مصرف متادون؛ از داروی درمان تا مرگ خاموش

حمیده عبدالهی : شیشه کوچک قهوه‌ای، گوشه میز آرام گرفته است. در آن بی‌صدا باز و بسته می‌شود. درست مثل هزاران شیشه مشابه که هر صبح از کیف، کشو یا کابینت خانه‌ها بیرون می‌آیند. حضورشان آن‌قدر عادی شده که کمتر کسی مکث می‌کند و به قصه‌هایی فکر کند که پشت این بطری‌های کوچک پنهان مانده‌اند. بطری کوچکی که اینبار داخلش دارویی خاص است. شربت متادونی که قرار است برای ترک اعتیاد مصرف شود. دارویی که سال‌هاست یکی از اصلی‌ترین ابزارهای درمان اعتیاد در ایران به شمار می‌رود. دارویی که قرار بود راهی برای رهایی از وابستگی باشد، اما حالا در کنار نقش درمانی‌اش، پرسش‌ها و ابهامات زیادی درباره مصرف طولانی‌مدت، خطرات آن بر سلامت انسان، وابستگی، بازار غیرقانونی و نظارت بر توزیع آن را مطرح کرده است.

دارویی برای کاهش آسیب

متادون داروی تازه‌ای نیست. این دارو دهه‌ها پیش برای درمان وابستگی به مواد افیونی وارد نظام درمانی جهان شد و هدف از تجویز آن، کاهش علائم خماری، کم کردن میل به مصرف مواد و دور نگه داشتن بیمار از مصرف موادی مانند هروئین و تریاک بود. به همین دلیل، متادون به‌عنوان درمان نگهدارنده شناخته می‌شود. روشی که در آن بیمار زیر نظر پزشک، دوز مشخصی از دارو را دریافت می‌کند تا روند درمان با ثبات بیشتری ادامه پیدا کند.  

در ایران نیز از اوایل دهه ۱۳۸۰ و هم‌زمان با اجرای برنامه‌های کاهش آسیب، متادون به یکی از اصلی‌ترین داروهای درمان اعتیاد تبدیل شد. ماده ای که قرار بود مصرف آن باعث شود تا فرد کم کم مصرف سایر مواد مخدر را کنار بگذارد. مسئولان حوزه درمان اعتیاد معتقد بودند این روش می‌تواند آسیب‌های ناشی از مصرف مواد، به‌ویژه مصرف تزریقی را کاهش دهد و احتمال بازگشت بیماران به مصرف مواد پرخطر را کمتر کند. حالا با وجود گذشت بیش از دو دهه، متادون همچنان یکی از پرکاربردترین داروهای درمان اعتیاد در ایران است و توزیع آن از طریق مراکز مجاز درمان اعتیاد انجام می‌شود. طی سال‌های اخیر نیز وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو بارها بر ساماندهی و نظارت بیشتر بر توزیع این دارو و جلوگیری از نشت آن به بازار غیرقانونی تأکید کرده‌اند چرا که متادون خود یک ماده محرک و اعتیاد آور ضعیف است و گروهی از مردم به دلایل مختلف از آن برای ریلکس شدن یا دور شدن ازافکار مشوش و آشفته و چالش های زندگی استفاده می کنند.   

دارویی که سلامت را به خطر می اندازد

با این وجود باید به این نکته هم توجه کرد که متادون تنها بر وابستگی به مواد مخدر اثر نمی‌گذارد. مصرف این دارو می‌تواند بخش‌های مختلف بدن را نیز تحت تأثیر قرار دهد. از عوارض شناخته‌شده آن، اختلال در ریتم طبیعی قلب، کاهش ضربان قلب و افت فشار خون است. عوارضی که در برخی افراد نیازمند مراقبت پزشکی است.

این دارو همچنین روی سیستم عصبی مرکزی اثر می‌گذارد و می‌تواند باعث خواب‌آلودگی، گیجی، کاهش هوشیاری و کند شدن واکنش‌های فرد شود. در مصرف بیش از حد نیز خطر سرکوب تنفس وجود دارد. اتفاقی که به‌ویژه در کودکان می‌تواند بسیار خطرناک و حتی مرگبار باشد. متادون بر دستگاه گوارش نیز بی‌تأثیر نیست. کاهش حرکات طبیعی روده، یبوست مزمن و شدید از شایع‌ترین عوارض آن است و در موارد طولانی‌مدت، این وضعیت حتی می‌تواند به انسداد روده و نیاز به جراحی منجر شود. مصرف طولانی‌مدت متادون همچنین ممکن است با کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ در مردان، بی‌نظمی قاعدگی در زنان و افزایش خطر پوکی استخوان همراه باشد. مواردی که هر کدام شاید به تنهایی بتواند برای ممنوعیت مصرف متادون کافی باشد!

فکر می‌کردم متادون نجاتم می‌دهد

همانطور که گفته شد قرار بود متادون، پایان یک وابستگی باشد اما برای بعضی‌ها، آغاز وابستگی دیگری شد. علی، یکی از مصرف‌کنندگان سابق متادون، در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» از تجربه‌ای می‌گوید که به اعتقاد خودش، او را از یک وابستگی به وابستگی دیگری کشاند.

او سال‌ها مصرف‌کننده تریاک و شیره بود. دو بار هم ترک کرده بود اما هر بار دوباره به مصرف مواد برگشته بود. بعد از آخرین بار، به توصیه اطرافیان سراغ درمان با متادون رفت و در یکی از مراکز درمان اعتیاد، برایش دوز مشخصی تجویز شد. تصورش این بود که متادون می‌تواند جایگزین مواد مخدر شود و راهی برای رسیدن به پاکی باشد. اما همه‌چیز آن‌طور که انتظار داشت پیش نرفت. مدتی بعد، در کنار متادون و به خاطر آنکه نوعی وابستگی جدید و ناشناخته برایش به وود آمده بود، کم کم تمایل به مصرف شیشه هم پیدا کرد!. اتفاقی که به گفته خودش، زندگی‌اش را بیش از گذشته تحت تأثیر قرار داد. حالا حدود ۱۱ سال از ترک متادون او می‌گذرد، اما هنوز سختی روزهای قطع مصرف را فراموش نکرده است. او می‌گوید که خماری متادون را با هیچ‌کدام از موادی که قبل از آن مصرف کرده بودم، قابل مقایسه نمی‌دانم. حدود ۱۴ شب نخوابیدم. تمام استخوان‌هایم درد می‌کرد و عوارضش واقعاً وحشتناک بود. او معتقد است که مصرف مداوم متادون آسیب‌های جدی به بدن وارد می‌کند و زندگی مصرف‌کننده را تحت تأثیر قرار می‌دهد. همچنین باور دارد بسیاری از مصرف‌کنندگان متادون، هم‌زمان به سراغ مواد محرک هم می‌روند و به همین دلیل، متادون برای عده‌ای نه پایان اعتیاد، بلکه آغاز وابستگی تازه‌ای است.

متادون شبحی از مرگ خاموش 

به زبان ساده متادون که با هدف کمک به درمان اعتیاد وارد چرخه درمان شده بود حالا از نگاه برخی فعالان حوزه ترک اعتیاد، در سال‌های اخیر خود به یکی از چالش‌های این حوزه تبدیل شده است. سعید رشید، صاحب یکی از کمپ های ترک اعتیاد، در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» از تجربه سال‌ها کار با مصرف‌کنندگان مواد مخدر می‌گوید. او متادون را «یک مرگ خاموش» توصیف می‌کند و می‌گوید که متادون را آوردند تا جایگزین مواد مخدر شود و به درمان اعتیاد کمک کند اما در عمل برای خیلی از افراد نتیجه اش برعکس بود. خیلی‌ها مواد را کنار گذاشتند اما به متادون وابسته شدند و دیگر نتوانستند مصرف آن را قطع کنند.

به گفته او، دسترسی آسان و قیمت پایین‌تر متادون نسبت به برخی مواد مخدر، باعث شده مصرف این دارو برای عده‌ای ساده‌تر از آن چیزی باشد که تصور می‌شود. همین موضوع زمینه وابستگی بیشتر را فراهم کرده است.

رشید که سال‌ها با بیماران معتاد مختلف در کمپ‌های ترک اعتیاد سر و کار داشته، می‌گوید که سختی ترک متادون را بارها از نزدیک دیده است: بیمارانی داشتم که شش ماه و حتی نزدیک به یک سال از قطع مصرفشان گذشته بود اما هنوز از علائم خماری شکایت می‌کردند و می‌گفتند بدنشان آرام نگرفته است.

یکی از تلخ‌ترین صحنه‌هایی که هنوز از ذهن او پاک نشده، به جوانی برمی‌گردد که دوره ترک را در کمپ پشت سر گذاشته بود و با امید شروع دوباره زندگی به خانه رفت. اما چند روز بعد بین سه، چهار روز تا حدود یک هفته پس از ترخیص، دوباره متادون مصرف کرد. خانواده‌اش با نگرانی تماس گرفتند و گفتند حالش وخیم شده و از دهانش کف بیرون می‌آید. با اورژانس او را به بیمارستان رساندند اما دیگر دیر شده بود. مصرف دوباره متادون، به گفته رشید، به اوردوز منتهی شد و آن جوان جان باخت.

او می‌گوید بزرگ‌ترین باور اشتباه این است که افراد فکر می‌کنند با متادون می‌توانند مواد را برای همیشه کنار بگذارند، در حالی که اگر درمان کامل و اصولی نباشد، فقط یک وابستگی جای خودش را به وابستگی دیگری می‌دهد.

وقتی متادون از «پل درمان» به «مسکن زندگی» تبدیل می‌شود

متادون قرار بود راهی برای عبور از اعتیاد باشد. پلی که بیمار را از مصرف مواد به زندگی عادی برساند. اما برای بخشی از مصرف‌کنندگان، این پل به مقصد تبدیل شده است. مقصدی که هر روز باید با یک قرص یا چند سی‌سی شربت از آن عبور کنند، بی‌آنکه وابستگی واقعاً تمام شده باشد.

دکتر سجاد بهرامی، جامعه‌شناس، در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» می‌گوید که متادون زمانی می‌تواند نقش درمانی داشته باشد که در کنار آن، حمایت‌های روانی، خانوادگی، شغلی و اجتماعی هم وجود داشته باشد. مشکل از جایی آغاز می‌شود که این زنجیره حمایتی ناقص می‌ماند و متادون به تنها ابزار درمان تبدیل می‌شود.

بهرامی معتقد است که بسیاری از مصرف‌کنندگان، متادون را نه برای رسیدن به ترک کامل، بلکه برای مدیریت زندگی روزمره انتخاب می‌کنند. او از تعبیر «مسکن اجتماعی» برای متادون استفاده می‌کند و توضیح می‌دهد که وقتی فرد با بیکاری، فقر، اضطراب، طرد اجتماعی یا مشکلات خانوادگی روبه‌رو است، متادون به جای درمان ریشه مشکل، فقط فشار زندگی را برای مدتی کمتر می‌کند.

این جامعه‌شناس می‌گوید که بسیاری از افراد با وجود اطلاع از عوارض متادون، باز هم آن را انتخاب می‌کنند. نه از روی ناآگاهی، بلکه چون در شرایط بحرانی، گزینه‌ای ارزان‌تر، در دسترس‌تر و کم‌هزینه‌تر از آن پیش روی خود نمی‌بینند. به گفته او، برای فردی که نگران خماری، از دست دادن شغل یا فروپاشی خانواده است، خطر وابستگی به متادون به مسئله‌ای مربوط به آینده تبدیل می‌شود و بحران امروز، اولویت پیدا می‌کند.

بهرامی همچنین به نقش خانواده‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید بسیاری از خانواده‌ها پس از سال‌ها درگیری با اعتیاد، متادون را یک راه‌حل سریع می‌دانند. چون تصور می‌کنند مصرف آن می‌تواند آرامش را به خانه برگرداند. در حالی که متادون به‌تنهایی درمان نیست و بدون بازسازی روانی و اجتماعی، فقط وابستگی را از شکلی به شکل دیگر منتقل می‌کند.

او وضعیت امروز متادون در ایران را با یک جمله توصیف می‌کند: متادون قرار بود پلی برای نجات باشد، اما در نبود حمایت‌های اجتماعی و درمان کامل، برای بسیاری از مصرف‌کنندگان به لنگرگاهی تبدیل شده که رها شدن از آن آسان نیست.

ریشه اعتیاد را درمان کنید، نه فقط مصرف را

متادون می‌تواند علائم را آرام کند اما اگر ریشه‌های اعتیاد درمان نشود، وابستگی فقط شکلش عوض می‌شود. این خلاصه نگاه دکتر سالومه زریه است؛ او معتقد است درمان اعتیاد، پیش از هر چیز باید از شناخت دلیل گرایش فرد به مصرف مواد آغاز شود، نه صرفاً تجویز یک داروی جایگزین.

دکتر سالومه زریه، مسئول کمیته اجتماعی فراکسیون مجلس در گفت‌وگو با هفت صبح می‌گوید که متادون همچنان در ایران به‌طور گسترده استفاده می‌شود، زیرا هنوز جایگزین درمانی مناسبی که به شکل فراگیر در دسترس باشد، وجود ندارد. با این حال تأکید می‌کند که متادون یک «درمان نگهدارنده» است و به تنهایی اعتیاد را درمان نمی‌کند.

شاید مهم‌ترین سؤال این باشد که اگر متادون همه این عوارض را دارد، پس راه‌حل چیست؟ دکتر زریه معتقد است پاسخ را باید پیش از تجویز متادون جست‌وجو کرد؛ جایی که هنوز علت اصلی گرایش فرد به اعتیاد شناخته نشده است. به گفته او، بسیاری از افراد به دلیل افسردگی، اضطراب، وسواس، مشکلات روحی یا حتی دردهای مزمن جسمی به مصرف مواد روی می‌آورند و اگر این عوامل با کمک روان‌پزشک، روان‌شناس و درمان دارویی مناسب برطرف نشود، جایگزین کردن مواد با متادون مشکل اصلی را حل نخواهد کرد.

به گفته او، در برخی بیماران افزایش آنزیم‌های کبدی و حتی نارسایی‌های شدیدتر نیز مشاهده می‌شود و به همین دلیل مصرف آن باید حتماً تحت نظارت دقیق پزشکی باشد.

او همچنین به یکی دیگر از پیامدهای کمتر گفته‌شده متادون اشاره می‌کند؛ خواب‌آلودگی و افت عملکرد روزانه. زریه می‌گوید که برخی مصرف‌کنندگان به دلیل خواب‌آلودگی مداوم، خستگی و کاهش تمرکز، از حضور در جمع، محیط کار یا حتی مهمانی‌های خانوادگی اجتناب می‌کنند و این موضوع به مرور کیفیت زندگی و روابط اجتماعی آنها را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

به اعتقاد او، مهم‌ترین اقدام برای کاهش آسیب‌های ناشی از متادون، تقویت خدمات روان‌پزشکی و روان‌شناسی در مراکز درمان اعتیاد است. اگر در همان ابتدای درمان، علت اصلی گرایش فرد به مصرف مواد شناسایی و درمان شود، می‌توان به‌تدریج نیاز به متادون را کاهش داد و مسیر درمان واقعی را هموار کرد؛ زیرا به گفته او، درمان اعتیاد از ذهن و روان آغاز می‌شود، نه از شیشه دارو.

پایان یک نسخه وطرح یک پرسش

با وجود تفاوت دیدگاه‌ها، بیشتر کارشناسان بر یک نکته تأکید دارند. متادون به‌تنهایی درمان اعتیاد نیست، بلکه تنها زمانی می‌تواند نقش درمانی داشته باشد که در کنار روان‌درمانی، حمایت خانواده، بازتوانی اجتماعی و نظارت مستمر قرار بگیرد. در غیر این صورت، ممکن است به جای پایان دادن به چرخه اعتیاد، فقط شکل آن را تغییر دهد. شاید به همین دلیل، امروز بیش از هر زمان دیگری این پرسش مطرح است که آیا زمان بازنگری در شیوه استفاده از متادون و تقویت نظام بازتوانی اعتیاد فرا نرسیده است!؟