مناطق آزاد تجاری به عنوان موتورهای پیشران اقتصادی، با معافیتهای مالیاتی و گمرکی، نقش بسزایی در جذب سرمایهگذاری خارجی، توسعه زیرساختها، و افزایش صادرات و واردات ایفا میکنند.
به گزارش سرمایه فردا،مناطق آزاد تجاری به عنوان مناطق جغرافیایی خاصی تعریف میشوند که در آن کالاها با مقررات گمرکی ویژه وارد، ذخیره، تولید و مجدد صادر میشوند. این مناطق اغلب در نزدیکی بنادر دریایی، فرودگاههای بینالمللی و مرزهای ملی قرار دارند و مزایای جغرافیایی برای تجارت فراهم میکنند.
مناطق آزاد تجاری، با بهرهگیری از معافیتهای مالیاتی و گمرکی، میتوانند به جذب سرمایهگذاری، تولید و صادرات کمک کرده و به توسعه اقتصادی کشور یاری رسانند. اما برای موفقیت و تحقق اهداف اصلی این مناطق، نیاز به برنامهریزی دقیق، ایجاد زیرساختهای مناسب و اصلاح قوانین و فرایندها است. با توجه به مشکلات موجود و پیشنهادات ارائه شده، میتوان عملکرد این مناطق را بهبود بخشید و نقش موثرتری در اقتصاد ملی ایفا کرد.
مرکز پژوهشهای مجلس اخیراً گزارشی منتشر کرده که در آن اثرات مناطق آزاد تجاری بررسی شده است. در این گزارش آمده است که این مناطق نیز در تجارت از چارچوب و قواعد کلی تبعیت میکنند. مناطق آزاد تجاری اغلب معافیتهای مالی و مقرراتی را در محدودهای از سرزمین خود اعطا میکنند تا به اهداف خاصی برسند. این اهداف شامل جذب سرمایهگذاری خارجی، تولید و صادرات کالا و خدمات میباشد که با تحقق این اهداف، توسعه منطقهای، افزایش درآمدهای کشور و افزایش اشتغال نیز محقق میشود.
اهداف اصلی مناطق آزاد تجاری
جذب سرمایهگذاری، تولید و صادرات، از اهداف اصلی مناطق آزاد به ویژه در کشورهای در حال توسعه محسوب میشوند. این مناطق بدون تحقق این اهداف نمیتوانند موفق باشند. با تحقق این اهداف، سایر اهداف نظیر اشتغال و توازن منطقهای نیز به دست میآید. ایجاد توسعه نسبی از محل واردات و خردهفروشی اقلام خارجی (کالای همراه مسافر) به منظور ایجاد اشتغال و جذب گردشگران داخلی، در تضاد با مناطق آزاد موفق جهانی است، زیرا آثار سوء آن از قبیل کوچک کردن بازار تولیدات ملی و واردات بیرویه، گریبانگیر اقتصاد ملی خواهد شد. بنابراین برای بررسی موفقیت مناطق آزاد، ابتدا باید آمار عملکردی این مناطق در حوزه اهداف اصلی بررسی شود.
مزایای منطقه های
- معافیتهای مالیاتی: مناطق آزاد تجاری معافیتهای مالیاتی و عوارض گمرکی را به سرمایهگذاران ارائه میدهند.
- تشویق صادرات صنعتی: این مناطق به عنوان محرکی برای تشویق صادرات صنعتی شناخته میشوند.
- تسریع در فرآیندهای صادرات و واردات: با نبود تشریفات دستوپاگیر ارزی و اداری، فرآیندهای صادرات و واردات سریعتر انجام میشود.
- جذب سرمایهگذاری خارجی: این مناطق با جذب سرمایهگذاری خارجی و انتقال فناوری به توسعه کشور کمک میکنند.
چالشها و مشکلات مناطق آزاد تجاری
- نبود حمایت کافی و مؤثر: عدم حمایت کافی از سوی دولت و نهادهای مرتبط.
- عدم تناسب ابزار و اهداف: ابزارها و اهداف تعیین شده برای مناطق آزاد تجاری همیشه همخوانی ندارند.
- استفاده رانتی: استفاده غیرقانونی و رانتی از امکانات و تسهیلات مناطق آزاد.
- تزلزل مدیریتی: مدیریت ناپایدار و نداشتن استقلال مالی و اداری در این مناطق.
- سنگاندازی رقبای خارجی: رقابت سخت و سنگاندازی از سوی رقبای خارجی.
اهداف مناطق آزاد تجاری
بر اساس ماده ۱ قانون چگونگی اداره مناطق آزاد تجاری-صنعتی جمهوری اسلامی ایران، اهداف این مناطق شامل موارد زیر است:
- تسریع در انجام امور زیربنایی: انجام سریعتر پروژههای زیربنایی و عمرانی.
- رشد و توسعه اقتصادی: افزایش رشد و توسعه اقتصادی از طریق جذب سرمایه و ایجاد اشتغال.
- حضور فعال در بازارهای جهانی: حضور موثر در بازارهای جهانی و منطقهای.
- تولید و صادرات کالاهای صنعتی: تولید و صادرات کالاهای صنعتی و تبدیلی.
در ایران، هفت منطقه آزاد شامل کیش، قشم، چابهار، انزلی، ارس، اروند و ماکو فعالیت میکنند اما عملکرد این مناطق به دلیل عدم همخوانی با راهبرد توسعه، موفق نبوده است. کارشناسان اقتصادی بر این باورند که حل مشکلات مذکور میتواند این مناطق را به پیشران واقعی اقتصاد کشور تبدیل کند.
عملکرد مناطق آزاد ایران (۱۳۹۲-۱۳۹۸)
طبق اطلاعات جمعآوری شده، عملکرد مناطق آزاد ایران طی سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۸ نشان میدهد:
- سهم این مناطق (با لحاظ صادرات خدمات) از صادرات غیرنفتی کشور حدود ۱ درصد است.
- میزان تولید در این مناطق حدود ۱ درصد از کل تولید کشور است.
- تعداد واحدهای تولیدی فعال در این مناطق کمتر از ۳ درصد از کل واحدهای تولیدی کشور است.
- جذب سرمایهگذاری مستقیم خارجی در این مناطق حدود ۱۰ درصد از کل سرمایهگذاریهای خارجی کشور است.
- میزان اشتغالزایی در این مناطق حدود ۴ درصد از اشتغال کل کشور است.
- میزان واردات کالا از طریق مناطق آزاد حدود ۲ برابر صادرات کالا از این مناطق به خارج از کشور است.
چالشهای توسعه اقتصادی در مناطق
عدم دستیابی به اهداف تشکیل مناطق آزاد در راستای بند «۱۱» سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی (انتقال فناوریهای پیشرفته، گسترش و تسهیل تولید، صادرات کالا و خدمات و تأمین نیازهای ضروری و منابع مالی از خارج) و همچنین در مقایسه با مناطق آزاد موفق جهانی، ریشه در عوامل متعددی دارد که مهمترین آنها عبارتند از:
- اعطای غیرهدفمند معافیتها و امتیازات
- وابستگی منابع درآمدی مناطق آزاد به واردات
- نبود زیرساختهای متناسب با اهداف مولد
- تعیین نامناسب وسعت و مکانیابی غیردقیق مناطق آزاد
- عدم تمرکز بر وظایف تخصصی
پیشنهادات بهبود عملکرد مناطق آزاد
بر اساس مطالعه مناطق آزاد و ویژه اقتصادی موفق جهان، پیشنهادات زیر برای بهبود عملکرد مناطق آزاد ارائه شده است:
- محدودیت معافیتهای مالیاتی و گمرکی: معافیتهای مناطق آزاد مخصوصاً معافیتهای مالیاتی و گمرکی مندرج در مواد (۱۳) و (۱۴) قانون چگونگی اداره مناطق آزاد، صرفاً به فعالیتهایی تعلق گیرد که در حوزه اهداف مولد باشند و سایر فعالیتهای ناسازگار با این اهداف از هرگونه امتیاز و معافیت مالی محروم شوند.
- محدودیت منابع مالی مناطق آزاد: منابع مالی مناطق آزاد که از طریق واردات و فعالیتهای تجاری حاصل میشود، محدود شده و روشهای جایگزین از جمله مشوقهای صادراتی در نظر گرفته شود.
- تخصیص منابع برای توسعه زیرساختها: منابع مشخص و در مدت محدود به منظور توسعه زیرساختهای متناسب با اهداف مولد در مناطق آزاد از طرف دولت تخصیص داده شود و از ایجاد مناطق آزاد در مناطق فاقد زیرساخت و امکانات لازم جلوگیری شود.
- مکانیابی دقیق مناطق آزاد: مناطق آزاد در وسعتی محدود، دارای زیرساختهای متناسب با اهداف تخصصی و خارج از مناطق شهری یا روستایی دارای سکنه ایجاد شوند.
- تعیین جایگاه مناطق آزاد در اسناد بالادستی: جایگاه ایجاد مناطق آزاد در اسناد بالادستی کشور از جمله استراتژی توسعه صنعتی و سند آمایش سرزمینی مشخص شود و هرگونه ایجاد منطقه آزاد جدید بر اساس نیازهای مشخص شده در اسناد فوقالذکر باشد.
- انتخاب مدل مطلوب اداره مناطق آزاد: سیاستگذار باید مدل مطلوب اداره مناطق آزاد را انتخاب کند و ادامه وضعیت فعلی که مناطق آزاد همزمان نقش توسعه منطقهای و تولید و صادرات را برعهده دارند از کارآمدی لازم برخوردار نیست.
ظرفیت مناطق آزاد و لزوم مدیریت در مناطق
فاطمه مقصودی، عضو و سخنگوی کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی درباره اهمیت و ظرفیتهای مناطق آزاد تجاری کشور و ویژگیهای مدیران این حوزه به وطن امروز گفت: «کسانی که منصوب میشوند، براساس شاخصها و توانمندیهای خود انتخاب شدهاند. مناطق آزاد اقتصادی از نقاط قدرتمند اقتصادی هر کشوری محسوب میشوند.»
مقصودی ادامه داد: «ما در این زمینه ضعفهای بسیاری داریم و انتقادات زیادی بر عملکرد این مناطق وجود دارد.
