غرقشدن نفتکشها میتواند سالها آلودگی نفتی را در خلیج فارس حفظ کند؛ نفتکشهای غرقشده باید هرچه سریعتر از بستر دریا خارج شوند تا نشت سوخت گسترش نیابد
لیلا مرگن: بررسی اخبار نشان میدهد که فقط در 29 تیر، پنج نفتکش هدف قرار گرفتهاند و هر لحظه ممکن است به سمت قعر خلیج فارس سقوط کنند. امید صدیقی مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست خبر میدهد که کشتیهای حاوی مواد خطرناک و نفتی حتما باید در صورت غرق شدن از دریا خارج شوند.
او میگوید که شرایط جنگی باعث شده سازمان بنادر و دریانوردی بهعنوان متولی اصلی حذف آلودگیهای نفتی در دریا، نتواند فعال عمل کند اما به محض عادی شدن شرایط، برنامهریزی لازم برای حذف آلودگی نفتی در سواحل انجام شده است. همچنین اقدامات حقوقی لازم برای دریافت غرامت در مجامع بینالمللی در حال پیگیری است.
آب خلیج فارس هر پنج تا هفت سال یکبار بهطور کامل پالایش میشود. کندی سرعت پالایش آب، این اکوسیستم را به یکی از محیطهای آبی شکننده دنیا تبدیل کرده است و حالا در جنگی نابرابر، خلیج فارس شاهد هدف قرار گرفتن نفتکشهایی است که غرق شدن هر یک از آنها، میتواند سالها این محیط را برای ادامه حیات آبزیان آلوده کند. فقط در 29 تیرماه، پنج نفتکش هدف حمله قرار گرفتهاند و هر یک از این نفتکشها، میتوانند به منشا آلودگی خلیج فارس تبدیل شوند اما آیا سازمان حفاظت محیط زیست برای ساماندهی این وضعیت برنامهای دارد؟
سازمان بنادر متولی جلوگیری از آلودگی نفتی
امید صدیقی، مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست در گفتوگو با هفت صبح متولی حفاظت از آلودگی نفتی دریا در شرایط عادی را سازمان بنادر و دریانوردی اعلام میکند. طبق قانون «حفاظت از دریاها و رودخانههای قابل کشتیرانی در مقابل آلودگی به مواد نفتی دریا»، مصوب سال 89 این سازمان در حوزه آلودگیهای نفتی مسئولیت دارد. در نتیجه هر سانحه نفتی در دریا تا ساحل اتفاق بیفتد، سازمان بنادر و دریانوردی برای جمعآوری و مقابله با آلودگی ناشی از آن وارد عمل میشود.
به گفته مدیرکل دفتر آلودگی دریایی، طبق این قانون، سازمان حفاظت محیط زیست، شیلات و وزارت نفت هم همکاریهایی با سازمان بنادر دارند. مهمترین وظیفه محیط زیست این است که بعد از آلودگی نفتی، ارزیابی و برآورد خسارت میکند و برای اخذ خسارت، اقدام قانونی انجام میدهد.
او توضیح میدهد که عموما در حوادث غیر جنگی، سازمان بنادر با تجهیزاتی که در اختیار دارد، نسبت به رفع آلودگی نفتی اقدام میکند و در نهایت اگر آلودگی ایجاد شده، مربوط به وزارت نفت باشد؛ صورتحسابی برای این وزارتخانه ارسال میشود.
با آلودگی تجمعی در خلیج فارس چه کنیم؟
در شرایط جنگی پیش رو، شاهد تجمع آلایندهها در خلیج فارس هستیم. در این شرایط چه باید کرد؟ صدیقی میگوید که سازمان محیط زیست چندین مکاتبه با سازمان بنادر و وزارت نفت در خارک و … داشته است. هر دو وزارتخانه میگویند که وضعیت جنگی است و نمیتوان برای جمعآوری نشتیهای احتمالی نفت اقدامی انجام داد.
اگر شرایط عادی بود، سازمان بنادر به راحتی میتوانست با کشتی دریا پاک که اخیرا خریداری کرده، خلیج فارس را پاکسازی کند. البته قبل از استفاده از این کشتی، یکسری کشتیهای عادی، مواد پخش کننده روی لکه نفتی میزنند و با بوم این لکه را محاصره میکنند تا آلودگی به ساحل نرسد و مراحل بعدی پاکسازی انجام میشود اما در شرایط جنگی، اصلا امکان چنین اقداماتی وجود ندارد.
البته او خبر میدهد که سازمان حفاظت محیط زیست برای روزهای پس از پایان جنگ، برنامهریزی لازم را انجام داده و قصد دارد با همکاری وزارت نفت و سازمان بنادر، اقدام به پاکسازی سواحل کند.
به گفته مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، در شرایط جنگی هم برخی پاکسازیها انجام شده است. سواحل لاوان و شیدور که در استان هرمزگان قرار دارد، با همکاری مردم و اداره کل محیط زیست هرمزگان تا حدودی از آلودگی نفتی پاکسازی شدهاند. طرح اولیه محیط زیست برای پاکسازی کل سواحل تهیه شده و جلساتی هم با مجموعه وزارت نفت برگزار شده است.
این وزارتخانه پذیرفته که در لاوان، شیدور، سیری یا خارک و جزایری که مستقیما متعلق به مجموعه وزارت نفت است، تمام هزینه پاکسازی سواحل را پرداخت کند اما برای سواحل بندرعباس و مناطق خارج از محدوده وزارت نفت، قرار است محیط زیست پیگیریهایی انجام دهد و دستوراتی از بالا بگیرد، دولت هم بودجهای تخصیص دهد تا وزارت نفت بتواند در پاکسازی این سواحل کمکهایی ارائه کند.
لزوم خروج نفتکشهای غرق شده
صدیقی درباره سرنوشت نفتکشهایی که هدف قرار گرفته و غرق میشوند، تاکید میکند که این نفتکشها در هر نقطهای از پهنه خلیج فارس باشند، باید خارج شوند. طبق ضوابط و دستورالعملهایی که از گذشته وجود داشته، کشتیهایی که حاوی مواد خطرناک هستند و غرق میشوند، حتما باید از دریا خارج شوند؛ زیرا باعث آلودگی محیط شده و ممکن است سوخت آنها به داخل آب نشت کند. در نتیجه باید زودتر از این محیط خارج شوند. ضمن آنکه در شرایطی که کشتیها قابلیت ادامه فعالیت ندارند، میتوانند بازیافت شده و با توجه به اینکه فولاد زیادی دارند، از این فلز استفاده شود.
او خبر میدهد که ضوابط بازیافت شناورها در ایران، دو تا سه سال پیش تهیه و به استانهای ساحلی ابلاغ شده است. طبق آن دستورالعمل، اگر سرمایهگذاران قصد ایجاد سایتهای جدید داشته باشند، باید استانداردهای محیط زیست را رعایت کنند. مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست توضیح میدهد که در آبهای جنوبی کشور برخی کشتیسازیها وجود دارند که تجهیزات اسقاط کشتی را هم فراهم کردهاند و کار اسقاط انجام میدهند. در شمال کشور هم کشتیسازیهایی هستند که این کار را انجام میدهند.به گفته صدیقی، درخواستهای زیادی برای اسقاط کشتیهای غرق شده وجود دارد، زیرا از فولاد این کشتیها میتوان استفاده کرد و اکنون کشور هم مشکل فولاد دارد.
برآورد خسارتهای ناشی از جنگ
مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست میگوید که برآورد اولیه خسارات جنگ برای سواحل هرمزگان انجام شده است. این برآوردها در دو بخش تهیه شده است. بخش اول مربوط به دریاست و بر اساس دستورالعملهایی که سالها قبل تهیه شده و به استانها ابلاغ شده، تهیه شده است. برآورد دیگری هم داریم که مربوط به نفتی است که از دریا به ساحل آمده است. آیین نامه اجرایی این خسارات، با استناد بر قانون حفاظت از تالابها (زیرا آبهای ساحلی جزو تالابها به حساب میآیند) تدوین شده است. برای سواحل جنوب و بخشی از تالاب انزلی، این خسارات برآورد شده است.
صدیقی به شکل دیگری از برآورد خسارات اشاره میکند که مربوط به زیستگاههای حساس سواحل شمالی و جنوبی کشور است و آن خسارات، خدمات اکوسیستمی از دست رفته این مناطق است. زیرا اثرات منفی نفت برای سالها در طبیعت باقی میماند و خدمات محیط زیستی این زیستگاهها از دست میرود. هنوز این خسارات محاسبه نشده است. شرح خدمات آن تهیه شده و یک پروژه بزرگ برای ارزیابی این شکل از خسارات تعریف شده است.
او همچنین از مکاتبات متعددی با مراجع بینالمللی توسط معاونت حقوقی ریاست جمهوری، قوه قضائیه و وزارت دادگستری در حوزه محیط زیست خبر میدهد تا بر اساس آن ایران بتواند شکایتی را برای دریافت خسارات محیط زیستی ناشی از جنگ به مراجع بینالمللی ارائه کند. در این رابطه جلسات متعددی هم در سازمان محیط زیست برگزار شده است.
