افزایش هزینه تولید، قیمتگذاری دستوری و ضعف توزیع، بازار لاستیک را دچار گرانی، دلالی و شکاف قیمتی کرده است.
ناصر غریبنژاد | بازار تایر خودرو در ایران طی روزهای اخیر با تحولات قابلتوجهی روبهرو شده است که ریشه در تغییرات ساختاری در هزینههای تولید و سیاستگذاریهای کلان اقتصادی دارد. افزایش قیمت تایر در کارخانههای تولیدکننده که بازتابی از افزایش هزینههای مواد اولیه، دستمزدها و نوسانات نرخ ارز در زنجیره تأمین است، بهطور اجتنابناپذیری به سطح بازار مصرف منتقل شده و فشاری مضاعف بر دوش مالکان خودرو ایجاد کرده است. در این شرایط، تایر که به عنوان یک کالای استراتژیک و مصرفی در سبد هزینههای خانوار شناخته میشود، قیمتگذاریهای دستوری نتوانسته تفاوت فاحش میان نرخ مصوب و قیمتهای عرضه شده در بازار آزاد را جبران کند، به طور قطع بخشی از این مسئله ناشی از تورم و بخشی تحت تاثیر مشکلات در تامین مواد اولیه و نوسانات ارزی است.
افزایش ۳۰درصدی در قیمت مصوب کارخانهای، نخستین جرقهای در بهار امسال منجر به تغییر قیمتها در سطوح خردهفروشی شد. زمانی که تولیدکننده با افزایش هزینههای تولید مواجه میشود، برای حفظ توان تولید تعدیل قیمت رخ میدهد. با این حال، در اقتصاد ایران، سایه قیمتگذاری دستوری سبب شده تا شکافی عمیق میان آنچه در کارخانه تعیین میشود و آنچه خریدار نهایی در بازار میپردازد، شکل بگیرد. این شکاف نهتنها باعث ایجاد بستری برای واسطهگریهای غیرضروری شده، بلکه قدرت پیشبینی بازار را از فعالان و مصرفکنندگان سلب کرده و عملا دلالان همه کاره شدهاند.
قیمت بالای لاستیک امنیت جاده را به چالش میکشد
بررسی قیمتهای فعلی نشان میدهد که نوسان قیمتی بسته به سایز تایر و نوع خودرو، طیفی گسترده را شامل میشود. به عنوان مثال، برای خودروهای پرتردد و اقتصادی نظیر پراید و امویام ۱۱۰ که از لاستیکهای سایز ۱۳ استفاده میکنند، قیمت هر حلقه لاستیک اکنون در بازهای میان ۳.۵ تا ۴.۵ میلیون تومان در نوسان است، این یعنی برای تعویض یک دست کامل لاستیک، یک خانوار باید هزینهای قابل توجه را از بودجه جاری خود صرف کند که در مقایسه با درآمدهای جاری، رقمی سنگین محسوب میشود.
همین روند برای خودروهای خانواده پژو و سایر مدلهای پرتقاضا که از رینگ ۱۴ استفاده میکنند، نیز صادق است. با توجه به دامنه قیمتی ۴.۸ تا ۵.۶ میلیون تومان برای هر حلقه در این سایز، شاهد این هستیم که هزینه نگهداری خودرو به طور فزایندهای بالا رفته و این موضوع میتواند امنیت جادهای را نیز تحت تأثیر قرار دهد، زیرا وقتی هزینه خرید لاستیک نو از توان مالی خانوار فراتر میرود، تمایل به استفاده از تایرهای کارکرده یا تعویق در تعویض تایرهای فرسوده افزایش مییابد که این امر مستقیماً با افزایش سوانح رانندگی مرتبط است.
در بخش خودروهای گران و مدلهای پرقدرتتر نظیر دنا پلاس، تارا و شاهین که نیازمند تایرهای سایز ۱۵ و ۱۶ هستند، وضعیت گرانی حتی بیشتر است، برای سایز ۱۵، قیمتها از ۵.۲ میلیون تومان آغاز شده و تا نزدیکی ۶ میلیون تومان برای هر حلقه بالا میرود. در سایز ۱۶ که عموماً خودروهای اتوماتیک و نسخههای توربو را پوشش میدهد، خریدار باید برای هر حلقه بین ۵ تا ۷ میلیون تومان بودجه در نظر باید گرفت. این نوسان قیمت در سایز ۱۶ به خوبی نشاندهنده اثرگذاری فاکتورهایی نظیر کیفیت تایر، برند و همچنین تاریخ تولید برقیمت نهایی است. در سطوح بالاتر، برای خودروهای وارداتی یا شاسیبلندهای بازار که نیاز به سایز ۱۹ دارند، قیمتها به ارقام ۸ میلیون تومان برای هر حلقه نزدیک شده است که این فشار هزینهای را برای قشر متوسط و بالاتر نیز به وضوح نمایان میکند.
یکی از نکات حیاتی که در این بازار متلاطم نباید از نگاه خریداران پنهان بماند، بحث اهمیت فنی تاریخ تولید لاستیک است. در فروشگاههای اینترنتی و بازار آزاد، همواره شاهد تنوعی از تاریخهای تولید هستیم. تایرهایی که مدتزمان بیشتری از تولید آنها میگذرد، به دلیل نزدیکی به پایان عمر مفید شیمیایی لاستیک، با قیمت کمتری عرضه میشوند. اگرچه این لاستیکها ممکن است در نگاه نخست صرفه اقتصادی داشته باشند، اما خریداران باید هوشیار باشند که خرید لاستیکی با تاریخ تولید قدیمی، به معنای کاهش عمر بهرهبرداری و حتی مخاطرات ایمنی به دلیل خشک شدن ترکیبات پلیمری لاستیک است. وجود تایرهای تولید ۲۰۲۶ در بازار نشان میدهد که تولید داخلی با وجود تمامی فشارها در جریان است، اما دسترسی به این محصولات تازه تولید، با قیمتی متناسب، یکی از چالشهای اصلی خریداران است.
تفاوت قیمت لاستیک دولتی و آزاد
در میان این هیاهوی قیمتی، گزینه خرید لاستیک دولتی به عنوان مسکنی برای تعدیل فشار اقتصادی مطرح است. گفته میشود قیمت مصوب برای لاستیکهای دولتی حدود ۴۰ تا ۷۰ درصد ارزانتر از قیمتهای بازار آزاد است. این تفاوت قیمت عظیم انگیزهای قوی برای مصرفکنندگان ایجاد میکند تا برای ثبتنام و خرید این لاستیکها اقدام کنند، اما مشکل اصلی در سیستم توزیع نهفته است؛ محدودیت در عرضه و طولانی بودن فرآیند خرید باعث شده که عملاً بسیاری از متقاضیان واقعی نتوانند از این سهمیه بهرهمند شوند. در نهایت، ناتوانی در تأمین نیاز بازار از طریق کانالهای رسمی دولتی، خریداران را به سوی بازار آزاد هدایت میکند، جایی که قیمتها بر اساس عرضه و تقاضای لحظهای و در فضایی کاملاً رقابتی و گاه غیرمنصفانه تعیین میشود.
این وضعیت نشاندهنده یک دور باطل در مدیریت زنجیره تأمین خودرو و قطعات آن است. از یکسو سیاستگذار با ابزار قیمتگذاری دستوری سعی در کنترل تورم دارد اما از سوی دیگر، همین سیاست باعث شده که محصول با قیمت مصوب به دست مصرفکننده نهایی نرسد و سود اصلی این تفاوت قیمت به جیب دلالان سرازیر شود. تا زمانی که عرضه در کارخانه به میزان تقاضای واقعی بازار نرسد و سیستم توزیع به گونهای اصلاح نشود که خریدار نهایی بدون واسطه و بهسادگی به محصول دسترسی داشته باشد، انتظار کاهش قیمت یا ثبات در بازار لاستیک، خوشبینانه به نظر میرسد.
علاوه بر جنبههای اقتصادی، باید به نقش کیفیت نیز اشاره کرد. تایرهای ایرانی شامل برندهای شناختهشدهای هستند که بخش بزرگی از نیاز بازار را پوشش میدهند. با این حال، افزایش قیمتها سبب شده است که حتی برای محصولات داخلی نیز، حساسیت خریداران نسبت به کیفیت افزایش یابد. در دورانی که قیمتها به سطحهای تاریخی خود رسیدهاند، خریدار حق دارد انتظار داشته باشد که کالا با کیفیت و طول عمر مطلوب را دریافت کند. این موضوع لزوم نظارت دقیقتر بر استانداردهای تولید و همچنین شفافیت در عرضه محصولات را بیش از پیش نمایان میکند.
برای مواجهه با این شرایط، هوشیاری مصرفکنندگان اهمیت کلیدی دارد. بررسی تاریخ تولید، مقایسه قیمتها میان چندین منبع معتبر و اولویتبندی برای خرید تایر نو بر اساس شرایط ایمنی خودرو، باید در دستور کار هر رانندهای قرار بگیرد. بازار تایر اکنون بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازنگری در ساختارهای توزیع و اصلاح مکانیزمهای قیمتگذاری است تا بتواند از این شرایط بحرانی عبور کرده و باری از دوش مصرفکنندگان بردارد. افزایش قیمت لاستیک تنها یک تغییر عدد در لیست قیمتها نیست، بلکه هشداری است برای بررسی دقیقتر وضعیت هزینههای جاری در بخش حملونقل که به طور مستقیم بر رفاه عمومی جامعه اثرگذار است. تعادل در این بازار، نه با بگیر و ببندها، بلکه با تنظیم صحیح روابط عرضه و تقاضا و کاهش شکافهای قیمتی حاصل خواهد شد. تا آن زمان رانندگان باید با مدیریت هوشمندانه هزینهها و انتخابهای دقیق این دوره از نوسانات را مدیریت کنند.
