برخی از ساختمانها بیش از ۴۰ درصد انرژی کشور را مصرف میکنند و نقش مهمی در بحران ناترازی دارند
کاوه همتی: درحالی که ایران با موجی از گرمای کمسابقه و تشدید ناترازی آب، برق و گاز در چند سال اخیر و بهخصوص امسال روبهرو است، کارشناسان معتقدند ریشه بخش مهمی از بحران انرژی در ساختمانهایی نهفته است که بیش از ۴۰ درصد انرژی کشور را مصرف میکنند. بررسیها نشان میدهد اجرای ناقص مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان، ضعف نظارت و فاصله گرفتن معماری از اصول اقلیمی، صنعت ساختمان را به یکی از کانونهای اصلی اتلاف انرژی در کشور تبدیل کرده است.
تداوم رکوردشکنیها در مصرف انرژی کشور، بیش از آنکه ناشی از ضعف در تولید باشد، گویای بهرهوری پایین در مصرف است؛ جایی که بخش ساختمان با اختصاص بیش از یکسوم سبد مصرفی انرژی، به بزرگترین چالش اقتصاد انرژی بدل شده است. این گزارش به واکاوی این پرسش میپردازد که چگونه اصلاح الگوهای ساختوساز و عبور از ساختمانهای انرژیبر، میتواند به جای سرمایهگذاریهای سنگین در بخش تولید، به کارآمدترین استراتژی برای عبور از ناترازیهای فصلی تبدیل شود.
ابتدا برای نشان دادن اهمیت این گزارش، بررسی دادههای هواشناسی خردادماه نشان میدهد بهار امسال با گرمایی کمسابقه همراه بوده است؛ بهطوریکه اهواز دمای ۴۸ درجه و استانهای ساحلی خزر دمای بیش از ۴۰ درجه سانتیگراد را تجربه کردند. در شرایط ناترازی آب، برق و گاز، این وضعیت زنگ خطر تشدید همزمان بحران اقلیمی و انرژی را به صدا درآورده است.
سهم ۴۰درصدی ساختمانها از مصرف انرژی سالانه کشور
در سالهای اخیر بحران ناترازی انرژی در کشور ابعاد تازهای به خود گرفته است. مصرف رو به رشد انرژی در بخشهای مختلف در کنار محدودیت ظرفیت تولید منجر به عدم امکان تامین انرژی مورد نیاز برخی از مصرف کنندگان به خصوص صنایع عمده و بالادستی کشور شده است. ساختمانها با سهم بیش از ۴۰درصد از کل مصرف انرژی سالانه کشور میتوانند نقش قابل توجهی در مدیریت انرژی به ویژه در دوره اوج بار شبکه برق و گاز ایفا نمایند.
بر همین مبنا طبق قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان مصوب ۱۳۷۴ که افزایش بهرهوری انرژی در ساختمانها را از اهداف خود معرفی کرده است. اما با وجود گذشت نزدیک به چهار دهه از تدوین مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان با هدف کاهش مصرف انرژی، آمارها و گزارشها نشان میدهد اهداف این مقررات هنوز به طور کامل محقق نشده است.
سازگاری معماری سنتی ایرانی با انرژی غیر فعال
مصطفی بهزادفر، رئیس دانشکده معماری دانشگاه علم و صنعت، با اشاره به فاصله گرفتن معماری ایران از اصول سنتی و سازگار با اقلیم، به «هفت صبح» میگوید: اگر از اواخر دهه ۴۰ یا اوایل آن نگاه کنیم، معماری ما به تدریج از الگوهای سنتی و سازگار با اقلیم فاصله گرفت. معماری گذشته ایران در استفاده از مصالح، ساماندهی بازشوها و شکل کلی فضاها ویژگیهایی داشت که با انرژی غیر فعال یا پسیو، سازگاری خوبی ایجاد میکرد.
وی معتقد است این فاصله از دهه ۱۳۴۰ آغاز شد و در دهههای اخیر نه تنها تقویت شده، بلکه به اصول متداول جهانی در زمینه اقلیم و مدرنیته نیز توجه نکردهایم. الگوهای بازشوهای ما در بسیاری مناطق، حتی برای اقلیم شمالی کشور مانند استانهای گلستان، گیلان، مازندران و تا حدودی اردبیل مناسب نیست و مصرف انرژی بالایی دارند. بهزادفر مدعی است که بیتوجهی به استفاده از سامانهها و مصالح معماری انرژیمحور و غیر فعال همچنان ادامه دارد: «اصول شبیهسازی ما و سازماندهی فضا، از ارتفاعگزینی بین 2 تا 5 طبقه و بیشتر تا نسبت فضاهای خالی و سطح اشغال، به درستی رعایت نشده است.»
مصرف بیش از حد سازندگان از شیشه در ساختمان
رئیس دانشکده معماری دانشگاه علم و صنعت با بیان اینکه مبحث انرژی در ضوابط ساختمانی تدریجاً تقویت میشود، میگوید: اما در عمل هنوز بیتوجهی وجود دارد. برای مثال، در شهر تهران، حتی با وجود قوانین مرتبط با انرژی، سازندگان به مصرف بیش از حد مصالحی مانند شیشه یا رعایت نکردن اصول انرژی ادامه میدهند. وی در ادامه به موضوع پایداری و تاب آوری در شهرسازی اشاره و بیان میکند؛ در سالهای اخیر، مسائل مربوط به پایداری و استفاده از امکانات طبیعی و جغرافیایی مانند انرژی خورشیدی و باد مورد توجه قرار گرفته است. حتی با وجود اینکه با تشکیل دولت جدید توجهی نسبی به انرژی خورشیدی شده، هنوز با آنچه باید باشد فاصله داریم، اما روند حرکت مردم به سمت این انرژیها آغاز شده است.
ملزومات دستیابی به معماری پایدار
مبحث ۱۹مقررات ملی ساختمان بر توسعه ساختمانهای سبز و طراحی پایدار تاکید دارد؛ رویکردی که با استفاده بهینه از مصالح و منابع، آثار زیستمحیطی ساختمان را کاهش میدهد.از این رو برای ایجاد معماری پایدار میبایست تمامی منابع مورد نیاز مانند مصالح، سوخت، نیروی انسانی و غیره به خوبی با هدف پایداری ساخت در فرآیند طراحی معماری در نظر گرفته شده باشند. شاید بتوان گفت که ساخت یک ساختمان سازگار با محیط مستلزم حل هوشمندانه تناقضات بسیاری در تصمیمگیری در فاز طراحی معماری است چراکه هر تصمیمی که در فرآیند طراحی اتخاذ شود، تاثیر مستقیم یا غیر مستقیم بهصورت کوتاه مدت یا بلند مدت بر محیط وارد خواهد کرد.
توسعه ساختمانهای سبز در ایران جنبه تبلیغاتی دارد
بهزادفر در همین رابطه و درباره روند توسعه ساختمانهای سبز و طراحی انرژیمحور در ایران صراحتا اعلام میکند؛ متاسفانه بخشی از این اقدامات جنبه تبلیغاتی و مد دارد و قوانین و قواعد مرتبط نیز شرایط را تسهیل نمیکند. مانند قوانین مربوط به وزارت جهاد کشاورزی که بیشتر جنبه بخشی و یکطرفه دارد تا ساخت و ساز در این اراضی انجام نشود. اما در واقعیت به اشکال مختلف این اتفاق رخ میدهد. همچنین در موضوع استفاده از سطح با توجه به کمبود آبی که داریم، در واقع باید توجه داشت که ساخت و ساز در سطح کمتر به معنی این نیست که سطحی که ساخته نمیشود به فضای سبز تبدیل میشود.
رئیس دانشکده معماری دانشگاه علم و صنعت، افزود: به عنوان مثال، دولت در جلوگیری از ساخت و ساز در اراضی کشاورزی با مشکلات فراوانی مواجه است، اما میتواند تکلیف کند به میزان سطح اشغال، بام سبز تولید شود. همچنین برای تشویق میتوان به سازنده پیشنهاد داد که در سطح اشغال 10 درصد، کل بام و دیوارها باید سبز باشد. باید به چنین مسائلی در طراحی شهری توجه شود. از این رو انتظار میرود که دیدگاههای موجود در حوزه کشاورزی باید با این رویکردهای مربوط به اصول انرژی و طراحی پایدار به طور جدیتر توجه شود.
دلایل عدم تحقق اهداف مبحث نوزدهم
بر اساس نتایج آسیب شناسی به عمل آمده، دلایل عدم تحقق اهداف مبحث نوزدهم در چهار حوزه فنی( بایدها و نبایدها)، اجرایی ( ساز و کار اجرا)، حقوقی ( ضمانت اجرایی) و اقتصادی (توجیه پذیری) به عنوان اصلیترین حوزهها تقسیمبندی شدهاند. از سوی دیگر، برای شفافسازی بیشتر در مورد برچسب انرژی ساختمانها، استانداردهای ملی ایران (۱۴۲۵۳ و ۱۴۲۵۴) بازنگری شدهاند. در ویرایش جدید، ردهبندی انرژی به A و B و C و D تغییر یافته است و در حال حاضر، هدف اصلی این است که ساختمانها حداقل رده بازدهی انرژی D را کسب کنند و برنامهریزی شده است که در میانمدت، الزام ارتقاء ساختمانها به ردههای انرژی B، C و A نیز در نظر گرفته شود.
صرفهجویی انرژی در ساختمان تنها به پنجره دوجداره محدود نمیشود
در این رابطه ایرج رهبر عضو هیئت مدیره انجمن صنفی کارفرمایی انبوهسازان مسکن و ساختمان استان تهران با تاکید بر ضرورت توجه همزمان به مصرف انرژی در مراحل ساخت و بهرهبرداری ساختمان به «هفت صبح» میگوید: موضوع انرژی در بخش ساختمان دو جنبه دارد؛ نخست مصرف انرژی در زمان اجرای پروژه و ساختوساز و دوم مصرف انرژی در دوره بهرهبرداری از ساختمان که بخش عمده مقررات مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان بر آن متمرکز است و اگرچه آن درباره الزامات و ضوابط صرفهجویی در مصرف انرژی در زمان بهرهبرداری از ساختمان صحبت میکند.
اما باید توجه داشت که بخشی از این الزامات در کشور اجرا شده است و از جمله آن میتوان به استفاده از پنجرههای دوجداره اشاره کرد، اما صرفهجویی انرژی تنها به تبادل حرارتی از طریق پنجرهها محدود نمیشود.وی براین باور است که دیوارهای جانبی، سقف و کف ساختمان نیز در اتلاف انرژی نقش دارند و برای هر یک ضوابط و مقررات مشخصی وجود دارد که در کشورهای پیشرفته بهطور جدی رعایت میشود. در این کشورها به مصرف انرژی در دوران بهرهبرداری اهمیت زیادی داده میشود و تمامی عایقکاریهای لازم در ساختمان اجرا میشود.
50 سال قبل هم تمهیدات جلوگیری از اتلاف انرژی رعایت میشد
رهبر با اشاره به تجربه اجرای پروژههای ساختمانی با همکاری مشاوران خارجی به شیوههای ساخت ساز در حدود ۵۰ سال پیش و در سال ۱۳۵۴ اشاره میکند یعنی زمانیکه بخشی از پروژهها مشاور خارجی داشتند، عایقکاری سقف، کف و دیوارها در کنار سایر الزامات رعایت میشد، اما به مرور در کشور ما تنها بخشی از این اقدامات، آن هم بهصورت محدود، اجرایی شده است که نیازمند پیگیری است. به گفته رهبر آگاهی خریداران از مزایای ساختمانهای کممصرف میتواند به توسعه این استانداردها کمک کند. وی با یادآوری این مسئله که در گذشته برخی مشوقها برای ساختمانهای کممصرف در نظر گرفته شده بود، بیان میکند: در مقطعی وزارت نفت پذیرفته بود برای ساختمانهایی که از نظر مصرف انرژی ایزوله و استاندارد هستند، امتیازها و مشوقهایی در نظر بگیرد و حتی ضوابطی نیز تدوین شده بود، اما این برنامهها متوقف شد و ادامه نیافت.
مشوقهای مناسب سازندگان را به رعایت الزامات صرفهجویی انرژی ترغیب میکند
عضو هیئت مدیره انجمن صنفی کارفرمایی انبوهسازان مسکن و ساختمان استان تهران به نقش دولتها در این خصوص اشاره کرده و میگوید: اصولا دولت در حوزه حکمرانی وظیفه دارد با ایجاد مشوقهای مناسب، سازندگان را به رعایت الزامات صرفهجویی انرژی در زمان ساخت ترغیب کند. همچنین باید از طریق اطلاعرسانی، تفاوت میان ساختمانهای استاندارد و غیراستاندارد برای خریداران و مصرفکنندگان روشن شود. ضمن آنکه تا وقتیکه پزشکان و … مشتاق ساخت و ساز هستند نمیتوان انتظار داشت کیفیت و استانداردهای ساخت و ساز ما بهبود پیدا کند!
وی با اشاره به اینکه بخش عمده توجه مبحث ۱۹ بر دوره بهرهبرداری متمرکز است، با صراحت اعلام میکند: نباید مصرف انرژی در زمان اجرای ساختمان نادیده گرفته شود. در مرحله ساخت نیز باید ضوابط، مقررات و استانداردهای مشخصی برای کنترل مصرف انرژی وجود داشته باشد و هم در زمان ساخت و هم در دوران بهرهبرداری مورد توجه قرار گیرد.رهبر در پاسخ به پرسشی درباره امکان دستیابی ساختمانها به رتبههای بالاتر انرژی و تاثیر آن بر هزینههای ساخت میگوید؛ از نظر فنی و اجرایی، تمامی جزئیات و مصالح مورد نیاز برای اجرای استانداردهای انرژی در کشور وجود دارد. همانگونه که در پروژههای دهه ۵۰ شمسی این موارد اجرا میشد، امروز نیز امکان اجرای آنها وجود دارد.
مشکل اصلی در وضعیت فعلی ساختوساز کشور
وی مشکل اصلی در وضعیت فعلی ساختوساز کشور را اینگونه بیان میکند؛ «هر فردی میتواند وارد عرصه ساختوساز شود و دستگاههای نظارتی نیز از قدرت کافی برای اعمال نظارت موثر برخوردار نیستند». در چنین شرایطی نمیتوان انتظار داشت سازندگان بهصورت داوطلبانه تمامی الزامات مربوط به صرفهجویی انرژی را رعایت کنند.عضو هیئت مدیره انجمن صنفی کارفرمایی انبوهسازان مسکن و ساختمان استان تهران ضعف نظارت و ورود افراد فاقد تخصص به ساختوساز را از موانع اصلی اجرای مبحث ۱۹ دانسته و تاکید میکند که با تقویت اختیارات ناظران، الزام سازندگان دارای صلاحیت و اجرای دقیق مقررات ملی ساختمان، بخش مهمی از مشکلات مصرف انرژی در ساختمانها برطرف خواهد شد.
بدین ترتیب مرور دیدگاههای کارشناسان و فعالان صنعت ساختمان نشان میدهد که حل بحران ناترازی انرژی تنها با افزایش ظرفیت تولید برق و گاز ممکن نخواهد بود. ساختمانها که بیش از ۴۰ درصد انرژی کشور را مصرف میکنند، میتوانند به نقطه آغاز اصلاح الگوی مصرف تبدیل شوند؛ مشروط بر آنکه مقررات ملی ساختمان بهطور کامل اجرا شود، نظارتها تقویت شود، مشوقهای اقتصادی در نظر گرفته شود و معماری کشور بار دیگر به اصول اقلیمی و بهرهوری انرژی بازگردد.
