دلایل افزایش فسادهای اقتصادی در ایران

لطفعلی بخشی اقتصاددان، در گفتگو با سرمایه فردا با اشاره به اینکه سیاست خارجی فعلی بر پایه تقابل با بخش بزرگی از جهان شکل گرفته و ادامه این مسیر تنها هزینه‌های بیشتری بر کشور تحمیل می‌کند. گفت: تداوم این رویکرد چشم‌انداز مطلوبی برای اقتصاد ایران باقی نمی‌گذارد و تغییر آن می‌تواند زمینه‌ساز اصلاحات گسترده و بهبود وضعیت معیشتی مردم شود.

وی افزود: اگر سیاست‌های خارجی و داخلی در مسیر فعلی ادامه یابد، شانس چندانی برای بهبود اقتصادی وجود نخواهد داشت. او هشدار داد که احتمال حرکت اقتصاد ایران به سمت الگوی کره شمالی وجود دارد؛ الگویی که از نظر اجتماعی و فرهنگی با ایران تفاوت‌های جدی دارد و برای جامعه ایرانی بسیار سخت‌تر خواهد بود. بخشی توضیح داد که اقتصاد کره شمالی بر پایه حداقل معیشت، محدودیت‌های شدید و نبود چشم‌انداز روشن بنا شده است؛ وضعیتی که نمی‌تواند الگویی برای توسعه باشد.

بخشی ادامه داد: در مقابل، کشورهایی مانند کره جنوبی و ژاپن نمونه‌هایی از موفقیت هستند؛ کشورهایی که با اتخاذ سیاست‌های درست، از فقر گسترده به جمع اقتصادهای بزرگ جهان پیوستند. او یادآور شد که ایران در دهه‌های گذشته حتی میزبان کارگران کره‌ای بود، اما امروز کره جنوبی یکی از ثروتمندترین اقتصادهای جهان است. بخشی تأکید کرد که یک حکومت باید چشم‌انداز روشن و قابل تحقق برای مردم ترسیم کند و آنان را در مسیر پیشرفت هدایت کند، نه اینکه جامعه را به سمت محدودیت و رکود سوق دهد.

ایران از کشورهای منطقه عقب ماند

این اقتصاددان با تاکید بر اینکه کشورهای منطقه مانند امارات، قطر و حتی ترکیه نیز طی چهار دهه گذشته مسیر توسعه را با سرعت طی کرده‌اند، گفت: در حالی که ایران با وجود هدف‌گذاری اولیه برای تبدیل شدن به «ژاپن جهان اسلام»، از این مسیر فاصله گرفته و حتی نشانه‌هایی از حرکت به سمت الگوی کره شمالی دیده می‌شود.

بخشی در ادامه درباره روابط تجاری محدود ایران با کشورهایی مانند چین، روسیه، افغانستان و ارمنستان گفت: اتکا به چنین روابط محدودی نمی‌تواند جایگزین تعامل گسترده با اقتصاد جهانی شود. وی تأکید کرد که نمی‌توان بیش از ۸۰ درصد ظرفیت تجاری بالقوه کشور را کنار گذاشت و تنها به ۲۰ درصد محدود بسنده کرد. به گفته او، چنین رویکردی نه‌تنها امکان رشد اقتصادی را محدود می‌کند، بلکه فشار بیشتری بر جامعه و تولیدکنندگان وارد خواهد کرد.

بخشی تصریح کرد: برای جلوگیری از تشدید مشکلات، سیاستگذار باید مسیرهای بسته‌شده را باز کند، تعاملات اقتصادی را گسترش دهد و چشم‌اندازی روشن و قابل تحقق برای آینده اقتصاد ترسیم کند؛ در غیر این صورت، فشارهای معیشتی و رکود اقتصادی عمیق‌تر خواهد شد.

این اقتصاددان، در توضیح پیامدهای محدود شدن شرکای تجاری ایران گفت: هرچه تعداد کشورهایی که با آن‌ها مبادله می‌کنیم کمتر باشد، اقتصاد نیز محدودتر می‌شود و امکان کسب منفعت کاهش می‌یابد. وی گفت وقتی کشوری در شرایط تحریم قرار دارد، طرف‌های تجاری معدود، قیمت و کیفیت را به او تحمیل می‌کنند. به همین دلیل، ایران ناچار است با بودجه محدود خود کالاهایی با کیفیت پایین‌تر و قیمت بالاتر خریداری کند. او تأکید کرد که اگر کشور امکان انتخاب میان ده‌ها عرضه‌کننده را داشت، هم کیفیت بهتر و هم قیمت مناسب‌تری دریافت می‌کرد، اما اکنون خریداران ایرانی در جهان از کمترین امتیاز برخوردارند و در موقعیتی قرار گرفته‌اند که باید برای خرید کالا امتیاز بدهند، نه اینکه امتیاز بگیرند.

حرکت اقتصاد کشور به سمت «تهاتر نفت با کالا»

بخشی با بیان اینکه محدودیت‌های تجاری باعث شده ایران بسیاری از کالاها را گران‌تر و با شرایط دشوارتر تهیه کند و این مسئله فشار بیشتری بر درآمد محدود خانوارها وارد می‌کند، اظهار کرد:  حرکت اقتصاد کشور به سمت «تهاتر نفت با کالا» اشتباه است. این الگو شباهت زیادی به شرایط عراق در سال‌های پایانی حکومت صدام دارد؛ دوره‌ای که کاهش درآمد ارزی موجب افزایش مرگ‌ومیر، سوءتغذیه کودکان و آسیب‌پذیری شدید اقشار فقیر شد.

بخشی توضیح داد: در صورت تکرار چنین وضعیتی در ایران، نخستین گروهی که آسیب می‌بیند دهک‌های پایین جامعه است. سوءتغذیه در این دهک‌ها به معنای کند شدن رشد جسمی و ذهنی نسل آینده است و این پیامدها تنها محدود به امروز نیست، بلکه آینده یک ملت را تحت تأثیر قرار می‌دهد. او تأکید کرد که کاهش مصرف شیر، گوشت و سایر اقلام ضروری تنها یک مشکل کوتاه‌مدت نیست، بلکه اثرات بلندمدتی بر سلامت جسمی و توان ذهنی نسل‌های بعدی خواهد داشت.

ضرورت اصلاح ساختارها

بخشی با اشاره به اینکه سیاستگذار در بسیاری از حوزه‌ها به‌جای اصلاح ساختارها، به اقدامات دستوری متوسل می‌شود. گفت: نمونه آن سیاست‌های تشویقی برای ازدواج و فرزندآوری است؛ سیاست‌هایی که در عمل نتیجه معکوس داشته‌اند. او گفت با وجود تبلیغات گسترده، آمار ازدواج کاهش یافته، طلاق افزایش پیدا کرده و نرخ تولد پایین آمده است.

بخشی با اشاره به آمارهای رسمی گفت: تعداد نوزادان اتباع خارجی که در بیمارستان‌های ایران متولد می‌شوند از تعداد نوزادان ایرانی بیشتر شده و این مسئله باید برای مسئولان کشور بسیار نگران‌کننده باشد.

وی ادامه داد: این روند نشان می‌دهد که سیاست‌های جمعیتی بدون بهبود شرایط اقتصادی نتیجه‌ای نخواهد داشت. او تأکید کرد که مسئولان باید بپذیرند تصمیمات امروز تنها بر وضعیت فعلی اثر نمی‌گذارد، بلکه آینده کشور را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

بخشی به مقایسه‌ای که برخی میان وضعیت اقتصادی امروز و دوران جنگ ایران و عراق مطرح می‌کنند اشاره کرد و گفت: این مقایسه زمانی معنا دارد که سیاستگذار بپذیرد اقتصاد کشور در شرایط دشواری قرار گرفته و برای عبور از آن نیازمند تصمیمات واقع‌بینانه و اصلاحات اساسی است.

تحلیل تفاوت شرایط اقتصادی امروز با دوران جنگ

این اقتصاددان، در تحلیل تفاوت شرایط اقتصادی امروز با دوران جنگ ایران و عراق گفت: در آن مقطع، با وجود همه دشواری‌ها، نوسانات ارزی و تورم هرگز به سطح امروز نرسید. وی گفت دلیل اصلی این تفاوت را باید در همسویی اهداف حاکمیت و مردم جست‌وجو کرد.

به گفته بخشی در دوران جنگ، جامعه و حاکمیت در یک مسیر قرار داشتند و همین هم‌جهتی باعث شد کشور بتواند فشارهای اقتصادی را بهتر مدیریت کند. اما امروز میان خواسته‌های مردم و مسیر حاکمیت فاصله معناداری ایجاد شده و این شکاف هر روز عمیق‌تر می‌شود؛ شکافی که به باور او برای آینده ایران بسیار خطرناک است و باید برای آن چاره‌ای اندیشید.

وی افزود: ادامه این گسست می‌تواند پیامدهای سنگینی داشته باشد و لازم است تصمیم‌گیران در رویکردهای خود تجدیدنظر کنند، پیش از آنکه دیر شود. بخشی در پاسخ به این پرسش که اگر از امروز اصلاحات آغاز شود، اقتصاد چه زمانی به وضعیت عادی بازمی‌گردد، گفت: تصمیمات زیان‌بار گذشته آثار بلندمدت دارد و برخی از آنها تا ۳۰ یا ۴۰ سال آینده نیز کشور را درگیر خواهد کرد.

بخشی برای توضیح این موضوع به تجربه عراق اشاره کرد و گفت: با وجود حضور نیروهای خارجی و روابط نزدیک با قدرت‌های جهانی، هنوز همه تحریم‌های عراق لغو نشده است. وی افزود اگر کشوری مانند عراق با چنین سطحی از همکاری هنوز درگیر آثار تحریم‌هاست، ایران با سیاست‌های فعلی چگونه می‌تواند انتظار داشته باشد که تحریم‌ها به‌سرعت برداشته شود. به گفته او، تحریم‌ها نه‌تنها امروز، بلکه آینده نسل‌های بعدی را نیز تحت تأثیر قرار داده‌اند و جبران خسارت‌های ناشی از آن‌ها دهه‌ها زمان خواهد برد.