لوازم خانگی قربانی تورم یا قاچاق

به گزارش سرمایه فردا،صنعت لوازم خانگی ایران امروز بیش از آنکه با کمبود مواد اولیه یا تحریم‌های خارجی دست‌وپنجه نرم کند، اسیر تناقض‌های درونی و ضعف ساختاری است. بازاری که زمانی نماد رفاه خانوار بود، اکنون به صحنه‌ای از بی‌اعتمادی مصرف‌کنندگان، رقابت ناسالم تولیدکنندگان و هجوم کالاهای قاچاق بدل شده است. در این میان، تورم افسارگسیخته و سیاست‌های ناکارآمد نظارتی، نه تنها توان خرید مردم را فرسوده، بلکه تولیدکنندگان داخلی را نیز از مسیر رقابت سالم خارج کرده است. نتیجه آنکه لوازم خانگی، به‌جای آنکه نشانه‌ای از ثبات اقتصادی باشد، امروز به آینه‌ای از بحران‌های مزمن اقتصاد ایران تبدیل شده است.

سال جاری  صنعت لوازم خانگی ایران در موقعیتی شکننده قرار داده است. کالاهای بادوام مانند لوازم خانگی عملاً از سبد مصرفی خانوارها خارج شده‌اند و بازار با رکودی کم‌سابقه مواجه است. بر اساس آمارهای رسمی کل انجمن لوازم خانگی ایران، از ابتدای سال جاری تقاضا برای لوازم خانگی حدود ۶۰ درصد کاهش یافته و در برخی گروه‌های کالایی این افت حتی به ۷۵ درصد رسیده است. در بخش تولید نیز در نیمه نخست سال کاهش ۳۵ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته ثبت شده و در پاییز این شاخص به منفی ۱۵ درصد رسیده است. طولانی شدن فرآیند تخصیص ارز برای واردات مواد اولیه، که گاه تا ۹ ماه به طول می‌انجامد، یکی از مهم‌ترین دلایل این وضعیت است. علاوه بر آن، ناترازی انرژی هزینه‌های سنگینی بر دوش تولیدکنندگان گذاشته و شرایط سیاسی و اقتصادی منطقه نیز فضای بازار را وارد دوره‌ای از احتیاط و رکود کرده است.

تورم بالای ۴۰ درصد طی چند سال متوالی، همراه با تحریم‌های گسترده، قدرت خرید مردم را به شدت کاهش داده است. در چنین شرایطی، کالاهای بادوام مانند لوازم خانگی دیگر در اولویت مصرفی خانوارها قرار ندارند. گزارش‌های مرکز آمار ایران و شاخص مدیران خرید (شامخ) نیز تصویری نضعیف از وضعیت تولید ارائه می‌دهند که بازتاب آن در رکود صنعت لوازم خانگی کاملاً مشهود است.

قاچاق لوازم خانگی نیز یکی از عوامل مهمی است که رکود تولید داخلی را تشدید کرده است. بر اساس داده‌های رسمی، در کمتر از شش ماه حدود یک میلیارد دلار لوازم خانگی قاچاق یا واردات ملوانی وارد کشور شده و حجم بیشتری نیز در صف ترخیص قرار دارد. این سطح از ورود کالا، فشار مضاعفی بر بازار ارز وارد کرده و تولیدکنندگان داخلی را از چرخه رقابت خارج می‌کند. قانون حمایت از مرزنشینان که امکان واردات با تخفیف مالیاتی و معافیت‌های تجاری را فراهم کرده، عملاً مسیر قانونی برای ورود کالاهایی ایجاد کرده که پیش‌تر قاچاق محسوب می‌شدند. این روند، تولیدکننده داخلی را در برابر واردات ارزان و بی‌تعهد ارزی بی‌دفاع گذاشته است.

 

گرانی توسط  عرضه‌کنندگان و تولیدکنندگان داخلی

کاهش قدرت خرید مردم تنها یک سوی ماجراست. سوی دیگر، رفتار عرضه‌کنندگان و تولیدکنندگان داخلی است که به بهانه افزایش نرخ دلار، محصولات خود را با قیمت‌های بسیار بالا عرضه می‌کنند. این سیاست قیمت‌گذاری، در شرایطی که درآمد خانوارها کاهش یافته، عملاً مصرف‌کنندگان را به سمت خرید کالاهای قاچاق سوق می‌دهد. به عبارت دیگر، تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان نیز در این چرخه مقصر هستند؛ زیرا با گران‌فروشی و نبود شفافیت در قیمت‌گذاری، اعتماد مصرف‌کنندگان را از دست داده‌اند و زمینه را برای رونق بازار قاچاق فراهم کرده‌اند.

از این رو می‌توان گفت تولیدکنندگان داخلی تحت فشار هزینه‌های انرژی، مشکلات ارزی و تورم، توان رقابت واقعی را از دست داده‌اند. عرضه‌کنندگان با قیمت‌گذاری غیرمنصفانه و بهانه‌جویی بر سر نرخ دلار، مصرف‌کنندگان را به سمت قاچاق سوق داده‌اند. مصرف‌کنندگان نیز به دلیل کاهش قدرت خرید، کالاهای بادوام را از سبد مصرفی حذف کرده یا به بازار قاچاق روی آورده‌اند. قاچاقچیان و واردکنندگان ملوانی با استفاده از خلأهای قانونی و ضعف نظارت، بازار را اشباع کرده و تولید داخلی را زمین‌گیر کرده‌اند.

 

بی‌توجهی بسیاری از تولیدکنندگان داخلی به کیفیت محصولات

یکی دیگر از عوامل مهمی که رکود صنعت لوازم خانگی را تشدید کرده، بی‌توجهی بسیاری از تولیدکنندگان داخلی به کیفیت محصولات است. در شرایطی که مصرف‌کنندگان با کاهش قدرت خرید مواجه‌اند، انتظار دارند کالای داخلی با قیمت مناسب و کیفیت قابل قبول عرضه شود. اما واقعیت بازار نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از تولیدکنندگان به جای سرمایه‌گذاری بر ارتقای کیفیت، تنها به تولید انبوه و عرضه کالاهایی با استاندارد پایین بسنده کرده‌اند. همین ضعف در کیفیت باعث شده اعتماد عمومی به تولید داخلی کاهش یابد و مردم برای تأمین نیازهای خود به سمت کالاهای قاچاق روی بیاورند.

گزارش‌های غیررسمی نیز حکایت از آن دارد که برخی کارگاه‌های تولیدی کوچک، با جعل برندهای خارجی و نصب برچسب‌های تقلبی، محصولات بی‌کیفیت خود را به‌عنوان کالای برند عرضه می‌کنند. این اقدام نه تنها مصرف‌کننده را فریب می‌دهد، بلکه به تضعیف بیشتر جایگاه برندهای ایرانی و افزایش گرایش به قاچاق دامن می‌زند. در واقع، وقتی مصرف‌کننده با کالای داخلی بی‌کیفیت و گران مواجه می‌شود، ترجیح می‌دهد به بازار غیررسمی و قاچاق مراجعه کند؛ بازاری که هرچند پرریسک است، اما در نگاه او دست‌کم تنوع و قیمت رقابتی بیشتری دارد.

این چرخه معیوب نشان می‌دهد که تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان داخلی نیز در کنار قاچاقچیان و ضعف نظارت دولتی، بخشی از مسئولیت رکود صنعت لوازم خانگی را بر عهده دارند. بی‌توجهی به کیفیت، گران‌فروشی به بهانه نرخ دلار، و جعل برندهای خارجی، همه عواملی هستند که اعتماد مصرف‌کنندگان را از بین برده و آنها را به سمت بازار قاچاق سوق داده‌اند. اگر این روند ادامه یابد، نه تنها تولید ملی بیش از پیش زمین‌گیر خواهد شد، بلکه وابستگی به کالاهای قاچاق به یک انتخاب ناگزیر برای خانوارها تبدیل می‌شود.

 

وضعیت قاچاق لوازم خانگی در ایران

قاچاق لوازم خانگی در ایران نه تنها به دلیل ضعف نظارت و سیاست‌های تجاری ناکارآمد، بلکه به واسطه مسیرهای مشخص و شناخته‌شده مرزی شکل گرفته است. مرزهای غربی کشور، به‌ویژه کردستان، آذربایجان غربی و کرمانشاه، به دلیل نزدیکی به بازارهای عراق و ترکیه، یکی از اصلی‌ترین مبادی ورود کالاهای قاچاق محسوب می‌شوند. در این مناطق، شبکه‌های سازمان‌یافته با استفاده از مسیرهای کوهستانی و جاده‌های فرعی، کالاهای حجیم مانند یخچال و ماشین لباسشویی را وارد می‌کنند.

از سوی دیگر، مرزهای جنوبی و بندرهای غیررسمی در خلیج فارس نیز به‌عنوان مسیر مهم قاچاق شناخته می‌شوند. ورود کالا از طریق لنج‌ها و کشتی‌های کوچک، به‌ویژه در استان‌های هرمزگان و بوشهر، بخش قابل توجهی از قاچاق لوازم خانگی را شکل داده است. در شرق کشور نیز مرزهای سیستان‌وبلوچستان و مسیرهای منتهی به پاکستان، محل ورود کالاهای کوچک‌تر و قطعات لوازم خانگی هستند.

اما پرسش مهم این است که چه محصولاتی بیشترین سهم قاچاق را دارند؟ بر اساس گزارش‌های رسمی و صنفی، یخچال‌فریزر، ماشین لباسشویی، اجاق‌گاز، تلویزیون و کولرهای گازی در صدر کالاهای قاچاق قرار دارند. این محصولات به دلیل تقاضای بالا در بازار داخلی و قیمت سنگین تولیدات داخلی، بیشترین جذابیت را برای قاچاقچیان دارند. علاوه بر این، برخی برندهای خارجی که سال‌هاست واردات رسمی آنها ممنوع شده، همچنان از طریق قاچاق در بازار حضور دارند و مشتریان به دلیل اعتماد به کیفیت برند خارجی، حاضرند ریسک خرید کالای بدون گارانتی را بپذیرند.

این وضعیت نشان می‌دهد که قاچاق لوازم خانگی تنها یک مسئله مرزی نیست، بلکه نتیجه ترکیب چند عامل است: کاهش قدرت خرید مردم، گران‌فروشی عرضه‌کنندگان داخلی، ضعف کیفیت تولیدات ایرانی و نبود نظارت مؤثر بر مبادی ورودی. در چنین شرایطی، مصرف‌کننده میان کالای داخلی گران و بی‌کیفیت و کالای قاچاق ارزان‌تر و برنددار، گزینه دوم را انتخاب می‌کند.

در نهایت، باید تأکید کرد که مبارزه با قاچاق لوازم خانگی تنها با کنترل مرزها امکان‌پذیر نیست. تا زمانی که تولیدکنندگان داخلی کیفیت محصولات خود را ارتقا ندهند و عرضه‌کنندگان به بهانه نرخ دلار قیمت‌ها را غیرمنصفانه بالا نگه دارند، بازار قاچاق همچنان پررونق خواهد بود. قاچاق از مرزهای غربی و جنوبی، همراه با ورود گسترده یخچال، ماشین لباسشویی و تلویزیون، امروز به یکی از مهم‌ترین عوامل رکود تولید داخلی تبدیل شده است.

بنابراین صنعت لوازم خانگی ایران امروز در چرخه‌ای معیوب گرفتار شده است: رکود تقاضا، کاهش تولید، تورم، ضعف نظارت، قاچاق گسترده و گران‌فروشی عرضه‌کنندگان. در چنین شرایطی، نه تنها تولیدکنندگان داخلی توان رقابت ندارند، بلکه مصرف‌کنندگان نیز اعتماد خود را از دست داده و به سمت بازار غیررسمی حرکت کرده‌اند. اگر سیاست‌گذاران به اصلاح ساختار نظارتی، کنترل قاچاق، شفافیت در قیمت‌گذاری و حمایت واقعی از تولید داخلی توجه نکنند، این صنعت به‌طور کامل از سبد مصرفی خانوارها حذف خواهد شد و وابستگی به کالاهای قاچاق بیش از پیش افزایش می‌یابد.

 

تبعات افزایش قیمت لوازم خانگی و قطعات یدکی

افزایش قیمت لوازم خانگی و قطعات یدکی، بازار تعمیرات را به یکی از شلوغ‌ترین بخش‌های اقتصاد خانوار تبدیل کرده است؛ بازاری که در آن هزینه تعمیرگاهی با خرید کالای کارکرده برابری می‌کند

صدای چرخش نامنظم لباسشویی، خاموش شدن ناگهانی پکیج یا  از کار افتادن موتور یخچال و فریزر، این روزها آغاز یک محاسبه اقتصادی تازه برای بسیاری از خانواده‌ها محسوب می‌شود. محاسبه‌ای که با یک تماس تلفنی شروع و گاه به فاکتوری ختم می‌شود که شباهت زیادی به قیمت یک وسیله کارکرده دارد. بازار تعمیرات خانگی در ماه‌های اخیر به یکی از شلوغ‌ترین بخش‌های اقتصاد خرد شهری تبدیل شده‌. بازاری که زیر فشار گرانی لوازم نو، کاهش قدرت خرید و نوسان قیمت قطعات، شکل تازه‌ای پیدا کرده است.

 

تعمیر به‌جای تعویض

تا چند سال قبل، خرابی یک وسیله برقی اغلب به تصمیم تعویض منجر می‌شد. امروز مسیر تصمیم‌گیری تغییر کرده است. افزایش بهای لوازم خانگی سبب شده تعمیر به گزینه نخست بسیاری از خانوارها تبدیل شود. حتی زمانی که هزینه نهایی تعمیر سنگین به نظر می‌رسد، مقایسه با قیمت کالای نو یا ریسک‌های بازار دست‌دوم، تعمیر را به انتخابی قابل‌قبول تبدیل می‌کند. این تغییر رفتار مصرف‌کننده، تقاضا در بازار تعمیرات را بالا برده و صف تماس‌ها با تعمیرکاران را طولانی‌تر کرده است.

مهم‌ترین عامل افزایش هزینه تعمیر، قیمت قطعات است. بردهای الکترونیکی، موتور، کمپرسور، مبدل حرارتی و بسیاری از قطعات کلیدی، وابستگی مستقیم به واردات دارند. نوسان ارز، محدودیت عرضه و هزینه‌های جانبی ترخیص، قیمت این قطعات را در فاصله‌های کوتاه دستخوش تغییر می‌کند. تعمیرکار برای تهیه یک برد لباسشویی یا پکیج گاهی چند روز زمان صرف می‌کند و همین موضوع به هزینه نهایی اضافه می‌شود. در چنین شرایطی، اجرت تعمیر هم بالا رفته است. اجرتی که بخشی از آن، جبران ریسک و زمان از دست‌رفته است.

 

ماشین لباسشویی؛ پرمراجعه‌ترین وسیله

در میان لوازم خانگی، ماشین لباسشویی بیشترین سهم از مراجعات تعمیراتی را دارد. استفاده مداوم، حساسیت قطعات الکترونیکی و کیفیت متفاوت آب شهری، احتمال خرابی را بالا می‌برد. ایرادهایی مثل سوختن برد، خرابی پمپ تخلیه، لرزش شدید یا نشتی آب، شایع‌ترین دلایل تماس با تعمیرکار محسوب می‌شوند. هزینه تعمیر برد در برخی مدل‌ها به سطحی رسیده که خریدار را به دردسر مالی و تردید برای تعمیر یا تعویض می‌اندازد. همین نقطه تردید، پیوند مستقیمی میان بازار تعمیرات و بازار کالای کارکرده ایجاد کرده است.

پکیج دیواری هم در فهرست وسایل پرهزینه برای تعمیر قرار دارد. خرابی مبدل، پمپ یا برد الکترونیکی به سرعت هزینه‌ها را افزایش می‌دهد. بسیاری از تعمیرکاران تاکید دارند که نبود سرویس منظم، عمر قطعات را کاهش می‌دهد و در نهایت هزینه سنگین‌تری به مصرف‌کننده تحمیل می‌کند. با این حال، فشار هزینه‌های جاری خانوار باعث شده سرویس دوره‌ای در اولویت قرار نگیرد و خرابی ناگهانی، بازار تعمیرات اضطراری را داغ‌تر کند.

 

دستمزد تعمیرکار

افزایش اجرت تعمیر یکی از گلایه‌های رایج مشتریان است. تعمیرکاران در پاسخ به این انتقاد، به افزایش هزینه رفت‌وآمد، زمان عیب‌یابی و پیچیدگی دستگاه‌های جدید اشاره می‌کنند. بسیاری از لوازم خانگی جدید به مهارت تخصصی و ابزار پیشرفته نیاز دارند و همین موضوع ارزش نیروی کار را بالا برده است. در عمل، بازار تعمیرات به سمتی حرکت کرده که تجربه و تخصص، نقش پررنگ‌تری در قیمت‌گذاری پیدا کرده است.

یکی از چالش‌های جدی این بازار، مسئله اعتماد است. مشتری اغلب پیش از باز شدن دستگاه، تصویر روشنی از هزینه نهایی ندارد و همین ابهام زمینه اختلاف را فراهم می‌کند. برخی تعمیرکاران با ارائه پیش‌فاکتور، توضیح مرحله‌به‌مرحله خرابی و تحویل فاکتور رسمی تلاش کرده‌اند شفافیت ایجاد کنند. این رویکرد به تدریج به یک مزیت رقابتی تبدیل شده و مشتریان وفادارتری برای آنها ساخته است.

 

تعمیر به‌عنوان استراتژی مدیریت هزینه

در شرایط فعلی، تعمیر لوازم خانگی برای بسیاری از خانوارها یک تصمیم اقتصادی حساب‌شده به شمار می‌رود. حتی زمانی که فاکتور تعمیر سنگین است، مقایسه با هزینه خرید کالای نو یا پیامدهای خرابی زودهنگام دستگاه دست‌دوم، تعمیر را توجیه‌پذیر می‌کند. این نگاه، بازار تعمیرات را از یک فعالیت خدماتی ساده به بخشی تاثیرگذار در مدیریت هزینه خانوار تبدیل کرده است.

تا زمانی که قیمت لوازم خانگی نو در سطوح بالا باقی بماند و دسترسی به قطعات ارزان‌تر فراهم نشود، بازار تعمیرات خانگی پرتقاضا خواهد ماند. افزایش آگاهی مصرف‌کنندگان، گرایش به سرویس دوره‌ای و مطالبه شفافیت قیمتی، شکل این بازار را تغییر می‌دهد. پیچ‌گوشتی تعمیرکاران همچنان در حرکت است و خانه‌ها، بیش از گذشته، به کارگاه‌های کوچک مدیریت هزینه تبدیل شده‌اند.

 

تکنیسین تعمیرات لوازم خانگی برای کاهش هزینه چه می گوید؟

در بسیاری از خانه‌ها، یخچال بی‌سروصدا کار می‌کند؛ شب و روز، بی‌وقفه، بدون آن‌که به چشم بیاید. تا وقتی که درست کار می‌کند، کمتر کسی به نگهداری آن فکر می‌کند و معمولاً زمانی به سراغ تعمیرکار می‌رویم که هزینه‌ها بالا رفته و کار از کار گذشته است. تجربه سال‌ها کار فنی در حوزه لوازم خانگی نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از خرابی‌های یخچال‌ها با چند رفتار ساده قابل پیشگیری است؛ رفتارهایی که هم عمر دستگاه را افزایش می‌دهد و هم مصرف انرژی خانوار را کنترل می‌کند.

یکی از پرسش‌های همیشگی کاربران، تنظیم درجه سرمایش یخچال است. برخلاف تصور رایج، عدد مشخص و ثابتی به عنوان «درجه درست» وجود ندارد. شرکت‌های سازنده امکان تنظیم سرمایش را در اختیار مصرف‌کننده قرار داده‌اند تا شرایط واقعی استفاده مبنا باشد. میزان مواد غذایی داخل یخچال، دمای محیط و فصل سال نقش تعیین‌کننده دارند. زمانی که خرید حجیم انجام می‌شود و مواد غذایی با دمای محیط وارد یخچال می‌شوند، افزایش سرمایش تصمیمی منطقی است. در مقابل، وقتی یخچال نیمه‌خالی است یا خانواده برای چند روز در سفر به سر می‌برد، کاهش میزان سرمایش هم به صرفه‌جویی انرژی کمک می‌کند و هم فشار وارد بر موتور را کم می‌کند. این تنظیم ساده، تأثیر مستقیم بر سلامت قطعات داخلی دارد.

 

نظافت بخش پشتی یخچال

نکته مهم بعدی، نظافت بخش پشتی یخچال است؛ جایی که معمولاً از دید پنهان می‌ماند. در پشت دستگاه، شبکه‌ای از لوله‌ها و قطعات فلزی قرار دارد که نقش اصلی را در تبادل حرارت ایفا می‌کنند. تجمع گردوغبار روی این بخش، راندمان سرمایش را کاهش می‌دهد و باعث می‌شود موتور زمان بیشتری کار کند. توصیه می‌شود دست‌کم سالی یک‌بار یخچال از دیوار فاصله داده شود، قاب فلزی پشت آن باز شود و با جاروبرقی و دستمال نرم مرطوب، گردوغبار پاک‌سازی شود. این کار ساده، هزینه‌ای ندارد و اثر آن در عملکرد دستگاه به‌وضوح قابل مشاهده است.

در نظافت داخل یخچال و نوار دور در، انتخاب مواد شوینده اهمیت زیادی دارد. استفاده از شوینده‌های اسیدی یا قوی، به‌مرور باعث خشک شدن نوار در و کاهش خاصیت انعطاف‌پذیری آن می‌شود. نتیجه چنین رفتاری، از بین رفتن آب‌بندی و هدررفت سرمای داخل کابین است. یک محلول ملایم مثل شامپو بچه به همراه دستمال حوله‌ای نرم، انتخابی ایمن برای تمیزکاری است و هم بهداشت دستگاه را تأمین می‌کند و هم به قطعات آسیب نمی‌زند.

مسئله‌ای که اغلب دست‌کم گرفته می‌شود، وزن واردشده به درِ یخچال است. قرار دادن شیشه‌های بزرگ نوشیدنی، ظروف سنگین ترشی یا بطری‌های حجیم روی در، به‌مرور باعث افتادگی لولاها می‌شود. افتادگی در، مساوی است با ایجاد درز میان در و کابین؛ درزی که سرمای تولیدشده را هدر می‌دهد و موتور را وادار به کار مداوم می‌کند. اگر هنگام بستن در متوجه شدید در به‌راحتی بسته نمی‌شود یا حالت آویزان پیدا کرده، این نشانه‌ای جدی است که نیاز به رسیدگی فنی دارد. بی‌توجهی به این علامت‌ها، هزینه‌های بعدی را سنگین‌تر می‌کند.

یخچال از معدود وسایلی است که خاموشی ندارد و همیشه در حال مصرف انرژی است. هر تصمیم کوچک در نحوه استفاده، اثر بلندمدت دارد. تنظیم درست دما، نظافت دوره‌ای، استفاده از شوینده مناسب و توجه به وزن درِ دستگاه، مجموعه‌ای از رفتارهای ساده هستند که به افزایش طول عمر یخچال کمک می‌کنند. در شرایطی که هزینه تعمیر و تعویض لوازم خانگی برای بسیاری از خانوارها سنگین شده، نگهداری آگاهانه بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است.

شاید یخچال وسیله‌ای عادی به نظر برسد، ولی همین عضو خاموش خانه اگر درست مراقبت شود، سال‌ها بی‌دردسر کار می‌کند و آرامش را به آشپزخانه برمی‌گرداند. مراقبت از آن، بیشتر از آن‌که دانش فنی پیچیده بخواهد، نیازمند دقت و توجه روزمره است؛ توجهی که نتیجه‌اش، کاهش هزینه و افزایش عمر دستگاه خواهد بود.