مکانیزم ماشه و خاطره تحریم‌ها؛ بازگشت به نقطه صفر یا تکرار یک کابوس؟

به گزارش سرمایه فردا، مکانیزم ماشه، به‌عنوان یکی از بندهای پرمناقشه در توافق برجام، مانند یک دکمه اضطراری طراحی شده که با فشار یک کشور عضو، می‌تواند تمام تحریم‌های سازمان ملل را بدون نیاز به رأی‌گیری یا وتو، به‌صورت خودکار بازگرداند. این سازوکار، در صورت فعال‌سازی، ایران را به نقطه صفر توافق هسته‌ای بازمی‌گرداند و تحریم‌هایی که بین سال‌های ۸۵ تا ۹۴ اقتصاد کشور را فلج کرده بودند، دوباره احیا می‌شوند.

در آن سال‌ها، تحریم‌های سازمان ملل به‌عنوان چراغ سبز برای فشار جهانی عمل کردند. شش قطعنامه متوالی، از ممنوعیت غنی‌سازی تا تحریم‌های موشکی و بانکی، حلقه‌ای تنگ بر گردن اقتصاد ایران انداختند. قطعنامه ۱۹۲۹ در سال ۸۹، نقطه اوج این فشارها بود که حتی اجازه بازرسی کشتی‌های ایرانی در آب‌های آزاد را صادر کرد.

💵 تحریم‌های آمریکا و اروپا؛ از اسکلت تا گوشت و پوست فشار اقتصادی

در کنار تحریم‌های سازمان ملل، آمریکا با استفاده از قدرت دلار و سیستم بانکی جهانی، تحریم‌های ثانویه‌ای را اعمال کرد که عملاً هیچ بانکی در دنیا جرأت همکاری با ایران را نداشت. قانون NDA در سال ۹۰، بانک‌هایی را که پول نفت ایران را جابه‌جا می‌کردند، از سیستم مالی آمریکا حذف می‌کرد. در سال‌های ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳، فشار بر خریداران نفت ایران مانند هند، چین و ترکیه افزایش یافت تا خرید خود را کاهش دهند.

خزانه‌داری آمریکا نیز با معرفی ایران به‌عنوان تأمین‌کننده مالی تروریسم، بانک مرکزی و بانک‌های بزرگ کشور را هدف قرار داد. در سال ۹۱، اروپا نیز دسترسی ایران به سوئیفت را قطع کرد—اقدامی که ارتباط بانکی بین‌المللی را به‌طور کامل مختل کرد. شرکت‌های بیمه اروپایی نیز از بیمه نفتکش‌های ایرانی خودداری کردند، و صادرات نفت ایران به کمتر از نصف کاهش یافت.

📊 پیامدهای اقتصادی | رکود تورمی، سقوط صادرات، و پول‌های بلوکه‌شده

نتیجه این تحریم‌ها، ورود اقتصاد ایران به وضعیت رکود تورمی بود؛ تورم بالا همراه با کاهش تولید و تعطیلی کسب‌وکارها. صادرات نفت از ۲.۵ میلیون بشکه به حدود ۱.۱ میلیون بشکه رسید و کسری بودجه به‌شدت افزایش یافت. پول‌های نفتی ایران نیز در بانک‌های خارجی بلوکه شد و دسترسی به آن‌ها غیرممکن شد—از جمله در کره جنوبی که هنوز هم بخشی از این پول‌ها آزاد نشده‌اند.

در آستانه اجرای برجام، جنگ روانی بر سر رقم پول‌های بلوکه‌شده شدت گرفت. در حالی‌که بانک مرکزی ایران رقم ۳۰ میلیارد دلار را اعلام می‌کرد، مخالفان برجام در آمریکا عددهایی تا ۱۲۰ میلیارد دلار را مطرح می‌کردند تا توافق را به‌عنوان یک امتیاز بزرگ جلوه دهند. واقعیت اما این بود که بخش عمده این رقم‌ها بدهی‌های خارجی یا پروژه‌های خرج‌شده بودند و تنها بخش محدودی نقد و قابل استفاده بود.

🌐 برجام و گشایش‌های محدود | نفس‌کش‌های اقتصادی و سایه بازگشت تحریم

با اجرای برجام در دی‌ماه ۹۴، بخشی از دیوار تحریم‌ها فرو ریخت. ایران از لیست تهدیدکنندگان صلح جهانی خارج شد، فروش نفت، گاز و پتروشیمی آزاد شد، کشتیرانی و حمل‌ونقل بین‌المللی احیا شد، و بانک‌ها به سوئیفت متصل شدند. حتی آمریکا اجازه فروش هواپیماهای بوئینگ و ایرباس را صادر کرد و صادرات فرش و پسته به آمریکا از سر گرفته شد.

اما این گشایش‌ها با احتیاط همراه بود. بسیاری از بانک‌های بین‌المللی به‌دلیل ترس از بازگشت تحریم‌ها یا جریمه‌های ثانویه، حاضر به همکاری با ایران نبودند. شرکت‌های بزرگ اروپایی و آسیایی نیز از ورود به بازار ایران خودداری کردند. حتی در دوره اجرای برجام، بانک‌های ایرانی اجازه استفاده از سیستم دلاری را نداشتند.

📌 جمع‌بندی | مکانیزم ماشه، تهدیدی فراتر از سیاست

فعال‌سازی مکانیزم ماشه، نه‌تنها بازگشت به تحریم‌های سازمان ملل را رقم می‌زند، بلکه زمینه‌ساز احیای فشارهای چندجانبه از سوی آمریکا و اروپا خواهد بود. تجربه سال‌های ۸۵ تا ۹۴ نشان می‌دهد که این تحریم‌ها می‌توانند اقتصاد ایران را به وضعیت رکود تورمی، قطع ارتباط بانکی، و سقوط صادرات نفتی سوق دهند. در چنین شرایطی، بازگشت به نقطه صفر توافق، نه‌تنها یک تهدید سیاسی، بلکه یک بحران اقتصادی تمام‌عیار خواهد بود.