به گزارش سرمایه فردا، بعدازظهر چهارشنبه، ساختمان وزارت انرژی آمریکا در مرکز شهر واشنگتن میزبان مراسمی بود که از نگاه بسیاری از مقامهای دو کشور، نقطه پایان نزدیک به دو دهه مذاکره به شمار میرفت. پرچمهای آمریکا و عربستان در کنار یکدیگر قرار گرفته بودند، کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا پشت میز امضا نشست و همتای سعودی او، عبدالعزیز بنسلمان، از طریق ارتباط ویدیویی از ریاض در مراسم حضور یافت.
پس از ماهها تعویق، توافق همکاری هستهای غیرنظامی میان دو کشور سرانجام امضا شد. این توافق که بنا بر گزارش والاستریت ژورنال، ارزش آن به دهها میلیارد دلار میرسد، چارچوبی ۳۰ ساله برای همکاری هستهای دو کشور ایجاد میکند و شرکتهای آمریکایی را به بازیگر اصلی توسعه زیرساختهای هستهای غیرنظامی عربستان تبدیل میسازد؛ توافقی که در صورت اجرای کامل، رقبایی مانند چین، روسیه و دیگر قدرتهای خارجی را از بازار هستهای عربستان کنار میزند.
بر اساس مفاد اولیه توافق، شرکتهای آمریکایی میتوانند در ساخت نیروگاههای هستهای، انتقال فناوری و حتی در صورت تأیید مطالعات مشترک دو کشور، احداث تأسیسات غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان مشارکت داشته باشند؛ موضوعی که از همان ساعات نخست انتشار خبر، موجی از نگرانی در محافل امنیتی و کارشناسی آمریکا و اسرائیل ایجاد کرد. اما جشن امضای توافق هنوز به پایان نرسیده بود که همه چیز تغییر کرد.
صبح پنجشنبه، دونالد ترامپ در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» اعلام کرد توافق تنها در صورتی اجرایی خواهد شد که عربستان سعودی به «توافقهای ابراهیم» بپیوندد و روابط دیپلماتیک خود را با اسرائیل عادی کند؛ شرطی که نه در متن توافق ذکر شده بود و نه در مراسم امضای آن اشارهای به آن شده بود. ترامپ همچنین در همان پیام تأکید کرد توافق به عربستان اجازه غنیسازی اورانیوم را نمیدهد؛ ادعایی که با مفاد منتشرشده از توافق و گزارش رسانههای آمریکایی درباره امکان ایجاد ظرفیت غنیسازی در خاک عربستان، در تضاد قرار داشت و بر ابهامها افزود.
خشم ترامپ از توافقی که از امضایش خبر نداشت
گزارش شبکه سیانان نشان میدهد بحران از همان لحظه رونمایی از توافق آغاز شد. به گفته منابع آگاه، ترامپ از اینکه وزارت انرژی بدون اطلاع مستقیم او مراسم امضای توافق را برگزار کرده، بهشدت خشمگین شده بود. کریس رایت، وزیر انرژی، پیش از اعلام رسمی توافق، رئیسجمهور را در جریان زمان رونمایی قرار نداده بود؛ مسئلهای که از نگاه ترامپ، عبور از اختیارات ریاستجمهوری تلقی شد.
خشم رئیسجمهور زمانی شدت گرفت که تنها چند ساعت بعد، موجی از انتقادها از سوی کارشناسان، رسانههای محافظهکار و حتی نزدیکترین حامیان رسانهای او آغاز شد. شبکه فاکسنیوز که مهمترین تریبون رسانهای ترامپ محسوب میشود، در برنامه صبحگاهی خود توافق را «غافلگیرکننده» توصیف کرد و این پرسش را مطرح ساخت که چرا دولت ترامپ امتیازی را به عربستان داده که دولت جو بایدن آن را تنها در ازای عادیسازی روابط با اسرائیل پیشنهاد کرده بود.
والاستریت ژورنال هم همین پرسش را مطرح کرد. این انتقادها به سرعت به کاخ سفید رسید و فضای سیاسی را تغییر داد. منابع آگاه به سیانان گفتهاند بسیاری از اعضای ارشد دولت ترامپ پس از مشاهده این واکنشها به این نتیجه رسیدند که توافق به شکل فعلی از نظر سیاسی قابل دفاع نیست. از این رو، در نشست خبری کاخ سفید بخش عمده پرسش خبرنگاران به توافق هستهای با عربستان اختصاص داشت و کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، ناچار شد بارها توضیح دهد که ترامپ «تصمیمگیرنده نهایی» در همه توافقهاست و شرط عادیسازی روابط با اسرائیل همواره یکی از اصول ثابت سیاست خارجی او بوده است؛ هرچند این شرط در مراسم رسمی امضای توافق مطرح نشده بود.
رقابت با چین؛ انگیزه پنهان واشنگتن
در ظاهر، توافق هستهای با عربستان توافقی اقتصادی و فناورانه است اما در عمل، بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی آمریکا و چین محسوب میشود. در سالهای اخیر، ریاض سیاست متوازنسازی روابط خارجی را در پیش گرفته است. عربستان در حالی که همچنان شریک سنتی واشنگتن باقی مانده، همکاریهای اقتصادی، انرژی، فناوری و حتی امنیتی خود با پکن را نیز گسترش داده است.
میانجیگری موفق چین در احیای روابط ایران و عربستان، عضویت ریاض در بریکس و افزایش مبادلات اقتصادی با شرق، از نگاه واشنگتن نشانههایی از کاهش انحصار نفوذ آمریکا در منطقه تلقی میشود. به همین دلیل، بسیاری از تحلیلگران معتقدند هدف اصلی توافق هستهای، بیش از آنکه توسعه انرژی اتمی عربستان باشد، جلوگیری از ورود چین و روسیه به این پروژه است.
به بیان دیگر، آنچه امروز رخ داده، نشانه قدرت بیشتر آمریکا نیست، بلکه بیانگر تضعیف موقعیت چانهزنی واشنگتن است و دولت آمریکا برای جلوگیری از فاصله گرفتن بیشتر عربستان و نزدیکتر شدن این کشور به چین، ناچار شده امتیازهایی به مراتب بزرگتر از گذشته ارائه کند، در حالی که امتیازات سیاسی بسیار کمتری دریافت کرده است.
امتیازی که سالها خط قرمز آمریکا بود
مهمترین بخش توافق، اجازه بالقوه به عربستان برای ایجاد چرخه غنیسازی اورانیوم در داخل خاک این کشور است؛ موضوعی که دههها از خطوط قرمز سیاست عدم اشاعه آمریکا محسوب میشد. براساس اطلاعات منتشرشده، در صورتی که مطالعات مشترک آمریکا و عربستان ضرورت ایجاد چنین تأسیساتی را تأیید کند، شرکتهای آمریکایی میتوانند در ساخت تأسیسات غنیسازی در عربستان مشارکت کنند. علاوه بر این، گزارشهای منتشرشده حاکی از آن است که توافق جدید، عربستان را ملزم به پذیرش «پروتکل الحاقی» آژانس بینالمللی انرژی اتمی نمیکند؛
پروتکلی که امکان بازرسیهای گستردهتر و سرزده از فعالیتهای هستهای کشورها را فراهم میسازد. همین موضوع، نگرانی کارشناسان منع اشاعه را دوچندان کرده است. منتقدان میگویند توافق جدید نهتنها به عربستان اجازه میدهد به فناوری حساسی مانند غنیسازی نزدیک شود، بلکه همزمان سطح نظارتهای بینالمللی بر این برنامه را نیز پایینتر از استانداردهای معمول نگه میدارد. برخی کارشناسان آمریکایی حتی هشدار دادهاند این توافق میتواند به الگویی برای سایر کشورهای منطقه تبدیل شود و رقابت هستهای جدیدی را در خاورمیانه رقم بزند.
توافقی که معادلات هستهای ایران را هم تغییر میدهد
از نگاه بسیاری از تحلیلگران، پیامدهای توافق تنها به روابط آمریکا و عربستان محدود نمیشود و به طور مستقیم بر هرگونه مذاکره آینده میان تهران و واشنگتن نیز اثر خواهد گذاشت. اگر آمریکا به عربستان اجازه غنیسازی اورانیوم بدهد، استدلال واشنگتن برای مخالفت با غنیسازی در ایران به مراتب دشوارتر خواهد شد. پس از این توافق، دیگر نمیتوان به سادگی استدلال کرد که عربستان حق غنیسازی دارد اما ایران از چنین حقی برخوردار نیست؛ بهویژه آنکه ایران همواره برحق خود برای غنیسازی بر اساس معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای تأکید کرده است.
آیا نتانیاهو توافق را متوقف کرد؟
هنوز چند ساعت از انتشار پیام ترامپ نگذشته بود که در واشنگتن و تلآویو گمانهزنیها درباره نقش احتمالی اسرائیل آغاز شد. بسیاری از افرادی که به روند مذاکرات نزدیک بودند، تصور کردند تغییر ناگهانی موضع کاخ سفید نمیتواند تنها نتیجه یک تصمیم داخلی باشد. حساسیت دیرینه اسرائیل نسبت به هرگونه برنامه هستهای در کشورهای عربی، این فرضیه را تقویت میکرد که شاید بنیامین نتانیاهو در آخرین لحظات برای تغییر مسیر توافق وارد عمل شده باشد.
دو منبع اسرائیلی به سیانان گفتهاند نخستوزیر اسرائیل امیدوار بود بتواند بر روند توافق اثر بگذارد. به گفته یکی از این منابع، نتانیاهو قصد داشت ترامپ را متقاعد کند که دستکم پیشرفت در مسیر عادیسازی روابط عربستان و اسرائیل را به بخشی از توافق تبدیل کند. این نگرانیها بیسابقه نبود. اسرائیل که تنها دارنده اعلامنشده سلاح هستهای در خاورمیانه به شمار میرود، همواره با هر توافقی که بتواند ظرفیت غنیسازی یا چرخه سوخت هستهای را در اختیار کشورهای عربی یا ایران قرار دهد، مخالفت کرده است.
از نگاه تلآویو، حتی اگر برنامه هستهای عربستان ماهیتی به کلی غیرنظامی داشته باشد، ایجاد زیرساختهای غنیسازی میتواند در آینده موازنه راهبردی منطقه را تغییر دهد. رویترز نیز با استناد به منابع آگاه گزارش داد که توافق جدید، نگرانیهای امنیتی اسرائیل را افزایش داده و منتقدان آن در سرزمینهای اشغالی این توافق را تهدیدی علیه برتری راهبردی اسرائیل و عاملی برای آغاز رقابت هستهای در منطقه میدانند. با این حال، کاخ سفید هرگونه دخالت مستقیم نتانیاهو را رد کرد.
