تغییر استراتژی خرید کالا در ۱۴۰۵

سیرآنوش موسوی: اگر چند سال پیش کسی از خرید یک کیک تولد، شستن خودرو در کارواش یا نوشیدن قهوه در یک کافه صرف‌نظر می‌کرد، معمولاً دلیلش کمبود وقت بود. امروز اما پاسخ دیگری شنیده می‌شود؛ «فعلاً بماند برای بعد…» این «بعد» این روزها مهمان همیشگی اقتصاد خانوار شده است. خریدی که قرار بود آخر هفته انجام شود، به ماه آینده منتقل می‌شود. عضویت در باشگاه به فصل بعد می‌رسد.

شستن خودرو چند هفته عقب می‌افتد و جشن تولد با کیکی کوچک‌تر برگزار می‌شود. بسیاری از خانواده‌ها خرید را یکباره حذف نمی‌کنند اما آن را به تعویق می‌اندازند. به امید روزی که دخل و خرج دوباره با هم جور شود. اقتصاددانان این رفتار را یکی از نخستین واکنش‌های خانوارها در دوره‌های تورمی می‌دانند. وقتی درآمد با سرعت افزایش هزینه‌ها همراه نمی‌شود، اولویت‌ها تغییر می‌کند. اجاره خانه، خوراک، قبض‌ها و هزینه‌های اجتناب‌ناپذیر در صدر قرار می‌گیرند و هر هزینه‌ای که امکان جابه‌جایی داشته باشد، به زمان دیگری منتقل می‌شود. همین تغییر، آرام‌آرام چهره بازار را نیز عوض کرده است. فروشندگان و ارائه‌دهندگان خدمات، بیش از آنکه با کاهش کامل مشتری روبه‌رو باشند، با مشتریانی مواجه هستند که خرید را عقب می‌اندازند، دفعات مراجعه را کمتر می‌کنند یا به گزینه‌های ارزان‌تر روی می‌آورند.

‌ قرارهایی که کمتر شد

شاید هیچ بازاری به اندازه کافی‌شاپ‌ها و رستوران‌ها این تغییر را نشان ندهد. زمانی قرارهای دوستانه، جلسه‌های کاری یا دورهمی‌های خانوادگی بهانه‌ای برای رفتن به کافه بود. امروز بسیاری از این قرارها به محل کار، خانه یا داخل اتومبیل منتقل شده یا فاصله میان آنها بیشتر شده است. محسن مبرا رئیس اتحادیه آبمیوه، بستنی و کافی‌شاپ تهران، می‌گوید افزایش بهای مواد اولیه، تجهیزات، اجاره، دستمزد، مالیات و هزینه‌های انرژی، قیمت تمام‌شده خدمات را بالا برده است.

در مقابل، درآمد خانوارها با همین سرعت رشد نکرده و همین مسئله، رفتار مشتریان را تغییر داده است. او می‌گوید بسیاری از مشتریان، مراجعه‌های هفتگی خود را به ماهی یک‌بار کاهش داده‌اند و برخی نیز مناسبت‌های خاص را برای رفتن به کافی‌شاپ انتخاب می‌کنند. به گفته مبرا، خانواده‌ها امروز ترجیح می‌دهند درآمد خود را صرف هزینه‌های ضروری کنند و تفریح، بیش از گذشته در معرض جابه‌جایی زمانی قرار گرفته است.این تغییر به کاهش فروش محدود نمی‌شود. بسیاری از صاحبان کسب‌وکار می‌گویند مشتریان همچنان قیمت‌ها را دنبال می‌کنند و درباره منو سوال می‌پرسند، اما تصمیم نهایی را به روز یا ماه دیگری موکول می‌کنند.

کارواش با خودروهای حسابی کثیف

کارواش‌ها نیز روزهای متفاوتی را تجربه می‌کنند. زمانی شستن خودرو بخشی از برنامه هفتگی یا ماهانه بسیاری از رانندگان بود، اما حالا فاصله میان مراجعه‌ها بیشتر شده است.عبدالرضا محمدی طامه رئیس اتحادیه دارندگان اتوسرویس، تعمیرگاه، پارکینگ و کارواش خودرو، می‌گوید افزایش قیمت مواد شوینده، آب، برق، دستمزد و سایر هزینه‌های جاری، نرخ خدمات را بالا برده است. همزمان بسیاری از مالکان خودرو دفعات مراجعه خود را کاهش داده‌اند.

او می‌گوید بخشی از مشتریان ترجیح می‌دهند خودرو را در خانه بشویند و گروهی دیگر شستن خودرو را تا زمانی که کاملاً ضروری نشود، عقب می‌اندازند. محمدی طامه به مشکل دیگری نیز اشاره می‌کند؛ کمبود نیروی انسانی که در کنار کاهش تقاضا، فعالیت بسیاری از واحدهای صنفی را دشوار کرده است. به گفته او، حدود ۲۰ درصد از واحدهای این صنف طی این مدت تعطیل شده‌اند.
این تغییر شاید در نگاه اول اهمیت چندانی نداشته باشد، اما در کنار ده‌ها رفتار مشابه، تصویری روشن از تغییر الگوی مصرف ارائه می‌دهد؛ الگویی که در آن بسیاری از خدمات روزمره از فهرست فوری خانواده‌ها خارج شده‌اند.

باشگاه رفتن از شنبه!

باشگاه‌های ورزشی نیز از همین الگو پیروی می‌کنند. هزینه عضویت، خرید لباس و کفش ورزشی، مکمل‌ها و رفت‌وآمد، برای بخشی از خانواده‌ها به رقمی قابل توجه تبدیل شده است.
ابوالقاسم توسلی نوروزی، رئیس اتحادیه صنف فروشندگان لوازم ورزشی تهران می‌گوید لوازم ورزشی در شرایط فعلی اقتصاد، در اولویت خرید بسیاری از مردم قرار ندارد. او می‌گوید افزایش مداوم قیمت‌ها باعث شده خانواده‌ها خرید لباس، کفش یا تجهیزات ورزشی را به آینده موکول کنند.

به گفته او، این تغییر فقط هم در سطح فروشگاه‌ها دیده می‌شود و هم بسیاری از باشگاه‌ها نیز با کاهش تمدید عضویت روبه‌رو هستند. عده‌ای دوره‌های کوتاه‌تر انتخاب می‌کنند، گروهی تمرین در خانه یا پارک را جایگزین کرده‌اند و برخی هم تصمیم گرفته‌اند فعلاً ورزش در باشگاه را کنار بگذارند تا شرایط مالی‌شان بهتر شود. آنها شروع باشگاه رفتن را به شنبه‌ای نامشخص حواله می‌کنند. 

خرید میوه در اول برج

بازار میوه نیز از این تغییر بی‌نصیب نمانده است. میوه همیشه یکی از ثابت‌ترین اقلام سبد خانوار بود، اما امروز برای بسیاری از خانواده‌ها، زمان خرید به زمان واریز حقوق گره خورده است.
اسماعیل مرادیان فعال صنفی حوزه میوه و تره‌بار، می‌گوید افزایش مستمر قیمت‌ها رفتار خریداران را تغییر داده است. خانواده‌ها بیش از گذشته سراغ میوه‌های ارزان‌تر می‌روند، مقدار خرید را کاهش می‌دهند یا خرید برخی اقلام را به هفته‌های بعد موکول می‌کنند.

او می‌گوید پیدا کردن برخی میوه‌ها با قیمت پایین کار آسانی نیست و همین مسئله باعث شده بخشی از مصرف‌کنندگان، انتخاب‌های خود را محدود کنند. بسیاری از مشتریان ابتدا قیمت‌ها را بررسی می‌کنند، چند قلم را از فهرست خرید حذف می‌کنند و بخشی از خرید را به زمان دیگری موکول می‌کنند. این رفتار، در ظاهر یک تصمیم ساده برای مدیریت هزینه است، اما در مقیاس کلان، تغییری مهم در الگوی مصرف خانوارها به شمار می‌آید.

جشن‌هایی که ساده‌تر برگزار می‌شوند

تورم حتی شکل برگزاری مناسبت‌های خانوادگی را هم تغییر داده است. جشن تولد، سالگرد ازدواج یا دورهمی‌های خانوادگی همچنان برگزار می‌شوند، اما با هزینه‌ای کمتر و برنامه‌ای ساده‌تر.
فعالان صنف قنادی می‌گویند رشد قیمت آرد، خامه، شکلات، کره، دستمزد و اجاره، هزینه تولید را به شکل قابل توجهی افزایش داده است. امروز قیمت هر کیلوگرم کیک تولد، بسته به نوع و کیفیت، بین ۸۰۰ هزار تا یک میلیون تومان است؛ رقمی که برای بسیاری از خانواده‌ها قابل توجه محسوب می‌شود.قنادان می‌گویند مشتریان بیش از گذشته سراغ کیک‌های کوچک‌تر می‌روند. بعضی‌ها سفارش خود را لغو می‌کنند و گروهی نیز برگزاری جشن را به زمان دیگری موکول می‌کنند. حتی خانواده‌هایی که تصمیم به برگزاری جشن دارند، معمولاً تعداد مهمانان را کمتر و هزینه‌ها را محدودتر از گذشته در نظر می‌گیرند.

اقتصادی که با «بعداً» اداره می‌شود

آنچه امروز در بازارهای مختلف دیده می‌شود، مجموعه‌ای از اتفاق‌های پراکنده نیست. کافی‌شاپ، کارواش، باشگاه، بازار گوشت، میوه و قنادی، همگی روایت مشترکی دارند؛ روایتی از خانواده‌هایی که پیش از هر تصمیم اقتصادی، زمان را هم وارد معادله کرده‌اند. خریدها حذف نشده‌اند؛ بسیاری از آنها به آینده منتقل شده‌اند. خانواده‌ای که امروز از رفتن به کافی‌شاپ صرف‌نظر می‌کند، امیدوار است ماه آینده این هزینه را انجام دهد. کسی که عضویت باشگاه را تمدید نمی‌کند، تصور می‌کند چند ماه دیگر دوباره ورزش را از سر خواهد گرفت. خرید گوشت، میوه یا کیک تولد نیز برای بسیاری از مردم به زمان دریافت حقوق یا بهبود شرایط مالی گره خورده است.

فعالان بازار می‌گویند این «تعویق» از کاهش تعداد مشتریان هم مهم‌تر است، چون فضای انتظار ایجاد کرده است؛ بازاری که در آن مردم همچنان علاقه به خرید دارند، اما قدرت تصمیم‌گیری آنها هر روز محتاط‌تر می‌شود.شاید مهم‌ترین تغییر اقتصاد امروز ایران همین باشد. فشار معیشت، تنها قیمت کالاها را تغییر نداده، بلکه زمان تصمیم‌گیری مردم را هم عوض کرده است. امروز بخش قابل توجهی از زندگی روزمره، میان دو جمله خلاصه می‌شود؛ «الان لازم داریم» و «فعلاً بگذار برای بعد.»

شاید همین «برای بعد»، گویاترین روایت از اقتصاد خانوار ایرانی در سال‌های اخیر باشد؛ روایتی که در آن، کاهش قدرت خرید، پیش از آنکه خود را در آمارهای رسمی نشان دهد، در برنامه‌های روزانه مردم دیده می‌شود؛ در قرار دوستانه‌ای که برگزار نمی‌شود، در خودرویی که چند هفته دیرتر به کارواش می‌رود، در عضویت باشگاهی که تمدید نمی‌شود و در کیک تولدی که هر بار کوچک‌تر از سال قبل روی میز قرار می‌گیرد. اینها نشانه‌های یک تغییر آرام هستند؛ تغییری که سبک زندگی را قدم‌به‌قدم بازنویسی کرده است.

خرید گوشت که فاصله‌دار شد

بازار گوشت قرمز هم روایت مشابهی دارد. فروشندگان می‌گویند مشتریان همچنان به بازار می‌آیند، قیمت‌ها را می‌پرسند و خرید هم می‌کنند، اما مقدار خرید نسبت به گذشته کمتر شده است. بسیاری از خانواده‌ها به جای خرید هفتگی، فاصله خریدها را بیشتر کرده‌اند و گوشت را برای وعده‌های خاص کنار می‌گذارند. منصور پوریان رئیس شورای تامین دام می‌گوید کاهش مصرف نسبت به سال‌های گذشته کاملاً محسوس است. به گفته او، بازار بیش از هر چیز از وضعیت اقتصادی خانوارها اثر می‌پذیرد. وقتی درآمد واقعی کاهش پیدا می‌کند، طبیعی است که مصرف گوشت نیز افت کند.

او توضیح می‌دهد که بسیاری از خریداران به جای تهیه چند کیلو گوشت، مقدار کمتری می‌خرند یا خرید را تا زمان دریافت حقوق و درآمد بعدی به تعویق می‌اندازند. این رفتار، تقاضای بازار را تغییر داده و الگوی خرید خانوارها را دگرگون کرده است. در قصابی‌ها نیز همین تصویر دیده می‌شود. مشتریانی که زمانی بدون پرسیدن قیمت خرید می‌کردند، حالا چند دقیقه مقابل ویترین می‌ایستند، قیمت‌ها را مقایسه می‌کنند و در نهایت مقدار خرید را کاهش می‌دهند یا تصمیم را به روز دیگری موکول می‌کنند.