نوسان درآمد کسب‌وکارهای آنلاین چقدر است!

حامد شایگان: روند ماهانه تراکنش‌های شاپرک تقریبا از شهریور ۱۴۰۴ که ۴ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تراکنش بوده نزولی داشته و در دی‌ماه با قطعی اینترنت به ۴ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تراکنش افت کرد، یعنی حدود ۵۰۰ میلیون تراکنش انجام نشده است که نشان می‌دهد، معاملات افت قابل توجهی داشته است، اما وقتی این عدد را کنار واقعیت‌های اقتصادی و اجتماعی قرار دهیم، تصویر بسیار جدی‌تری در افت کسب و کارها آشکار می‌شود. کاهش تراکنش‌ها در دی ماه، هم‌زمان با قطعی و اختلال گسترده اینترنت، و مقایسه با تراکنش آذر ماه تایید می کند که حداقل ۳۰۰ میلیون تراکنش اقتصاد ایران از فضای اینترنت تغذیه می کند و به نوعی امروز بیش از هر زمان دیگری به زیرساخت دیجیتال وابسته است و هر اختلال حتی کوتاه مدت می‌تواند جریان پول، فعالیت کسب‌وکارها و حتی زندگی روزمره مردم را مختل کند.

شاپرک در عمل ستون فقرات پرداخت الکترونیک کشور است تقریباً تمام خریدهای روزمره، کارت‌به‌کارت‌ها، پرداخت‌های اینترنتی و تراکنش‌های موبایلی از آن عبور می‌کند. بنابراین وقتی اینترنت دچار اختلال می‌شود، این شبکه هم به‌سرعت تحت تأثیر قرار می‌گیرد. درگاه‌های پرداخت از کار می‌افتند، اپلیکیشن‌های بانکی کند یا غیرقابل استفاده می‌شوند، فروشگاه‌های آنلاین عملاً تعطیل و پرداخت‌های اینترنتی یکی پس از دیگری ناموفق می‌مانند. به همین دلیل افت تراکنش‌ها در دی‌ماه را باید نشانه‌ای مستقیم از اختلال اینترنت دانست، نه کاهش مصرف مردم.

پیامدهای مهمی در سطح اقتصاد کلان

این افت پیامدهای مهمی در سطح اقتصاد کلان دارد، نخست اینکه سرعت گردش پول کاهش پیدا کرده که اثر آن رکود در خرید و فروش، کاهش درآمد کسب‌وکارها، افت مالیات دریافتی دولت و کند شدن فعالیت اقتصادی در سطح ملی است. در اقتصادی که همین حالا هم با رکود و فشارهای تورمی روبه‌روست، چنین اختلالی یک ضربه جدی به کسب و کارهای خرد محسوب می‌شود.

از سوی دیگر، کسب‌وکارهای آنلاین به دلیل اینکه فعالیت حضوری ندارند درآمدشان به صفر نزدیک می شود در چنین شرایطی یک چرخه فعال می شود، یعنی آنها سفارش خرید مواد اولیه را حذف می کنند و تولیدکننده های مواد اولیه نیز با مشکل تقاضا روبرو می شوند، هرچند در نگاه اول بیشترین آسیب را متوجه فروشگاه های آنلاین می کند، اما چرخه آسیب خیلی گسترده تر است.

واقعیت این است که در دنیای امروز بسیاری از کسب وکارها به پرداخت‌های اینترنتی وابسته‌اند و حتی چند روز اختلال می‌تواند فروششان را متوقف کند، سفارش‌ها را لغو و هزینه‌های عملیاتی‌شان را بالا ببرد. این وضعیت برای کسب‌وکارهایی که حاشیه سود کمی دارند به ویژه در فروش صنایع دستی و تولیدات روستایی می تواند مشکلات زیادی به وجود بیاورد، چون این گروه ها اگر از نظر اقتصادی آسیب ببینند درامد آنها کاملا قطع می شود.

افت تراکنش‌ها علاوه بر اینکه منجر به ۵ هزار میلیارد تومان خسارت روزانه به اقتصاد ایران شد تبعات دیگری نیزداشت، به طوری که اعتماد عمومی به زیرساخت‌های مالی را تضعیف می‌کند. وقتی مردم نتوانند خرید کنند، کارت بکشند یا قبوض خود را پرداخت کنند، به سمت نگهداری پول نقد سوق دهد، استفاده از ابزارهای رسمی پرداخت را کاهش دهند و هزینه مبادلات بالا می رود که برای اقتصاد دیجیتال یک عقب‌گرد جدی است.

تاثیر اختلال در پرداخت‌ها در زنجیره تأمین

اختلال در پرداخت‌ها حتی زنجیره تأمین را هم تحت فشار قرار می‌دهد. فروشگاه‌ها نمی‌توانند موجودی کالا را به روزرسانی کنند، ممکنه برخی فروشگاه ها با کمبود کالا مواجه شده و عمده‌فروشان نیز به دلیل اینکه پول دریافت نمی‌کنند و حمل‌ونقل کالا مختل می‌شود، فعلا تحویل کالا را به تعویق می اندازند، به این ترتیب، یک اختلال کوچک در اینترنت می‌تواند به‌سرعت به یک اختلال بزرگ در جریان کالا و خدمات تبدیل شود.

در سطح خانوار نیز اثرات این افت کاملاً ملموس است. بسیاری از خانواده‌ها در دی‌ماه با مشکلاتی مثل عدم امکان پرداخت با کارت، اختلال در خرید اینترنتی، مشکل در پرداخت قبوض و شارژ کیف پول‌ها مواجه شدند. این اختلال‌ها مستقیماً در خرید و فروش و معاملات آن ها تاثیر داشت. از طرف دیگر ، وقتی پرداخت آنلاین مختل می‌شود، مردم مجبور به خرید حضوری می‌شوند، هزینه رفت‌وآمد بالا می‌رود، ترافیک بیشتر و زمان بیشتری صرف خرید می‌شود و برخی خدمات که فقط آنلاین ارائه می‌شوند عملاً غیرقابل استفاده می‌شوند، این یعنی فشار مالی و زمانی بیشتر بر خانواده‌ها افزایش می یابد.

۲,۲۰۰ میلیارد تومان خسارت به کسب و کارهای شبکه های اجتماعی

در نبود آمار رسمی و شفاف، آنچه از گزارش‌های اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی و داده‌های تجارت الکترونیک به دست می‌آید، نشان می دهد که میان ۳۰ تا ۴۵ درصد از خسارت ۵ هزار میلیارد تومانی قطعی اینترنت، یعنی حدود ۱,۵۰۰ تا ۲,۲۰۰ میلیارد تومان، مستقیماً به توقف خرید و فروش در شبکه‌های اجتماعی مربوط می‌شود. این رقم نشان می‌دهد که بخش بزرگی از اقتصاد خرد ایران عملاً روی شانه‌های پلتفرم‌هایی مثل اینستاگرام، تلگرام ، واتساپ و… بنا شده که با کوچک‌ترین اختلال، جریان درآمد میلیون‌ها نفر را متوقف می‌کنند.

دلیل این سهم بالا کاملاً روشن است، شبکه‌های اجتماعی در ایران به بزرگ‌ترین بازار غیررسمی و نیمه‌رسمی تجارت خرد تبدیل شده‌اند. بیش از ۹ میلیون نفر به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از این فضا کسب درآمد می‌کنند و بخش عمده تراکنش‌های روزانه آن‌ها از طریق لینک‌های پرداخت، کارت‌به‌کارت، درگاه‌های واسط و پیام‌رسان‌ها انجام می‌شود. از این رو وقتی اینترنت قطع می‌شود، این جریان نه کند، بلکه کاملاً متوقف می‌شود. بسیاری از این کسب‌وکارها فروشگاه فیزیکی ندارند، سرمایه انباشته ندارند و حاشیه سودشان آن‌قدر کم است که حتی چند روز اختلال می‌تواند آن‌ها را به مرز تعطیلی برساند.

اقتصاد خرد ایران دیجیتالی‌تر از اقتصاد کلان است. کسب‌وکارهای کوچک، خانگی و فردمحور تقریباً تمام فروش خود را از طریق شبکه‌های اجتماعی انجام می‌دهند. فروش این حوزه شاید کوچک باشد، اما تعداد این فروش‌ها بسیار زیاد است و وقتی این حجم متوقف می‌شود، خسارت تجمیعی به‌سرعت به هزاران میلیارد تومان می‌رسد. از سوی دیگر، قطع اینترنت فقط فروش را نمی‌خواباند، بلکه باعث می‌شود کسب‌وکارها از چرخه دیده‌شدن خارج شوند و بازگشت به بازار برایشان سخت‌تر شود.

اگر بخواهیم خسارت ۵ هزار میلیارد تومانی را در میان بخش‌های مختلف اقتصاد توزیع کنیم، بخش شبکه‌های اجتماعی با سهم ۳۰ تا ۴۵ درصدی، بزرگ‌ترین قربانی است، فروشگاه‌های اینترنتی رسمی حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از خسارت را متحمل شده‌اند. حمل‌ونقل آنلاین با کاهش سفر و اختلال در پرداخت‌ها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد آسیب دیده و بانکداری و پرداخت الکترونیک نیز با افزایش خطا و کاهش تراکنش‌ها سهمی مشابه دارد و سایر بخش‌هااز خدمات آنلاین گرفته تا آموزش و فریلنسینگ حدود ۵ تا ۱۰ درصد از خسارت را تجربه کرده‌اند.

وضعیت استرس و نااطمینانی اثر روانی توقف کسب و کارها

این وضعیت استرس و نااطمینانی ایجاد می‌کند. وقتی مردم نتوانند پول جابه‌جا کنند یا خریدهای ضروری خود را انجام دهند، احساس ناامنی مالی شدت می‌گیرد که برای خانواده‌های کم‌درآمد، کسب‌وکارهای خانگی و افرادی که درآمدشان به فروش آنلاین وابسته است، بسیار سنگین‌تر است.

افت تراکنش‌های شاپرک در دی‌ماه یک هشدار جدی درباره شکنندگی اقتصاد دیجیتال ایران است. اختلال اینترنت نه‌تنها کسب‌وکارها را، بلکه هزینه‌های خانوار را بالا می‌برد و رشد اقتصادی را کند می‌کند. اقتصاد ایران اخیرا به پرداخت دیجیتال وابسته شده، نیازمند اینترنت پایدار، امن و بدون اختلال است،زیرا هر قطعی حتی کوتاه می‌تواند اثرات زنجیره‌ای و بلندمدتی بر اقتصاد و زندگی مردم داشته باشد.

در اقتصاد، «هزینه مبادله» یعنی تمام هزینه‌هایی که برای انجام یک معامله باید پرداخت شود؛ از زمان و انرژی گرفته تا هزینه‌های مالی و ریسک، وقتی تراکنش‌ها افت می‌کنند، این هزینه‌ها ناگهان بالا رفته‌ ومردم مجبور می‌شوند چند بار تلاش کنند تا یک پرداخت انجام شود، فروشگاه‌ها باید روش‌های جایگزین پیدا کنند، و کسب‌وکارها با تأخیر در دریافت پول مواجه می‌شوند که برابر با خرید گران‌تر و زمان‌برتر است.

بیشترین آسیب متوجه کدام بخش اقتصاد است؟

اما سؤال مهم این است که بیشترین آسیب متوجه کدام بخش اقتصاد است؟ اقتصاد کلان یا اقتصاد خرد؟ واقعیت این است که هر دو آسیب می‌بینند، اما شدت ضربه برای اقتصاد خرد بسیار بیشتر است. در سطح کلان، افت تراکنش‌ها باعث کاهش سرعت گردش پول می‌شود و این یعنی رکود در خرید و فروش، کاهش درآمد دولت از محل مالیات، و کند شدن فعالیت اقتصادی که در بلندمدت اثراتی مخرب دارند اما در اقتصاد خرد، آسیب‌ها فوری، مستقیم و گاهی جبران‌ناپذیر هستند. کسب‌وکارهای کوچک و متوسط که ستون اصلی اشتغال و تولید در کشورند بیشترین وابستگی را به پرداخت‌های آنلاین دارند. حالا اگر همین مشاغل خانگی کم درامد شوند در سطح خانوار نیز اثراتش محسوس می شود. این فشار برای خانواده‌های کم‌درآمد و کسب‌وکارهای خانگی بسیار شدیدتر است.

هر اختلال اینترنتی، حتی کوتاه، هزینه مبادله را بالا می‌برد، اقتصاد خرد را تحت فشار قرار می‌دهد، اعتماد عمومی را تضعیف می‌کند و در نهایت رشد اقتصادی را کند می‌کند. این وضعیت نشان می‌دهد که توسعه اقتصاد دیجیتال بدون اینترنت پایدار، امن و قابل اتکا ممکن نیست، زیرا کوچک‌ترین اختلال می‌تواند اثرات زنجیره‌ای و گسترده‌ای بر اقتصاد و زندگی مردم داشته باشد.