جنگ تا مذاکرات پشتپرده
به گزارش سرمایه فردا، در ۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶ (۳ مرداد ۱۴۰۵)، ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، اعلام کرد که نیروهای این کشور در یک عملیات گسترده پهپادی، یک کشتی جنگی و چند شناور مرتبط با انتقال تجهیزات نظامی از ایران را در دریای خزر هدف قرار دادهاند. وزارت خارجه ایران تایید کرد که یک شناور تجاری ایرانی در این حمله هدف قرار گرفته و بر اثر انفجار، یک ملوان کشته و یکی دیگر زخمی شده است. تهران این اقدام را «تجاوز» خواند و کاردار اوکراین را احضار کرد.
زلنسکی همچنین مدعی شد که از اوایل ژوئیه، اوکراین نظارت فعال ماهوارهای روسیه بر کشورهای حوزه خلیج فارس و تاسیسات نظامی آمریکا در منطقه را ثبت کرده و این تصاویر در اختیار ایران قرار گرفته است. کییف اعلام کرد که اطلاعات خود را درباره کمکهای روسیه به ایران با شرکای بینالمللی به اشتراک خواهد گذاشت.
این حمله، تنها یک اقدام تاکتیکی نبود. به نوشته جروزالم پست، این عملیات «آغازگر یک تلافیجویی راهبردی گستردهتر» است؛ سیگنالی که کییف آماده است هزینههای جنگ را مستقیماً به آستانه ایران بیاورد. تهران با ارسال هزاران پهپاد شاهد به روسیه از سال ۲۰۲۲، خود را درگیر جنگی کرده که اکنون دارد به خانه خودش بازمیگردد. دریای خزر که روزگاری کریدوری امن برای ترانزیت تجهیزات نظامی از ایران به روسیه بود، اکنون به میدان نبرد جدیدی تبدیل شده است.
با این حال، نشانههایی از احتیاط در تهران دیده میشود. نیویورک تایمز گزارش داد که ایران حمله به یک بندر اوکراینی را به عنوان تلافی بررسی کرده، اما پیش از آنکه تنش بیشتر شود، تلاشهای دیپلماتیک بحران را خنثی کرد. محسن سنی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، حمله اوکراین را بخشی از استراتژی آمریکا برای پیشبرد اهدافش از طریق «بازیگران نیابتی» توصیف کرد. روزنامه محافظهکار رسالت نیز هشدار داد که تشدید تنش در دریای خزر میتواند روسیه را به طور مستقیمتر وارد درگیری کند.
عقبنشینی ترامپ؛ از «بزرگترین حمله پس از جنگ جهانی دوم» تا میز مذاکره
همزمان با این تحولات، دونالد ترامپ شامگاه شنبه ۲ اوت اعلام کرد که حملات تهدیدآمیز آمریکا علیه ایران را لغو کرده است. او این تصمیم را پس از درخواست ایران و چندین کشور دیگر خاورمیانه اتخاذ کرد و مدعی شد که «چارچوب توافق» با تهران به دست آمده است. ترامپ حمله برنامهریزیشده را «بزرگترین حمله از زمان جنگ جهانی دوم» توصیف کرده بود.
بر اساس گزارش نیویورک تایمز، مشاوران نظامی به ترامپ هشدار داده بودند که یک حمله بزرگ میتواند ذخایر پدافندی پنتاگون از جمله موشکهای پاتریوت را به شدت کاهش دهد و ناوگان آمریکا را در برابر پاسخهای موشکی ایران بدون پوشش رها کند. جروزالم پست گزارش داد که بیش از ۱۶ تاسیسات آمریکا در منطقه مختل شده و برخی به طور موقت از کار افتادهاند. پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، تاکید کرد که نیروهای آمریکایی همچنان «آماده و مجهز» هستند، اما عقبنشینی از آستانه حمله، نشان از محاسبات دقیق واشنگتن دارد.
دیپلماسی مسقط و فشار افکار عمومی
در لایه سیاسی، فعالسازی کانال دیپلماتیک مسقط نقش کلیدی ایفا کرد. هیئتهای ایران و آمریکا پیش از این در فوریه ۲۰۲۶ مذاکراتی را در پایتخت عمان برگزار کرده بودند. حالا، درخواستهای همزمان عربستان، امارات و قطر از ترامپ برای توقف حملات، همراه با ورود هیئت عمانی به تهران، فضای دیپلماتیک جدیدی را شکل داد.
همزمان، شورای روابط خارجی آمریکا (CFR) دادههایی را منتشر کرد که نشان میداد ۶۸ درصد از افکار عمومی آمریکا درگیری نظامی در منطقه را «فاقد توجیه اقتصادی و امنیتی» میدانند. با نزدیک شدن به انتخابات میاندورهای نوامبر ۲۰۲۶ و صعود نرخ سوخت در بازار داخلی، کاخ سفید ناچار شد به جای «دیپلماسی اجبار»، توافق کمینهگرا بر سر ناوبری در تنگه هرمز را در اولویت قرار دهد.
پیوند جبهههای جنگ و عصر جدید تقابل
تحلیلگران معتقدند که تنشهای همزمان در عراق، یمن، غزه و اکنون دریای خزر، نشانهای از تشدید رقابتهای منطقهای و تغییر معادلات امنیتی است. اوکراین با حمله به کشتی ایرانی در دریای خزر و پیشنهاد به اشتراکگذاری اطلاعات با آمریکا، عملاً به یک بازیگر جدید در معادلات امنیتی خاورمیانه تبدیل شده است. در مقابل، تهران با وجود شعارهای تند، در عمل به دنبال پرهیز از گشودن جبههای جدید است.
جروزالم پست به نقل از شورای روابط خارجی آمریکا گزارش داده که اوکراین برنامههای عمومی برای تولید بیش از ۷ میلیون پهپاد در سال ۲۰۲۶ دارد. کییف با ظرفیت تولید روزانه ۳۰ هزار پهپاد، توانایی انجام عملیاتهای گسترده دوربرد را دارد که میتواند حتی سامانههای پدافندی ایران را به چالش بکشد. جبهههای شرق اروپا و خلیج فارس در حال پیوند خوردن هستند و اوکراین، با پشتیبانی فنی و اطلاعاتی غرب، به ابزاری جدید در برابر ایران تبدیل شده است.
جمعبندی؛ ایران، اوکراین و آمریکا؛ مثلثی که معادلات را تغییر میدهد
تحولات هفتههای اخیر، تصویر جدیدی از معادلات امنیتی در غرب آسیا ترسیم کرده است. اوکراین با حمله به دریای خزر، خط قرمز جدیدی را در تقابل با ایران ترسیم کرده و نشان داده است که جبهههای شرق اروپا و خاورمیانه به هم گره خوردهاند. در سوی دیگر، عقبنشینی ترامپ از آستانه حمله تمامعیار، نشان میدهد که واشنگتن با وجود توان نظامی بینظیر، در محاسبات راهبردی خود با محدودیتهای جدی – از کاهش ذخایر پدافندی تا فشار افکار عمومی – دستوپنجه نرم میکند.
آینده این تحولات، بیش از هر زمان دیگری به تصمیم بازیگران اصلی و روند تحولات میدانی وابسته خواهد بود. اما یک واقعیت انکارناپذیر است: جنگ اوکراین و تنشهای خاورمیانه، دیگر دو جبهه جدا از هم نیستند.