صنعت غذا
دست پنهان دلالان در بازار پسته
دو سه هفته دیگر، بازار میوه ایران پسته تازه دامغان یکی از محبوبترین مهمانان تابستان را به چشم خواهد دید. از همین حالا در بسیاری از باغها، معامله روی درخت آغاز شده و دلالان پیش از رسیدن محصول، پستهها را خریداری میکنند. در بازار پسته، این روزها همه از یک جمله حرف میزنند؛ «امسال محصول بهتر از پارسال خواهد بود.»
بارندگیهای مناسب زمستان و بهار، شرایط مساعدتری برای درختان پسته فراهم کرده است. کشاورزان دامغانی میگویند اگر حادثه غیرمنتظرهای مانند تگرگ یا گرمای شدید روزهای میانی تابستان رخ ندهد، میزان برداشت امسال دستکم ۳۰ درصد از سال گذشته بیشتر خواهد بود. همین خوشبینی باعث شده بازار خرید و فروش محصول روی درخت زودتر از سالهای گذشته داغ شود.
خرید محصول پیش از برداشت
در بسیاری از باغهای دامغان هنوز خوشهها روی شاخهها قرار دارند اما معاملهها انجام شده است. دلالان محصول را به صورت «خوشه» خریداری میکنند؛ یعنی پیش از پوستگیری، فرآوری و خشک شدن.بر اساس معاملات روزهای اخیر، هر کیلو پسته تازه روی درخت با خوشه بین ۶۵۰ تا ۷۰۰ هزار تومان خرید و فروش میشود. پس از برداشت، پوستگیری، فرآوری و خشک شدن، همان محصول با قیمت بسیار بیشتری وارد بازار خواهد شد.
فعالان بازار میگویند پسته خشک دامغان اکنون حدود سه میلیون تومان برای هر کیلو معامله میشود. اگر قیمت پسته تازه در آغاز فصل روی همین سطوح باقی بماند، پسته خشک ارقام ممتاز در هفتههای آینده حتی میتواند به محدوده چهار تا چهار و نیم میلیون تومان نیز برسد.
چرا باغدار محصول را زود میفروشد؟
شاید در نگاه اول فروش محصول پیش از برداشت، سود باغدار را کاهش دهد اما واقعیت زندگی در باغ چیز دیگری است.پسته محصولی گرانقیمت است و همین ارزش بالا، خطر سرقت را افزایش داده است. باغداران میگویند یک نفر طی یک شب قادر است از چند درخت، دهها کیلو پسته برداشت کند و خسارت سنگینی به صاحب باغ وارد شود.
پرندگان نیز بخش دیگری از محصول را از بین میبرند. هرچه زمان برداشت به تاخیر بیفتد، احتمال خسارت بیشتر میشود. به همین دلیل بسیاری از باغداران، بهویژه صاحبان باغهای کوچک یا سالمندان، ترجیح میدهند محصول را همان ابتدا به خریداران عمده واگذار کنند تا مسئولیت برداشت، نگهداری و حفاظت بر عهده آنان باشد.البته کشاورزانی که توانایی برداشت مستقیم دارند، معمولاً سود بیشتری کسب میکنند زیرا محصول فرآوریشده را با قیمت بالاتری میفروشند.
امسال امید به محصول بیشتر است
سال زراعی پسته همیشه با نگرانی همراه است. سرمای دیررس، گرمای ناگهانی، کمآبی، آفات و نوسان قیمت هرکدام قادرند نتیجه یک سال تلاش را تغییر دهند.به گفته باغداران دامغان، وضعیت امسال امیدوارکنندهتر از سال گذشته است. بارندگیهای مناسب باعث شده درختان شرایط بهتری داشته باشند و بسیاری از باغها بار بیشتری بستهاند.یکی از باغداران باسابقه دامغان میگوید اگر شرایط آبوهوایی تا زمان برداشت پایدار بماند، افزایش تولید حدود ۳۰ درصدی دور از انتظار نیست.
کدام رقم مشتری بیشتری دارد؟
دامغان یکی از مراکز اصلی تولید پسته کشور است و چندین رقم تجاری مهم در آن کشت میشود.در میان ارقام مختلف، شاهپسند جایگاه ویژهای دارد. این رقم زودتر از سایر ارقام میرسد، درصد خندانی بالاتری دارد و معمولاً نخستین پسته تازهای است که وارد بازار میشود. همین ویژگی باعث شده قیمت مطلوبی نیز داشته باشد.
پس از آن، عباسعلی یکی از محبوبترین ارقام محسوب میشود. بسیاری از باغداران این رقم را بهترین انتخاب از نظر تعادل میان زمان برداشت، کیفیت، بازارپسندی و قیمت میدانند. فرخی، کلهقوچی، احمدآقایی و اکبری نیز سهم مهمی از باغهای دامغان را تشکیل میدهند. اکبری دیررسترین رقم محسوب میشود و به دلیل درشتی دانه و ظاهر کشیده، همواره در بازار خشکبار جایگاه ویژهای دارد.
هزینه تولید، بهویژه سمپاشی
برخلاف تصور بسیاری از مردم، باغ پسته هزینههای قابل توجهی دارد. باغدار باید هر سال عملیات شخم، هرس، کوددهی و آبیاری را انجام دهد. بسته به شرایط منطقه، درختان معمولاً چهار تا پنج نوبت آبیاری در سال نیاز دارند. همین موضوع باعث شده هزینه آب یکی از مهمترین دغدغههای تولیدکنندگان باشد.
در برخی مناطق پاییندست دامغان، کشاورزان سمپاشی را به حداقل رساندهاند و محصول خود را با شیوهای نزدیک به تولید ارگانیک پرورش میدهند. در بخشهای دیگر، به دلیل شیوع شته و برخی آفات، سه تا چهار مرحله سمپاشی ضروری است.هزینه سموم نیز در سالهای اخیر رشد قابل توجهی داشته و بخش مهمی از هزینههای تولید را تشکیل میدهد.
آب مهمترین سرمایه باغدار
هرچند پسته نسبت به بسیاری از درختان میوه به آب کمتری نیاز دارد، دسترسی به آب همچنان مهمترین عامل اقتصادی باغداری است.
باغداران میگویند اگر آب در اختیار داشته باشند، حتی با وجود افزایش هزینهها، تولید پسته همچنان صرفه اقتصادی دارد. ارزش بالای محصول باعث میشود بخش زیادی از هزینههای سالانه جبران شود. در مقابل، باغهایی که با محدودیت شدید آب روبهرو هستند، سالهای دشوارتری را تجربه میکنند و گاهی تولید به شدت کاهش مییابد.
هر درخت چقدر محصول میدهد؟
میزان برداشت ارتباط مستقیمی با سن و وضعیت درخت دارد. درختی که شش یا هفت سال از عمرش میگذرد، تازه وارد مرحله باردهی میشود و شاید کمتر از یک کیلو محصول تولید کند.درختان بالغ چهل تا صد ساله شرایط کاملاً متفاوتی دارند. بسیاری از این درختان بین ۲۰ تا ۳۰ کیلوگرم محصول تولید میکنند و در سالهای پربار حتی عملکرد بالاتری نیز دارند. هر درخت معمولاً فضایی حدود پنج در پنج یا شش در شش متر را اشغال میکند تا نور، تهویه و رشد ریشهها به شکل مطلوب انجام شود.
سرمایهگذاری بلندمدت در احداث باغ
کاشت باغ پسته، سرمایهگذاری کوتاهمدت نیست. نهالها معمولاً با قیمت ۲۰ تا ۳۰ هزار تومان تهیه میشوند. در سال دوم یا سوم عملیات پیوند انجام میشود و هزینه هر پیوند برای درختان جوان حدود ۸ تا ۱۰ هزار تومان است. درخت از سال پنجم نخستین بار اقتصادی خود را تولید میکند و از حدود سال هفتم وارد دوره بهرهبرداری مناسب میشود.
بسیاری از باغداران برای تغییر رقم درختان قدیمی نیز از پیوند استفاده میکنند. اگر درختی محصول ریز یا کمکیفیت داشته باشد، با پیوند ارقام پرطرفداری مانند شاهپسند، عباسعلی یا اکبری میتوان کیفیت و ارزش اقتصادی آن را افزایش داد.
درختی که خرج زندگی را میدهد
شاید مهمترین ویژگی باغهای پسته دامغان همین باشد که بسیاری از خانوادههای روستایی هنوز زندگی خود را از همین چند ده درخت تامین میکنند.یکی از باغداران میگوید خانوادههایی را میشناسد که با حدود ۵۰ تا ۶۰ درخت پسته، هزینه زندگی سالانه خود را تامین میکنند. البته این درآمد به شرطی حاصل میشود که سال زراعی مناسب باشد و باغدار بتواند از محصول خود به خوبی مراقبت کند.
چشمانداز بازار
بازار پسته ایران همواره از صادرات، نرخ ارز، تولید استانهای مختلف و وضعیت رقیبان خارجی تاثیر میگیرد. با افزایش احتمالی تولید در دامغان، انتظار میرود عرضه پسته تازه در هفتههای آینده رونق بیشتری بگیرد و بازار تابستانی خشکبار نیز جان تازهای پیدا کند.با این حال فعالان بازار معتقدند رشد هزینههای تولید، کمبود نیروی کار، افزایش دستمزدها و قیمت نهادههای کشاورزی اجازه افت محسوس قیمت را نخواهد داد. به همین دلیل، حتی اگر محصول امسال فراوانتر باشد، پسته همچنان یکی از گرانترین محصولات باغی کشور باقی خواهد ماند.
دامغان این روزها در انتظار آغاز برداشت است. روزهایی که عطر پوست سبز پسته در باغها میپیچد، کامیونها راهی سردخانهها میشوند و بازار خشکبار ایران، یکی از مهمترین فصلهای سال خود را آغاز میکند.