بعد از استقبال گرم شی از ترامپ، پوتین برای گرفتن تضمین به چین رفت و تاکید کردند که جهان را به سمت عدالت و نظم چند قطبی میبرند.
رامتین لطیفی: دیشب ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، بهمنظور انجام سفری دو روزه و رایزنی در مورد مسائل مهم بینالمللی وارد پایتخت چین شد. سفر این هفته ولادیمیر پوتین به پکن در ظاهر به مناسبت بیستوپنجمین سالگرد پیمان «دوستی و همکاری» میان روسیه و چین انجام میشود؛ اما زمانبندی این دیدار، تنها چند روز پس از سفر پرسروصدای «دونالد ترامپ» به چین، معنایی فراتر از یک مراسم دیپلماتیک معمولی دارد. در شرایطی که جهان بیش از هر زمان دیگری میان قطبهای قدرت تقسیم شده، پکن حالا به نقطه تلاقی رقابتها، نگرانیها و معاملات قدرتهای بزرگ تبدیل شده است؛ جایی که هم واشنگتن و هم مسکو، هرکدام به شکلی متفاوت، به چین نیاز دارند. دیدار تازه شی جینپینگ و پوتین در حالی برگزار میشود که بسیاری از تحلیلگران معتقدند توازن قدرت جهانی به شکلی بیسابقه در حال تغییر است؛ تغییری که چین را از یک بازیگر اقتصادی صرف، به مهمترین میانجی، شریک و رقیب قرن بیستویکم تبدیل کرده است.
پوتین پس از ترامپ وارد پکن میشود
گرم بودن استقبال چین از ترامپ و فضای خوشبینانهای که پس از سفر رئیسجمهور آمریکا ایجاد شد، در مسکو با دقت دنبال شد. اکنون پوتین به پکن میرود تا مطمئن شود نزدیکی احتمالی واشنگتن و پکن، به بهای تضعیف روابط راهبردی روسیه و چین تمام نخواهد شد. برای کرملین، چین در سالهای اخیر فقط یک شریک اقتصادی نبوده؛ بلکه به مهمترین دریچه تنفس روسیه در دوران تحریمهای گسترده غرب تبدیل شده است. پس از آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ و انزوای بیسابقه مسکو در اروپا و آمریکا، پکن به بزرگترین شریک تجاری روسیه بدل شد؛ کشوری که اکنون بیش از یکسوم واردات روسیه را تأمین میکند و بخش بزرگی از صادرات انرژی این کشور را میخرد. در چنین شرایطی، پوتین بیش از هر زمان دیگری به حمایت اقتصادی و سیاسی چین وابسته است. به گفته بسیاری از کارشناسان، این وابستگی، رابطه مسکو و پکن را به شراکتی نامتوازن تبدیل کرده است؛ شراکتی که در آن روسیه بیش از چین به طرف مقابل نیاز دارد.
چین؛ برنده بزرگ شکاف میان قدرتها
تحلیلگران معتقدند مهمترین برنده تنشهای ژئوپلیتیک کنونی، نه روسیه و نه آمریکا، بلکه چین است. کلاوس سونگ، پژوهشگر مطالعات چین در موسسه مریکس آلمان، معتقد است پکن اکنون در موقعیتی قرار گرفته که هر دو قدرت بزرگ جهان به آن نیاز دارند؛ آمریکا به عنوان رقیب راهبردی و روسیه به عنوان شریک حیاتی.چین برخلاف دوران جنگ سرد، تلاش نمیکند در یک اردوگاه قرار بگیرد. پکن میکوشد همزمان روابط اقتصادی خود با غرب را حفظ کند و در عین حال از نزدیکی به روسیه برای افزایش نفوذ ژئوپلیتیکش بهره ببرد. همین موقعیت باعث شده چین امروز با آرامش بیشتری تحولات جهانی را مدیریت کند. این کشور، نه عجلهای برای فاصله گرفتن از روسیه دارد و نه تمایلی برای قربانی کردن منافعش در رقابت با آمریکا.
جنگ اوکراین و خستگی کرملین
در آستانه دیدار پوتین و شی، نشانههایی از فرسایش جنگ در روسیه بیش از گذشته دیده میشود. حملات مداوم اوکراین به زیرساختهای نفتی روسیه، هزینههای سنگین نظامی و کاهش شور و هیجان تبلیغاتی کرملین، همگی از فشار فزاینده جنگ بر مسکو حکایت دارند. حتی خود پوتین در روزهای اخیر به طور تلویحی گفته بود جنگ ممکن است به مراحل پایانی نزدیک شود؛ اظهارنظری که بسیاری آن را نشانهای از تمایل روسیه برای یافتن راهی جهت خروج آبرومندانه از بحران تعبیر کردند. در چنین فضایی، برخی تحلیلگران معتقدند یکی از اهداف اصلی سفر پوتین، سنجش آمادگی چین برای ایفای نقشی میانجیگرانه در آینده جنگ اوکراین است. هرچند پکن تاکنون تلاش کرده خود را بیطرف نشان دهد، اما نزدیکی عمیق اقتصادی و راهبردیاش با مسکو باعث شده غرب هرگز چین را میانجی بیطرف نداند.
اتهام کمک پنهانی چین به ماشین جنگی روسیه
روابط مسکو و پکن فقط به تجارت نفت و گاز محدود نمیشود. سال گذشته گزارشهایی منتشر شد که ادعا میکرد برخی شرکتهای چینی از طریق شرکتهای پوششی، قطعات و موتورهای پهپاد را تحت عنوان تجهیزات صنعتی به کارخانههای تسلیحاتی روسیه ارسال کردهاند؛ اتهامی که دولت چین آن را رد کرده است. با این حال، غرب معتقد است چین از طریق صادرات کالاهای دوگانهمصرف، فناوری و تجهیزات صنعتی، به بقای ماشین جنگی روسیه کمک میکند. این موضوع بارها تنش میان پکن و واشنگتن را تشدید کرده است.
چرا چین نمیخواهد روسیه سقوط کند؟
در ظاهر، ادامه جنگ اوکراین به سود اقتصاد چین نیست. بحرانهای جهانی، اختلال در بازار انرژی و بیثباتی ژئوپلیتیک میتواند صادرات چین را تحت فشار قرار دهد. اما در عین حال، پکن نمیخواهد روسیه بیش از حد ضعیف شود یا حتی با بحران فروپاشی سیاسی مواجه شود. چین و روسیه هزاران کیلومتر مرز مشترک دارند و کرملین همچنان یکی از مهمترین شرکای راهبردی پکن محسوب میشود. از نگاه مقامهای چینی، سقوط یا بیثباتی شدید در روسیه میتواند تهدیدی مستقیم برای امنیت ملی چین باشد. همین مسئله باعث شده پکن سیاستی دوگانه در پیش بگیرد: نه آنقدر به روسیه نزدیک شود که هزینههای سنگین بینالمللی بپردازد و نه اجازه دهد مسکو در جنگ اوکراین شکست سنگینی بخورد.
نفت ارزان روسیه؛ وسوسه بزرگ پکن
یکی دیگر از محورهای مهم دیدار پوتین و شی، انرژی است. تحریمهای غرب باعث شده روسیه نفت و گاز خود را با تخفیفهای قابلتوجه به بازارهای آسیایی عرضه کند و چین یکی از بزرگترین خریداران این انرژی ارزان باشد. در سال ۲۰۲۵، نزدیک به ۱۸درصد واردات نفت چین از روسیه تأمین شد؛ رقمی که پس از بحرانهای خاورمیانه و نگرانیها درباره امنیت تنگه هرمز، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. برای پکن، انرژی روسیه یک فرصت راهبردی محسوب میشود؛ فرصتی برای کاهش وابستگی به مسیرهای پرتنش خلیج فارس و تأمین منابع پایدارتر انرژی. در مقابل، روسیه نیز بیش از هر زمان دیگری به بازار عظیم چین احتیاج دارد.
شراکت بدون محدودیت یا اتحاد موقت؟
زمانی که پوتین و شی در آستانه جنگ اوکراین، در زمستان ۲۰۲۲، از «شراکت بدون محدودیت» میان دو کشور سخن گفتند، بسیاری تصور کردند اتحاد تازهای علیه غرب شکل گرفته است. اما مقامهای چینی بعدها تلاش کردند این تعبیر را کماهمیت جلوه دهند و آن را بیشتر «شعاری سیاسی» توصیف کردند. امروز نیز بسیاری از کارشناسان معتقدند روابط پکن و مسکو، هرچند نزدیک و راهبردی است اما اتحاد کامل و بیقیدوشرط نیست. کلاوس سونگ برای توصیف این رابطه از تعبیر جالبی استفاده میکند: «چین و روسیه مثل زوجی هستند که زندگی مشترک اما رویاهای متفاوتی دارند.» چین میخواهد از روسیه به عنوان یک شریک ژئوپلیتیک و تأمینکننده انرژی استفاده کند، اما در عین حال نمیخواهد آنقدر به مسکو وابسته شود که آزادی عملش را از دست بدهد. روسیه هم به حمایت چین نیاز دارد اما به خوبی میداند در این رابطه، دست بالاتر در اختیار پکن است.
