چرخه نابودی در محیط‌زیست

به گزارش سرمایه فردا، تقریبا میتوان گفت محیط زیست ایران به حال خود رها شده است از یک سو حیات‌وحش آسیب می‌بیند و از سوی دیگر به دلیل بی‌توجهی دستگاه‌های متولی همین حیات‌وحش آسیب می‌زند.

حضور حیات‌وحش در سکونتگاه‌های انسانی، گاهی تعارضات خونباری میان انسان و حیوان را رقم می‌زند. در حالی که بسیاری از گونه‌های حیات وحش در معرض خطر انقراض قرار دارند، حتی حذف یکی از آنها می‌تواند تبعات جبران‌ناپذیری بر اکوسیستم طبیعی کشور داشته باشد، بنابراین باید برای این مشکل، چاره‌ای اندیشیده شود. کارشناسان شرایط سخت محیطی مثل خشکسالی و سرما را عاملی می‌دانند که باعث می‌شود حیات وحش برای دریافت غذا به سکونتگاه‌های انسانی نزدیک شوند.

برخی راهکارها مثل پرداخت غرامت، آموزش جامعه محلی و فنس کشی مزارع هم راه مقابله با تعارضات اعلام می‌شود که هر کدام از آنها با محدودیت‌هایی مواجه است. مثلا کمبود منابع مالی برای پرداخت غرامت، خسارت دیدگان را ناامید کرده و گاهی تغییر عادت رفتاری حیوان و تنبلی برای شکار طعمه‌های سخت، گوشتخواران را به دشمن دائمی گله‌های دام اهلی تبدیل می‌کند و مدیریت تعارض را با مشکل مواجه خواهد کرد.

بعد از بارش برف سنگین در نقاط مختلف کشور، از گوشه و کنار خبر می‌رسد که حیات وحش به سکونتگاه‌های انسانی نزدیک شده‌اند. بحث تعارض بین انسان و حیات وحش موضوعی است که با کوچک شدن زیستگاه‌ها و تخریب سرزمین، روز به روز در حال افزایش است و همواره شاهد گوشتخواران و علفخوارانی هستیم که به سکونتگاه‌های انسانی نزدیک می‌شوند. حیوانات برای کسب آب و غذا به محدوده زندگی انسان می‌آیند اما گاهی با سرب داغ از آنها پذیرایی می‌شود. علفخواران با هدف مصرف گوشت و گوشتخواران از بیم حمله به انسان، شکار می‌شوند و به همین دلیل به نظر می‌رسد که باید راهی برای کاهش تلفات از مسیر تعارضات، پیدا کرد.

تعارض زمستانه در استان یزد

حضور حیوانات در روستاها طی فصل زمستان فقط مربوط به مناطق برف‌خیز نیست. مهدیه کرمی مسئول فنی یکی از قرق‌های اختصاصی در گفت‌وگو با هفت صبح از وجود تعارضات زمستانه در استان یزد به‌عنوان منطقه‌ای خشک خبر می‌دهد و حضور علفخواران در مزارع، طی فصل برداشت محصول را امری رایج می‌داند. به گفته کرمی، همه صاحبان مزارع عطوفت ندارند و گاهی ورود حیوان به مزرعه به مرگش منتهی می‌شود.

علفخواران برگ و میوه سبز پسته را دوست دارند برای همین سر از مزارع این محصول گران صادراتی در می‌آورند. یونجه‌کاری‌ها هم شاهد حضور علفخواران در شب‌های تابستان و زمستان هستند زیرا در این فصل گیاه کمتری در مناطق طبیعی وجود دارد. راه کاهش تعارضات به مزارع آن است که کشاورزان، اقدام به فنس‌کشی دور مزرعه کنند اما از آنجا که این عمل هزینه‌بردار است، چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد. راهی که این مسئول فنی یکی از قرق‌های اختصاصی برای کاهش تعارضات حیات وحش با مزارع در پیش گرفته از مسیر آموزش جامعه محلی می‌گذرد.

این قرق اختصاصی تصمیم گرفته برای جلوگیری از حذف حیوان، خسارت مزارع را از جیب پرداخت کند و قرقبان‌های این مجموعه هم نزدیک غروب افتاد که آهوها و هوبره‌ها راهی مزارع می‌شوند، به‌طور مرتب گشت‌زنی می‌کنند تا حیوانات علفخوار را از مزارع دور کنند. کرمی می‌گوید که در یزد تعارض گوشتخوار هم وجود دارد و با اینکه جمعیت علفخوار منطقه شامل کل، بز و آهو مناسب است اما گرگ به دلیل سهولت شکار دام اهلی به گله‌ها می‌زند و در زمستان که شکار برای گرگ‌ها در طبیعت سخت‌تر می‌شود، به سمت پایین کشیده می‌شوند.

کمبود همیشگی بودجه برای پرداخت خسارت

روستاییانی که در فصول مختلف ممکن است درگیر خسارت‌های ناشی از حضور حیات وحش در محل زندگی‌شان باشند، دل خوشی از پرداخت غرامت توسط نهادهای بیمه‌گر ندارند. اطلاعات رسیده به هفت صبح نشان می‌دهد که روند پرداخت‌ خسارات مناسب نیست و نارضایتی‌هایی در این رابطه وجود دارد اما با وجود تفاهم نامه سازمان محیط زیست با نهادهای بیمه‌گر، چرا خسارات به درستی پرداخت نمی‌شود و آیا منابع مالی برای پرداخت خسارت به مزارع کافی است؟

معصومه صفایی، معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان محیط‌زیست در گفت‌وگو با هفت صبح منابع موجود برای پرداخت خسارات وارده توسط حیات وحش را کافی نمی‌داند و از وجود کمبود همیشگی در بودجه این بخش خبر می‌دهد.
او به تاثیر نرخ تورم بر ارقام پرداخت خسارت اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که قیمت زعفران در ۶ ماه گذشته از مثقالی ۷۰۰ هزار تومان به دو میلیون تومان رسیده و گوشت کیلویی ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومان هم با قیمت دو میلیون تومان به فروش می‌رسد. در حالی که خسارت برآوردی در زمان تدوین تفاهم نامه سه جانبه اولیه در سال ۱۴۰۲، حدود ۱۵ میلیارد تومان بوده است و اکنون ارقام برآوردی اولیه، کاملا تغییر کرده است.

عدم بازگشت منابع حاصل از قانون شکار و صید

به گفته معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان محیط‌زیست از آنجایی که از سال ۹۸ تقریبا هیچ پرداخت غرامتی انجام نشد، کشاورزان از دریافت خسارات خود ناامید شده بودند و اسنادشان را به سازمان حفاظت محیط زیست تحویل نمی‌دادند، به همین خاطر پیش‌بینی می‌شده که اگر پرداخت‌ها روی روال بیفتد، حتما برآورد میزان خسارات کشاورزان هم تغییر می‌کند.

دلیل این ناامیدی هم آن بوده که بر اساس ماده ۳۰ قانون شکار و صید، سازمان برنامه و بودجه مکلف می‌شود که ۷۰ درصد درآمدهای حاصل از این قانون را به سازمان محیط زیست بازگرداند تا بخشی از هزینه‌های خسارات باغات و مزارع از این محل پرداخت شود اما برنامه و بودجه بازگرداندن درآمدهای حاصل از ماده ۳۰ را متوقف می‌کند و عملا پرداخت‌های محدود و مقطعی به سازمان حفاظت محیط زیست داشته است؛ به نحوی که می‌توان گفت که از سال ۹۸، هیچ پرداختی از محل ماده ۳۰ انجام نمی‌شود.

پرداخت خسارت درگیر بوروکراسی اداری

صفایی می‌گوید که با توجه به کمبود منابع پرداخت خسارات، سازمان حفاظت محیط زیست در سال ۱۴۰۴ رقم پرداخت خسارت ناشی از تعارض را به ۳۰ میلیارد تومان افزایش می‌دهد که ۱۵ میلیارد تومان آن توسط صندوق ملی محیط زیست به نیابت از سازمان محیط زیست و ۱۵ میلیارد هم سهم بیمه گر و بیمه‌گذار بوده است اما این رقم فقط برای پرداخت خسارات ناشی از گونه‌های درمعرض خطر انقراض، حمایت شده و حفاظت شده مصرف می‌شود و برای سایر گونه‌ها شامل گرگ و گراز که بیشتر مشمول قضیه ورود خسارت می‌شوند،

پرداخت غرامت باید از مسیر منابع ماده ۳۰ و ماده ۹ قانون شکار و صید طی شود. ماده ۹ این قانون می‌گوید که اگر سازمان محیط زیست نتوانست خسارات را کنترل کند، باید از محل ماده ۹ برای گونه‌های غیر حمایت شده و حمایت شده غرامت پرداخت شود. اما سازمان برنامه که باید ۷۰ درصد منابع حاصل از ماده ۳۰ را به سازمان محیط زیست باز می‌گرداند، این اقدام را انجام نمی‌دهد و متاسفانه در این زمینه کاهلی می‌کنند که حاصل آن توقف پرداخت غرامت می‌شود. صفایی می‌گوید: این موضوع فقط مختص سازمان حفاظت محیط زیست نبوده و خیلی از دستگاه‌ها درگیر قضیه عودت درآمدهایشان هستند.

تاثیر شرایط منطقه بر فصل تعارض

به گفته معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان محیط‌زیست، تعارضات میان انسان و حیات وحش مختص فصل خاصی نبوده و بسته به سردسیر یا گرمسیر بودن منطقه، در فصول مختلف وجود دارد. در مناطق سردسیری، شاید بارش برف و سرما باعث شود که حیوانات به سمت سکونتگاه‌های انسانی بیایند اما در مناطق گرم، این موضوع در فصول خشک سال متمرکز می‌شود؛ بنابراین فصل تعارضات در استان‌های مختلف فرق می‌کند.

به گفته صفایی، در ایران در تمام فصول سال تعارض داریم و بیشترین میزان تعارض برای علفخواران مربوط به فصلی است که محصول اراضی کشاورزی و باغات برداشت می‌شود. البته در همین فصل -یعنی اواخر تابستان- دام بیشتر در مرتع و زیستگاه‌ها حضور می‌یابد و تعارض گوشتخواران هم به همین دلیل زیاد می‌شود. اگرچه در زمستان گوسفندها و گاوها را در آغل نگهداری می‌کنند، ولی ممکن است اگر حیوان دچار کمبود طعمه شود، داخل آغل هم بیاید. تعارض با گوشتخواران بیشتر به فصلی باز می‌گردد که گوسفندان در مراتع حضور می‌یابند.