فصد خون کار می‌کند و عنوان «حجام» را یدک می‌کشد. ساکن شهریار است و مردان و زنان زیادی در این سال‌ها به او مراجعه کرده‌اند و مشتریان متعددی در سنین مختلف دارد؛ از نوزاد چند ماهه تا پیرمرد ۱۱۰ ساله! در فصل بهار هم حسابی سرش شلوغ است و حتی جنگ چهل روزه هم مانع از آن نشده که مراجعینش کمتر شوند. امیر خدادادی زیر نظر اساتید «طب اسلامی» آموزش دیده. او به روش «طب اسلامی» و نه «طب سنتی» حجامت می‌کند.

وقتی از او درباره خاصیت‌های حجامت می‌پرسیم بلافاصله می‌گوید: «چیزی که در این سال‌ها به چشم دیده‌ام این است که حجامت درمان هر دردیست به غیر از مرگ!» و ادعا می‌کند که حجامت فواید بسیار زیادی دارد؛ فوایدی که براساس علم پزشکی امروز چندان قابل اثبات نیستند و جای بحث دارند. او در این باره به «هفت صبح» می‌گوید: «افرادی که حجامت می‌کنند دیر پیر می‌شوند و ریزش مویشان برطرف می‌گردد. اگر کسی از کودکی حجامت کند در بزرگسالی قدش بلند خواهد شد».

خدادادی این گفته را تایید می‌کند که بهترین زمان حجامت کردن فصل بهار است، اما انجام آن در هر زمان دیگری از سال هم بسیار سودمند است: «جوشش و غلظت خون در فصل بهار بیشتر است. به همین دلیل حجامت و فصد خون در این فصل بهتر است».
در ادامه صحبت‌هایش، او باز هم ادعاهای دور از ذهن دیگری را مطرح می‌کند. یکی از ادعاهایش درباره درمان کردن پیرمرد هفتاد ساله‌ایست که انگشت شصت و کناری‌اش سیاه شده بود و پنج پزشک فوق تخصص و متخصص، آب پاکی را بر دستانش ریخته بودند. آن‌ها تشخیص داده بودند که باید هر دو انگشتش قطع شوند. اما او که خود را پیرو طب اسلامی می‌داند، با آب و تاب توضیح می‌دهد که توانسته با حجامت کاملا معالجه‌اش کند: «وقتی پیرمرد پیش استادم آمد، مدتی از داروهای طب اسلامی استفاده کرد و بعد خودم کف پایش را حجامت کردم و خوب شد!»

خدادادی مسئله غیربهداشتی بودن مراکز حجامت را تکذیب می‌کند. چرا که او و همکارانی که می‌شناسد نکات بهداشتی را در مراکز خود رعایت کرده و برای هر مراجعی لیوان و تیغ یک بار مصرف و جداگانه استفاده می‌کنند. همچنین او ادعای دیگری درباره کیفیت خون کسانی که حجامت انجام می‌دهند مطرح می‌کند که جای بررسی دارد: «در مراکز انتقال خون از کسی که حجامت کرده باشد خون نمی‌گیرند چون می‌ترسند برای دیگران مشکل درست کنند. درحالی که کسی که حجامت می‌کند خونش بکرتر از کسی است که حجامت نمی‌کند».

در آخر او به برخی از تفاوت‌های روش حجامت در طب سنتی و طب اسلامی اشاره می‌کند که از جمله آن‌ها نحوه تیغ زدن است: «تعداد تیغ‌هایی که ما در حجامت به شیوه «طب اسلامی» می‌‌‌زنیم باید فرد باشد. این را استادم براساس احادیث و روایات استنباط کرده بود که به مرور زمان به صورت یک رسم درآمده است. همچنین مدت زمان انجام حجامت در «طب اسلامی» با «طب سنتی» فرق دارد. در «طب اسلامی» حجامت حداقل حدود ۴۵ دقیقه طول می‌کشد. درحالی که در «طب سنتی» حدود یک ربع است».

مسئله اهدا خون و حجامت

اما چرا کسی که حجامت کرده نمی‌تواند اهدای خون بکند؟ در این رابطه، مدتی پیش بشیر حاجی بیگی سخنگوی سازمان انتقال خون در مصاحبه‌ای عنوان کرد که نه کارشناسان حجامت را نفی و نه از این اقدام حمایت می‌کنند. اما براساس پروتکل‌های پذیرفته شده علمی در سراسر دنیا، انجام هرگونه عمل تهاجمی پزشکی و یا غیرپزشکی باعث عدم پذیرش «موقت» داوطلب برای اهدای خون می‌شود. به گفته وی، حجامت کردن هم درواقع نوعی فرآیند تهاجمی به حساب می‌آید که باعث می‌شود موقتا داوطلب نتواند اهدای خون بکند. او مدعی است که با انجام چنین کاری حتی در یک مرکز بهداشتی، باز هم ریسک ورود و انتقال عوامل بیماری‌زای خطرناک از راه خون به بدن افراد وجود دارد.

پزشکی نوین توصیه به حجامت نمی‌کند

روی دیگر این سکه پزشکانی هستند که یا حجامت را قبول ندارند یا به دیده تردید به آن نگاه می‌کنند. پزشکانی مانند دکتر آناهیتا انوری متخصص داخلی که به «هفت صبح» می‌گوید؛ در پزشکی نوین به منظور کنترل غلظت خون، افراد را به حجامت کردن تشویق نمی‌کنند. بلکه از روش جایگزین علمی تحت عنوان «فلبوتومی» یا خون‌گیری از طریق رگ گیری و وارد کردن سوزن به بازو استفاده می‌شود بنابراین وقتی ما به کل حجامت با دیده تردید نگاه می‌کنیم صحبت در مورد «چرا»یی بهتر بودن حجامت در فصل «بهار» بی‌معناست! وی معتقد است؛ «حجامت در مراکز درمانی انجام نمی‌شود و اطلاع دقیقی نداریم که چه میزان خون از فرد گرفته می‌شود. همچنین مشخص نیست که رعایت بهداشت در این مراکز صورت می‌گیرد یا خیر. اما فلبوتومی در مراکز درمانی استاندارد انجام می‌شود و همه چیز تحت کنترل است.»

چیزی تحت عنوان «طب اسلامی» نداریم!

و اما مسئله دیگری که باید به آن پرداخت، این است که «طب اسلامی» و حجامت به این شیوه تا چه حد از نظر پزشکی مدرن معتبر است؟ دکتر فرشاد صادقی روانپزشک، معتقد است بخشی از اقبال مردم به حجامت ناشی از باورهای روانی آنهاست. وی بر این باور است که بین «طب سنتی» و «طب اسلامی» تفاوت وجود دارد و طب مدرن را در امتداد منطقی و علمی طب سنتی است؛ او در این خصوص به «هفت صبح» می‌گوید:

«یک دسته از دستورات «طب سنتی» می‌توانند به صورت مکمل در کنار طب مدرن قرار بگیرند؛ به شرطی که براساس شواهد علمی پیش بروند. توصیه‌هایی مانند اصلاح سبک زندگی، خواب منظم، تغذیه سالم و توجه به آرامش و سلامت ذهنی با پزشکی امروز همسو هستند. اما باید توجه داشت که دسته‌ای از دستورات آنان، از جمله حجامت، اعتبار چندانی ندارند و از نظر برخی پزشکان مردود هستند».
از نظر صادقی، اصولا ما چیزی تحت عنوان «طب اسلامی» نداریم و هر آنچه در این خصوص مطرح می‌شود هیچ مبنای علمی‌ای ندارد. وی مدعیست که طرفداران حجامت یک سری ادعاها و کلی‌گویی‌ها را عنوان می‌کنند که درواقع نمی‌توانند اثباتشان کنند.

پایان این اختلاف کجاست؟

به هر تقدیر چه بخواهیم و چه نخواهیم، حجامت به عنوان یک روش درمان باستانی با وجود رشد و پیشرفت روزافزون پزشکی نوین کماکان در جامعه امروز ایران به حیات خود ادامه می‌دهد. این ادامه حیات البته خالی از کشمش و تضاد نبوده است. اما اینکه دستورات «طب سنتی» و «طب اسلامی» از جمله حجامت تا چه حد قابل قبول و معتبر هستند، مسئله‌ای است که بایستی کارشناسان و وزارت بهداشت به آن پاسخ دهند. همچنین، این که چرا فصل بهار بهترین زمان برای حجامت است تاکنون از جانب علم پزشکی نوین به آن پاسخ روشنی داده نشده است. اما چیزی که مسلم است، این است که عده قابل توجهی از مردم، به این شیوه درمانی باور دارند و از طرفداران پر و پا قرص آن به حساب می‌آیند.