حکیم عمر خيام در نزديكی نيشابور به دنيا آمده و بيشتر عمر خود را در اين شهر گذراند
محبوبه کلانتری: امروز 28 اردیبهشت ماه، به مناسبت روز بزرگداشت حکیم خیام نیشابوری قصد سفر به نیشابور را کردیم. سفر به شهری که خاستگاه و آرامگاه این فیلسوف، ریاضیدان، منجم و شاعر و رباعیسرای پرآوازه ایرانی است.
نیشابور مادر شهرهای خراسان
نیشابور در گذشتههای دور مادر شهرهاي خراسان و يكي از شهرهاي مهم و زيباي ايران بوده بهطوريكه آن را گوهر درخشان و بهشت ايران ميناميدند. مورخان قديمي، نیشابور را شهری نشاطانگيز و سحرآميز معرفي کردند كه اساس آن بر عدد دوازده و مضربهاي آن قرار دارد. زیرا داراي 12 معدن، چون: فيروزه، مس، سرب، آهن، نمك، مرمر، و غيره. 12 رشته قنات، 1200 دهكده و در نهایت12000 نهر كه از 12000 چشمه بيرون آمده.
آرامگاه عمر خیام در سال 1313 در مجاورت امامزاده محروق
از نیکی شاپور تا شهری به نام نیشابور
بنابر آنچه مشهور است نام نيشابور از كلمه ني ـ يعني نو ـ و شاپور مشتق شده. در روايات آمده، شاپور آنجا را از نو بنياد نهاد و يا آنكه اين شهر را در نيزاري برپا ساخت. اما نیشابور از عهد شاپور قديمتر است و افسانه ساختمان آن را به طهمورث از پادشاهان پيشدادي نسبت ميدهند و مايه اشتقاق جديد آن را از كلمه نيك و شاپور مي¬دانند. ميگويند چون اسكندر اين شهر را ويران كرد؛ شاپور اول آن را مجدد بنا کرد.
نيشابور مهد دانش و سخنوری
نيشابور در طول تاریخ زادگاه و آرامگاه بسیاری از دانشوران، شعرا، عرفا، هنرمندان و دیگر مفاخر و نامآوران بزرگان ایرانی از جمله: خیام، عطار، ابوسعید ابوالخیر، ابوبکر خوارزمی، عبدالقاهر بغدادی، کمالالملک و در این اواخر پرویز مشکاتیان، اسلامی ندوشن و… بوده است. حکیم عمر خيام، بزرگترين شاعر شناخته شده ايران در مغرب زمين و از برجستهترین دانشمندان قرن پنجم هجری و قرون وسطي در نزديكي نيشابور به دنيا آمده و بيشتر عمر خود را در اين شهر گذراند و در همين محل نيز از دنيا رفت. آرامگاه او در اين شهر است و مردم در ایران و خارج برای زیارت این مزار به این شهر سفر میکنند.
قبر شکافته شده خیام جهت انتقال به آرامگاه جدید
مقبره قدیمی حكيم عمر خيام نيشابوری
از نظر معماري به اولین مقبره خیام که پیشتر در خارج شهر بود، چندان توجهي برنميانگيخت. برخي از خارجيان که به زيارت قبر خيام میرفتند، درباره آن مطالبي نوشتهاند. از جمله: مستر سيمپسون عضو كميسيون افغان در ايران كه در اكتبر سال 1884 به نيشابور رفت و مرقد خيام را ديد و پس از مقدمهاي نوشت:
از صحن به رواقي كه مقبره امامزاده محمد محروق در آن قرار دارد به طرف بالا رفتيم، دست چپ در يك زاويه مقبره خيام واقع شده، سقف آن بسيار ناهموار و داراي سه هلال بود؛ ديواره و سقف گچكاري ريخته بود. قبر مربع مستطيل و از آجر و گچ ساخته شده و هيچگونه زينت و آرايشي ندارد. اگرچه مقبره خیام خيلي پريشان و خراب است، اما گويا به تازگی مرمتي در آن شده و از اينجا معلوم ميشود كه اهل نيشابور عمر خيام را فراموش نكردهاند.
نقاشی آرامگاه خیام در جوار امامزاده محروق؛ سیمپسون 1884 میلادی
هزاره فردوسی و بازسازی مقبره خیام
این قبر ساده تا سال ۱۳۱۳ در ایوانی مجاور امامزاده محروق بود تا آنکه در آستانه برگزاری هزاره فردوسی مهمانان خارجی اعلام کردند که میخواهند در مسیر سفر به توس از آرامگاه خیام نیز دیدن کنند. انجمن آثار ملي باشتاب ساختمان سنگي روبازي را درکنار آرامگاه امامزاده محروق بنا کرد. این بنای یادبود به شکل سکویی چهارگوش و ستونی سنگی از سنگ خلج بود که روی آن رباعیات خیام و یک رباعی از ملکالشعرای بهار نقش بسته بود، این بنا توسط زندهیاد استاد کریم طاهرزاده طراحی و ساخته شد.
سنگ بنای آرامگاه جدید خیام
سنگ بناي آرامگاه جديد خيام در سال 1338 زده شد زیرا گوربنای طرح بهزاد نشست کرده بود و از سویی بسیار نزدیک به آرامگاه امامزاده محروق بود. آرامگاه کنونی سومین ساختمان یادبود خیام است که از سوی هوشنگ سیحون و به سفارش انجمن آثار ملی طرحریزی شد. این آرامگاه با فاصلهای حدوداً دویست متر دورتر از بنای امامزاده طراحی شد تا تداخلی در معماری دو بنا ایجاد نشود.
در همین راستا با نظارت اراده انجمن آثار ملی و سیحون قبر خیام شکافته شد و پس از عکسبرداری و مطالعه، بقایای جسد خیام در محل آرامگاه جدید دفن شد. در امتداد آن آرامگاه امامزاده محروق نیز مرمت و کاشیکاری شد. سنگ یادبود قبلی آرامگاه خیام نیز به میدان خیام نیشابور منتقل و نصب شد.
آرامگاه جديد خيام گنبدي است به سبك عهد سلجوقي با ابداعات و تصرفاتي بر پايه فنون معماري و پيشرفتهاي حاصل در هنر ایران. ساختمان آرامگاه 18 متر و بر يك قاعده كثيرالاضلاع (ده ضلعی) و به شكل مخروطي بالا رفته. همه اين اضلاع به رأس واحدي ختم ميشوند که به رباعیاتی از خیام به خط تعلیق عبدالرسولی و با کاشیکاری معرق زینت یافته. ساخت این بنا در سال ۱۳۴۱ به پایان رسید و در تاریخ ۱۲فروردین ۱۳۴۳ به طور رسمی افتتاح و گشایش یافت.
افسوس که نامهِ جوانی طی شد / وآن تازهبهارِ زندگانی دی شد / آن مرغِ طَرَب که نام او بود شَباب / افسوس ندانم که کی آمد، کی شد! / خيام نیشابوری
برگرفته از کتابهای: (ايران و قضيه ايران، جغرافياي تاريخي خراسان، از خوانسار تا خراسان، معماري اسلامي ايران در دوره ايلخانانی، جغرافياي تاريخي خراسان و كارنامه انجمن آثار ملي)
