هزینه چاپ هر برگ اسکناس به حدود ۵ هزار تومان رسیده است. این یعنی اسکناس ۱۰ هزار تومانی که امروز در جیب مردم می‌چرخد، نزدیک ۵۰ درصد ارزش آن فقط صرف هزینه تولیدش می‌شود.

به گزارش سرمایه فردا، در مرداد ماه ۱۳۹۸، رئیس وقت بانک مرکزی (عبدالناصر همتی) یک عدد ساده اما هشداردهنده را اعلام کرد: هزینه چاپ هر برگ اسکناس ۳۰۰ تومان و هزینه امحای آن ۵۰ تومان است. این اعداد در نگاه اول کوچک به نظر می‌رسند، اما پشت آنها یک واقعیت بزرگ اقتصادی نهفته است. کاغذ اسکناس وارداتی است و کل چرخه چاپ آن دلاری محاسبه می‌شود. با گذشت تنها ۷ سال و جهش نرخ ارز از ۱۲ هزار تومان به ۱۶۰ هزار تومان (افزایش بیش از ۱۳ برابری)، هزینه چاپ هر برگ اسکناس به حدود ۵ هزار تومان رسیده است. این یعنی اسکناس ۱۰ هزار تومانی که امروز در جیب مردم می‌چرخد، نزدیک ۵۰ درصد ارزش آن فقط صرف هزینه تولیدش می‌شود. و چاپ اسکناس‌های ۵ هزار تومنی و پایین‌تر، عملاً از نظر اقتصادی یک شوخی است. این گزارش به تحلیل ابعاد این بحران خاموش و پیامدهای آن بر اقتصاد و معیشت مردم می‌پردازد.

هزینه ۱ میلیارد دلاری برای زنده نگه داشتن پول فیزیکی

طبق آمار رسمی بانک مرکزی، تنها ۲ درصد از نقدینگی کشور (حدود ۸,۰۰۰ همت) اسکناس و سکه است. در عمل، سکه‌ها تقریباً از چرخه پولی حذف شده‌اند و «پول فیزیکی تقریباً تماماً اسکناس است. یعنی از حدود ۸,۰۰۰ همت نقدینگی کشور، نزدیک ۱۶۰ همت پول فیزیکی (اسکناس) در دست مردم است که در گردش است (با احتساب نقدینگی ۱۴,۵۰۰ همت، حدود ۲۸۰ تا ۲۹۰ همت). برای ساده‌سازی، اگر فرض کنیم «همه اسکناس‌ها ۱۰ هزار تومانی باشند (که قطعاً اینطور نیست و اسکناس‌های ۵۰ و ۱۰۰ هزار تومانی نیز وجود دارند)، تعداد اسکناس‌های در گردش حدود ۱۶ میلیارد قطعه خواهد بود (۱۶۰ همت ÷ ۱۰,۰۰۰ تومان).

هر سال به طور متوسط ۱۰ تا ۱۵ درصد این اسکناس‌ها فرسوده می‌شوند و باید جایگزین گردند. یعنی حدود ۱.۶ تا ۲.۴ میلیارد قطعه اسکناس در سال نیاز به چاپ مجدد دارند. هزینه چاپ هر برگ اسکناس (با نرخ ارز ۱۶۰ هزار تومانی و احتساب قیمت جهانی کاغذ، جوهر، و فرآیند چاپ) حدود ۵,۰۰۰ تومان است. بنابراین، هزینه جایگزینی سالانه اسکناس‌های فرسوده حدود ۸ تا ۱۲ هزار میلیارد تومان (۸ تا ۱۲ همت) یا معادل ۵۰ تا ۷۵ میلیون دلار برآورد می‌شود. اگر بخواهیم کل اسکناس‌های کشور را یکباره جایگزین کنیم (مثلاً در صورت تغییر واحد پولی یا اسکناس‌های جدید با امنیت بالاتر)، هزینه کل حدود ۸۰۰ میلیون تا ۱.۲ میلیارد دلار خواهد بود. نزدیک ۱ میلیارد دلار هزینه لازم است تا پول قدیمی با واحد جدید جایگزین شود.

از سال ۱۴۰۵ به بعد؛ اجبار به تغییر

با توجه به روند صعودی نرخ ارز و تورم، از سال ۱۴۰۵ به بعد، چاپ اسکناس ۱۰ هزار تومانی دیگر صرفه اقتصادی ندارد. اسکناس‌های ریز (۲ هزار، ۵ هزار، و حتی ۱۰ هزار تومانی) عملاً از چرخه کارایی خارج می‌شوند و دیگر به عنوان پول خرد» قابل استفاده نیستند. برای مثال، خرید یک قرص نان ۲,۰۰۰ تومانی با یک اسکناس ۱۰ هزار تومانی که نصف ارزش آن صرف هزینه چاپ شده است، یک «بی‌عدالتی آشکار است. بنابراین، تغییر واحد پولی (حذف صفر از پول ملی) یا چاپ اسکناس‌های درشت‌تر (مانند ۵۰ هزار، ۱۰۰ هزار، و ۵۰۰ هزار تومانی) نه یک انتخاب، که یک اجبار اقتصادی است. بانک مرکزی باید هر چه سریع‌تر نسبت به بازطراحی و چاپ اسکناس‌های جدید با ارزش اسمی بالاتر اقدام کند. در غیر این صورت، نه تنها هزینه چاپ اسکناس از ارزش آن بیشتر می‌شود، بلکه کارایی پول فیزیکی به عنوان وسیله مبادله» به شدت کاهش می‌یابد و مردم ترجیح می‌دهند به جای اسکناس، از «پول دیجیتال (کارت‌های بانکی و رمزارزها) استفاده کنند.

تورم روانی و کاهش اعتماد به پول ملی

علاوه بر هزینه‌های مستقیم چاپ اسکناس، تورم روانی ناشی از این موضوع نیز بسیار مهم است. وقتی مردم می‌بینند که اسکناس ۱۰ هزار تومانی دیگر ارزش واقعی ندارد و هزینه چاپ آن به ۵ هزار تومان رسیده است، اعتماد آنها به پول ملی کاهش می‌یابد. آنها به این نتیجه می‌رسند که ریال در حال از دست دادن ارزش خود است و به سراغ دارایی‌های امن (طلا، دلار، سکه، و مسکن) می‌روند. این رفتار، خود به عاملی برای افزایش بیشتر نرخ ارز و تورم» تبدیل می‌شود و یک «چرخه معیوب ایجاد می‌کند: تورم → کاهش ارزش پول → افزایش هزینه چاپ اسکناس → کاهش اعتماد → تورم بیشتر. این چرخه تا زمانی ادامه می‌یابد که «واحد پولی تغییر کند» یا «نرخ ارز تثبیت شود.

جمع‌بندی؛ تغییر واحد پولی، اجبار است، نه انتخاب

هزینه چاپ اسکناس در ایران به دلیل جهش نرخ ارز و تورم، به نقطه‌ای رسیده است که اسکناس ۱۰ هزار تومانی دیگر صرفه اقتصادی ندارد. بانک مرکزی باید هر چه سریع‌تر «نقشه راه تغییر واحد پولی (حذف ۴ صفر یا ۵ صفر) را تدوین و به مجلس ارائه کند. همچنین، باید «زیرساخت‌های پرداخت الکترونیک را تقویت کند تا نیاز به اسکناس فیزیکی کاهش یابد. در غیر این صورت، نه تنها هزینه‌های سنگین چاپ اسکناس (بیش از ۵۰ میلیون دلار در سال) بر دوش دولت و بانک مرکزی باقی می‌ماند، بلکه اعتماد مردم به پول ملی نیز به شدت تضعیف می‌شود و تورم روانی تشدید می‌گردد. موفق باشید.