ریسک معاملات در پلتفرم‌های طلا

به گزارش سرمایه فردا،  بازار طلا همچنان داغ است چون تنش های خاورمیانه هرچند به دلیل آغاز مذاکرات کم شده اما پایان نیافته، همین مساله باعث می شود ریسک کلاهبرداری در معاملات همچنان وجود داشته باشد. این روزها ماجرای پلتفرم‌های فروش طلا تنها به فعالیت بی‌ضابطه و نبود نظارت کافی محدود نمی‌شود، این مجموعه‌ها در مقطعی حتی تلاش کردند برای خود چارچوب قانونی بنویسند و آن را از مسیر رسمی به تصویب برسانند. سال گذشته پیش‌نویس ضوابطی را آماده کرده بودند و قصد داشتند آن را در هیئت عالی نظارت بر اصناف که در وزارت صمت و به ریاست معاون وزیر تشکیل می‌شود به تصویب برسانند.

این اقدام با مخالفت جدی اتحادیه طلا روبه‌رو شد و نمایندگان مجلس نیز که در جلسات حضور داشتند، از این مخالفت حمایت کردند. همین مقاومت باعث شد روند بررسی از وزارت صمت خارج و به وزارت اقتصاد و سپس هیئت مقررات‌زدایی منتقل شود. پس از چندین جلسه، کمیسیون اقتصادی دولت با نگاه گسترده‌تری وارد موضوع شد و مسیر تصمیم‌گیری تغییر کرد.

خرجی این بررسی‌ها تدوین دستورالعملی بود که با ابلاغ معاون اول رئیس‌جمهور رسمیت یافت. در این دستورالعمل تأکید شد که فعالیت پلتفرم‌ها باید در جهت تقویت تولید باشد، نه ایجاد رقابت ناسالم با تولیدکنندگان یا شکل‌دادن به مشاغل کاذب. مدل فعالیت این پلتفرم‌ها صنعتی محسوب نمی‌شود و عملاً تولید را به حاشیه می‌برد و سرمایه را از بخش مولد خارج می‌کند.

طلای آب‌شده به‌عنوان پشتوانه قابل پذیرش نیست

اتحادیه طلا بارها مخالفت خود را با شیوه خرید و فروش پلتفرم‌های طلا اعلام کرده و پیشنهادهای اصلاحی را به اتاق بازرگانی و کمیسیون اقتصادی ریاست‌جمهوری ارائه داده بود. جمع‌بندی این مشورت‌ها به این نتیجه رسید که هر پلتفرم برای فعالیت باید پشتوانه واقعی داشته باشد؛ یعنی شمش استاندارد ۸۷۱۸ را در بانک یا صندوق مورد تأیید بانک مرکزی سپرده‌گذاری کند و فروش طلا نیز به همان میزان از این سپرده کسر شود. پلتفرم‌ها ابتدا اصرار داشتند طلای آب‌شده تحویل بانک دهند، اما این موضوع با مخالفت جدی روبه‌رو شد و سازمان ملی استاندارد نیز رسماً اعلام کرد که طلای آب‌شده به‌عنوان پشتوانه قابل پذیرش نیست.

از این رو مقرر شد طلایی که به مصرف‌کننده تحویل داده می‌شود باید به شکل پلاک استاندارد و دارای کد شناسایی باشد؛ مشابه زیورآلاتی که تولیدکننده روی آن کد خود را حک می‌کند. طبق دستورالعمل جدید، هیچ پلتفرمی اجازه فروش یا تحویل طلای آب‌شده یا شمش به مشتری ندارد و تنها مجاز به ارائه طلای استاندارد است.

با وجود این تصمیمات، پلتفرم‌ها همچنان مانند گذشته فعالیت می‌کنند. قرار بود پس از ابلاغ دستورالعمل و ایجاد سامانه نظارتی بانک مرکزی، پلتفرم‌های موجود دو ماه فرصت داشته باشند تا خود را با ضوابط جدید تطبیق دهند و در غیر این صورت فعالیتشان متوقف شود. اما هنوز ضوابط به‌طور رسمی ابلاغ نشده و پلتفرم‌ها نیز بدون تغییر، همان مسیر قبلی را ادامه می‌دهند.

واقعیت پشت پرده پلتفرم‌های طلا

رویداد «جنگ ۱۲روزه» نیز واقعیت پشت پرده بسیاری از این پلتفرم‌ها را آشکار کرد. در آن دوره، زمانی که مردم برای فروش طلا به پلتفرم‌ها مراجعه کردند، مشخص شد بسیاری از آن‌ها پشتوانه واقعی ندارند. طبق مصوبه کارگروه، پلتفرم‌ها موظف بودند ۹۰ درصد پشتوانه طلا را در بانک نگه دارند، اما در عمل چنین اتفاقی نیفتاده بود و از این خلأ سوءاستفاده شده بود. در همان زمان، بانک مرکزی برای جلوگیری از التهاب بازار، فروش آنلاین طلا را مسدود کرد، اما حساب‌های پلتفرم‌ها مسدود نشد و بسیاری از آن‌ها نتوانستند پاسخگوی مشتریان باشند. نابسامانی گسترده‌ای شکل گرفت و حتی پس از پایان جنگ نیز گزارش‌هایی منتشر شد که برخی مردم تا مدت‌ها نتوانستند طلای خریداری‌شده یا پول خود را دریافت کنند.

این سلسله اتفاقات نشان داد که نبود پشتوانه واقعی، خالی‌فروشی و فعالیت بدون ضابطه نه‌تنها سرمایه مردم را تهدید می‌کند، بلکه می‌تواند کل بازار طلا را دچار بی‌ثباتی کند. این وضعیت به‌خوبی روشن کرد که بدون نظارت سخت‌گیرانه و چارچوب قانونی شفاف، پلتفرم‌های طلا می‌توانند به‌جای تسهیل‌گری، به یکی از عوامل اصلی ایجاد ریسک و نااطمینانی در بازار تبدیل شوند.

بسیاری از پلتفرم‌های فروش طلا کلاهبردان؟

رویدادهای ماه‌های گذشته پرده از واقعیتی برداشت که مدت‌ها درباره آن هشدار داده می‌شد؛ بسیاری از پلتفرم‌های فروش طلا نه سرمایه‌ای از خود داشتند و نه پشتوانه‌ای روشن. عملاً با پول مردم فعالیت می‌کردند و حتی طلایی که به‌عنوان پشتوانه در بانک سپرده‌گذاری شده بود، عیارسنجی نشده و مشخص نبود واقعاً ۱۸ عیار است یا خیر. در جلسات تخصصی نیز گزارش‌هایی مطرح شد که نشان می‌داد در اوج بحران، یکی از این پلتفرم‌ها با کسری بیش از ۱۰۰ کیلوگرم طلا روبه‌رو بوده و در بخش کیف‌پول کاربران نیز چند صد میلیارد تومان کمبود وجود داشته است. چنین ارقامی نشان می‌دهد مدل فعالیت این پلتفرم‌ها تا چه اندازه می‌تواند سرمایه مردم را در معرض خطر قرار دهد.

قیمت‌گذاری شبانه از عوامل اصلی التهاب بازار

در کنار این مشکلات، موضوع قیمت‌گذاری شبانه نیز به یکی از عوامل اصلی التهاب بازار تبدیل شده است. با وجود تصویب دستورالعمل ساماندهی این حوزه در هیئت دولت و ابلاغ آن، هنوز بخش‌هایی از این دستورالعمل از جمله نحوه قیمت‌گذاری و ساعات مجاز فعالیت در هیئت مقررات‌زدایی بلاتکلیف مانده است. قرار بود قیمت‌ها بر اساس نرخ اتحادیه تهران تعیین شود، اما در جلسه نهایی وزارت اقتصاد این بند تغییر کرد و همین خلأ باعث شده پلتفرم‌ها همچنان خارج از چارچوب رسمی قیمت‌سازی کنند.

بازار طلا در جهان ساعت کاری مشخصی دارد و قیمت‌ها بر اساس اونس جهانی و نرخ ارز در بازه‌های زمانی معین استخراج می‌شود. اما در ایران، برخی پلتفرم‌ها نیمه‌شب قیمت‌سازی می‌کنند که در دوره جنگ ۱۲روزه به‌وضوح دیده شد. در آن روزها که مردم فروشنده بودند، برخی پلتفرم‌ها قیمت‌ها را پایین‌تر از نرخ مرجع اعلام کردند و بسیاری ناچار شدند دارایی خود را با ضرر بفروشند. این نوع قیمت‌گذاری نه‌تنها سیگنال غلط به بازار می‌دهد، بلکه می‌تواند موجی از التهاب مصنوعی ایجاد کند؛ نمونه‌ای که در سال گذشته و حتی هفته‌های اخیر نیز تکرار شد، زمانی که پس از حذف ارز ترجیحی و افزایش تنش‌های سیاسی، قیمت‌ها نیمه‌شب و به‌طور ناگهانی بالا رفت.

در کشور حدود ۶۰ هزار واحد صنفی طلافروشی فعال است و اگر هرکدام بخواهند در هر ساعتی قیمت استخراج کنند، دیگر هیچ معیار مشخصی برای تبعیت از نرخ اتحادیه باقی نمی‌ماند. پلتفرم‌ها نیز باید مانند واحدهای صنفی از نرخ اتحادیه و ساعات کاری رسمی پیروی کنند. اما در عمل، زمانی که مردم هیجانی خرید می‌کنند، پلتفرم‌ها قیمت را بالا می‌برند و زمانی که مردم فروشنده می‌شوند، قیمت را پایین می‌آورند؛ روندی که دود آن مستقیماً به چشم مردم می‌رود. این رفتارها عملاً بازار کاذب ایجاد کرده و سرمایه را از تولید به سمت سوداگری در حوزه پول و طلا سوق می‌دهد.

بنابراین فعالیت پلتفرم‌های فروش طلا بدون نظارت جامع و قانونمند می‌تواند به بی‌ثباتی بازار و آسیب به سرمایه مردم منجر شود. توصیه کارشناسان این است که مردم از خرید طلای آب‌شده حتی به‌صورت فیزیکی پرهیز کنند، زیرا این نوع طلا تنها باید در چرخه تولید جریان داشته باشد و خرید آن بدون تخصص، ریسک بالایی دارد. همچنین اگر قصد خرید یا فروش طلا از طریق پلتفرم‌ها وجود دارد، لازم است قیمت‌ها با نرخ اتحادیه مقایسه شود و معاملات تنها در ساعات رسمی بازار انجام گیرد تا از آسیب‌های احتمالی جلوگیری شود.