افزایش شهریه مهدکودک‌ها بچه‌ها را خانه نشین کرد

حمیده عبدالهی: این روزها گرچه درهای مهدکودک‌ها هر صبح مثل همیشه باز می‌شوند اما پشت این درها، حساب‌وکتاب‌های تازه‌ای جریان دارد. حساب‌وکتابی که برای بسیاری از خانواده‌ها دیگر با مخارجشان جور در نمی‌آید. وقتی هزینه مهدکودک با سرعتی بیشتر از درآمد خانوار بالا می‌رود، انتخاب‌ها محدودتر می‌شود. کودک یا از جمع همسالانش دور می‌ماند یا هر روز مهمان خانه یکی از نزدیکان می‌شود. تغییری که شاید در نگاه اول فقط یک تصمیم اقتصادی باشد اما آثارش از چهاردیواری خانه فراتر می‌رود و بر رشد اجتماعی کودک، آرامش خانواده و حتی کیفیت ورود او به مدرسه سایه می‌اندازد. 

مهدکودک تا چند سال پیش یکی از هزینه‌های ثابت بسیاری از خانواده‌ها بود اما حالا افزایش عجیب و غریب شهریه‌ها، ادامه استفاده از این مراکز را برای بخشی از آنها دشوار کرده است. بسیاری از والدین ناچار شده‌اند قید ثبت‌نام فرزندشان را بزنند و نگهداری از کودک را به پدربزرگ و مادربزرگ، اقوام یا پرستار بسپارند. تصمیمی که به گفته کارشناسان، پیامدهای آن فقط به فشار اقتصادی خانواده محدود نمی‌شود و می‌تواند بر رشد اجتماعی و آمادگی کودک برای ورود به مدرسه و جامعه نیز اثر بگذارد. 

شهریه‌هایی که هنوز به ایستگاه آخر نرسیده‌اند 

افزایش هزینه مهدکودک‌ها هنوز به نقطه پایان نرسیده است. در حالی که شهریه رسمی مراکز برای سال تحصیلی ۱۴۰6-۱۴۰5 از سوی سازمان ملی تعلیم و تربیت کودک ابلاغ نشده، مدیران مهدکودک‌ها می‌گویند برای ادامه فعالیت، ناچار شده‌اند از اردیبهشت امسال حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد به شهریه‌های سال گذشته اضافه کنند.( گرچه شواهد عینی حکایت از آن دارد که ارقام افزایش شهریه ها به مراتب بسیار بیشتر از اینها است).  

فرحناز حسن، مدیر یکی از مهدکودک‌های تهران، درباره علت افزایش هزینه‌ها به «هفت صبح» می‌گوید که بیشترین عامل افزایش شهریه‌ها، دستمزد و حق بیمه کارکنان بوده است. بعد از آن اجاره‌بها و در مرحله بعد، تورم و افزایش هزینه خوراک، مواد مصرفی، آب، برق و گاز قرار دارد. به گفته او، شهریه مهدکودک‌ها بر اساس فرمول سازمان ملی تعلیم و تربیت کودک و با در نظر گرفتن شاخص‌هایی مانند تعداد نیروی انسانی، حقوق و بیمه کارکنان، اجاره‌بها و هزینه‌های جاری تعیین می‌شود.

به همین دلیل رقم شهریه در همه مراکز یکسان نیست. شهریه پایه سال گذشته نیز، بسته به شرایط هر مرکز، به طور متوسط بین ۶ تا ۱۲ میلیون تومان در ماه بوده است. حسن معتقد است بیشترین فشار این افزایش قیمت‌ها بر دوش خانواده‌های حقوق‌بگیر است. برای خانواده‌های مرفه شاید این افزایش چندان محسوس نباشد اما کارمندان و کارگران بیشترین آسیب را می‌بینند. بسیاری از خانواده‌ها ترجیح می‌دهند کودک را پیش مادربزرگ، خواهر یا یکی از اقوام بگذارند و از ثبت‌نام در مهد صرف‌نظر کنند. 

این مدیر مهدکودک در عین حال از نبود حمایت‌های دولتی برای مراکز خصوصی گلایه دارد. به گفته او، مهدکودک‌های مستقل نه یارانه‌ای دریافت می‌کنند، نه صندوق حمایتی یا امکان استفاده از تسهیلات دارند. او از مسئولان سازمان ملی تعلیم و تربیت کودک و آموزش‌وپرورش می‌خواهد با ایجاد تسهیلاتی مانند حمایت در پرداخت بیمه، معافیت‌های مالیاتی، امکان تامین اقلام مصرفی با قیمت مناسب و حمایت از مراکز در شرایط بحرانی، بخشی از هزینه‌های مهدکودک‌ها را کاهش دهند. اقدامی که در نهایت فشار کمتری را به خانواده‌ها نیز تحمیل خواهد کرد. 

بررسی‌های هفت صبح از نرخ‌های اعلامی مهدکودک‌ها نشان می‌دهد اختلاف شهریه در مناطق مختلف تهران چشمگیر است. در حالی که در برخی مهدهای جنوب و شرق پایتخت، شهریه ماهانه از حدود ۵ تا ۸ میلیون تومان آغاز می‌شود، در مناطق مرکزی این رقم معمولاً به ۱۰ تا ۱۸ میلیون تومان می‌رسد و در برخی مهدهای شمال تهران، به‌ویژه مراکزی که خدمات جانبی و کلاس‌های فوق‌برنامه ارائه می‌کنند، شهریه‌ها به ۲۵ تا ۳۰ میلیون تومان و حتی بالاتر در ماه نیز می‌رسد. این در حالی است که در مهدکودک‌ها با توجه به کلاس‌های فوق برنامه، ناهار و … رقم شهریه‌ها بالاتر از نرخ مصوب اعلام می‌شود. 

کودکانی که از جمع همسالان جا می‌مانند  

حسن می‌گوید که در ماه‌های اخیر، به‌ویژه پس از جنگ، شمار ثبت‌نام‌ها کاهش یافته و بخشی از خانواده‌های دارای کودک خردسال، به‌خصوص والدین شیرخواران و نوپا، هنوز برای سپردن فرزندشان به مهدکودک اطمینان خاطر پیدا نکرده‌اند. موضوعی که مشکلات مالی مراکز را نیز تشدید کرده است. به اعتقاد او، حذف مهدکودک از زندگی کودکان، فقط به معنای از دست دادن یک فضای نگهداری نیست.

از دو سالگی به بعد، کودک آمادگی یادگیری دارد و اگر به جای حضور در مهد، در خانه اقوام یا نزد پرستار بماند، علاوه بر آموزش، از تعامل با گروه همسالان هم محروم می‌شود. مهارت‌هایی همانند همکاری، هم‌گرایی و ارتباط با دیگران، عمدتا در همین سال‌های ابتدایی شکل می‌گیرد و دور ماندن از این فضا، می‌تواند کودکان را با محرومیت از تجربه‌های اجتماعی روبه‌رو کند.
این مدیر مهدکودک از موضوع دیگری هم خبر می‌دهد. تعطیلی برخی مراکز به دلیل فشارهای اقتصادی. به گفته او، تعدادی از مهدکودک‌هایی که اجاره‌بهای سنگینی داشتند، در ماه‌های گذشته نتوانستند هزینه‌های خود را تامین کنند و فعالیتشان متوقف شد. هرچند برخی از آنها امیدوارند از شهریور دوباره کار خود را از سر بگیرند.

 وقتی انتخابی باقی نمی‌ماند

نفیسه ۳۶ سال دارد و کارمند شهرداری است. او به «هفت صبح» می‌گوید که تا همین پارسال، هر روز صبح قبل از رفتن به محل کار، پسر چهار ساله‌ام را به مهدکودک می‌رساندم و با خیال راحت سر کار می‌رفتم. اما امسال حساب و کتاب‌های آخر ماه به نتیجه دیگری رسیده است. شهریه مهد، بخش بزرگی از حقوقم را می‌بلعد و حالا بیشتر روزها پسرم را به خانه مادرم می‌برم. هر بار که فرزندم از کنار ساختمان مهد رد می‌شود، با ذوق از روزهایی حرف می‌زند که با بچه‌ها بازی می‌کرد. نگرانیم این است که این تصمیم، فقط یک صرفه‌جویی مالی نباشد و روی روحیه فرزندم هم اثر بگذارد.

ملوک ۶۴ ساله که چند سالی‌ست بازنشسته شده نیز از منظر دیگری به ماجرا نگاه می کند. او به «هفت صبح» می‌گوید که بازنشستگی قرار بود فرصت استراحت باشد اما حالا بیشتر روزهای هفته را از صبح تا عصر با نوه سه ساله‌ام می‌گذرانم. دختر و دامادم هر دو شاغل‌اند و پرداخت شهریه مهد برایشان دشوار شده است. ملوک از اینکه کنار نوه‌اش است خوشحال می‌شود، اما می‌گوید نگهداری از یک کودک پرانرژی، با توان امروز او فاصله دارد. با این حال، چاره دیگری نیست. یا او باید از نوه‌اش مراقبت کند یا خانواده باید هزینه‌ای را بپردازند که از توانشان خارج است.

ترنم ۵ ساله چند هفته‌ای است دیگر صبح‌ها لباس مهدش را نمی‌پوشد. وقتی از او می‌پرسند دلش برای چه چیزی تنگ شده، بدون مکث از دوستانش و خاله لیلا، مربی مهد اسم می‌برد. می‌گوید دوست داشت دوباره کنار بچه‌ها نقاشی بکشد، شعر بخواند و در حیاط بازی کند. حالا بیشتر روزها را در خانه مادربزرگ می‌گذراند. جایی که هرچند پر از محبت است اما خبری از هم‌بازی‌های هم‌سن‌وسال و شلوغی هر روزه مهد نیست.

هزینه‌ای که فقط مالی نیست

دکتر مهرداد امیری عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان، زبان‌شناس کاربردی و روان‌شناس معتقد است که با کوچک‌تر شدن خانواده‌ها و افزایش تک‌فرزندی، نقش مهدکودک در رشد اجتماعی کودکان بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است. او در گفت و گو با «هفت صبح» براین مسئله تاکید می‌کند که بسیاری از کودکان امروز ارتباط گسترده‌ای با خواهر، برادر یا سایر اعضای خانواده ندارند و مهدکودک نخستین جایی است که تعامل با همسالان، رعایت نوبت، همکاری و روابط اجتماعی را تجربه می‌کنند. محروم ماندن از این فضا، به‌ویژه برای کودکان تک‌فرزند، می‌تواند زمینه انزوا، پرخاشگری یا خودمحوری را فراهم کند.

امیری، یکی از مهم‌ترین کارکردهای مهدکودک را آماده کردن کودک برای ورود به مدرسه می‌داند. کودکانی که پیش از دبستان تجربه حضور در محیط‌های آموزشی و دوری چند ساعته از خانواده را نداشته‌اند، هنگام ورود به مدرسه بیشتر با اضطراب جدایی از والدین روبه‌رو می‌شوند. موضوعی که در سال‌های اخیر، به‌ویژه در خانواده‌های تک‌فرزند، بیشتر دیده می‌شود.

او همچنین درباره سپردن کودک به پدربزرگ، مادربزرگ یا اقوام هشدار می‌دهد. به گفته این روان‌شناس، نگهداری کودک توسط افراد مختلف، به‌ویژه اگر هر کدام شیوه تربیتی متفاوتی داشته باشند، می‌تواند کودک را با الگوهای رفتاری متناقض روبه‌رو کند. از سوی دیگر، تفاوت نگاه نسل‌ها به تربیت کودک نیز ممکن است بر شکل‌گیری شخصیت و احساس امنیت او اثر بگذارد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان، فشار اقتصادی خانواده را نیز عاملی موثر بر رشد کودک می‌داند. او معتقد است زمانی که کودک مدام با نگرانی‌های مالی والدین روبه‌رو می‌شود، این اضطراب می‌تواند بر شکل‌گیری شخصیت او اثر بگذارد و برخی از این آثار تا بزرگسالی ادامه پیدا کند.

هیچ‌کس جای مادر را نمی‌گیرد

امیری همچنین در کنار تاکید بر نقش مهدکودک در رشد اجتماعی، بر یک نکته دیگر هم تاکید می‌کند. اینکه هیچ محیط آموزشی نمی‌تواند جای خانواده را بگیرد.به اعتقاد او، بهترین شرایط این است که کودک تا سال‌های ابتدایی زندگی در کنار خانواده رشد کند و در یک سال، یا حداکثر دو سال پیش از ورود به مدرسه، حضور در پیش‌دبستانی یا مهدکودک را تجربه کند تا هم از مزایای حضور در جمع همسالان بهره‌مند شود و هم پیوند عاطفی او با خانواده حفظ شود. 

او معتقد است اگر خانواده به هر دلیل توان پرداخت هزینه مهدکودک را ندارد، نباید کودک را کاملاً از تجربه تعامل با همسالان محروم کند. او پیشنهاد می‌کند والدین تا جایی که امکان دارد، با بردن کودک به پارک، دورهمی‌های خانوادگی یا بازی با همسالان، بخشی از این نیاز را جبران کنند. هرچند تاکید می‌کند این راهکار زمانی مؤثر است که پدر و مادر فرصت کافی برای همراهی با کودک داشته باشند. 

او همچنین هشدار می‌دهد که جابه‌جایی روزانه کودک میان خانه اقوام مختلف، بسته به نوع رفتار هر خانواده، می‌تواند احساس امنیت کودک را تحت تاثیر قرار دهد. از نگاه این روان‌شناس، کودکی که هر روز با شیوه‌ای متفاوت تربیت می‌شود، ممکن است با اضطراب، سردرگمی یا الگوهای رفتاری متناقض روبه‌رو شود. 
این عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان، درباره زمان مناسب حضور کودک در مهدکودک نیز دیدگاه متفاوتی دارد. او معتقد است حضور یک‌ساله و حداکثر دوساله کودک در محیط‌های آموزشی پیش از ورود به مدرسه، برای آمادگی اجتماعی و آموزشی کافی است و سپردن کودک از سنین بسیار پایین به مراکز نگهداری را رویکرد مناسبی نمی‌داند.