خطر برنج با ارسنیک بالا در ایران
حامد شایگان: برنج به عنوان یکی از اصلیترین اقلام سبد غذایی ایرانیان، همواره مورد توجه نهادهای نظارتی بوده است. اما آیا برنجی که به سفره ما میرسد، استانداردهای لازم را پشت سر گذاشته است؟ سیستم نظارتی ایران برای برنج وارداتی، اگرچه با چالشهایی مانند واردات از طریق مبادلات مرزی روبروست، اما برای مسیر رسمی، یکی از سختگیرانهترین فرایندهای نمونهبرداری و آزمایش را در جهان به کار میگیرد. در همین رابطه دبیر انجمن واردکنندگان برنج اعلام کرده سابقه داشته که برخی بارهای برنج به دلیل مشکلاتی که داشتهاند از گمرک عودت شده اند چون سیستم ارزیابی سطح ارسنیک برنج مبتنی بر استانداردهای بینالمللی است، ایران با یک روال چند مرحلهای، سلامت مصرفکننده را در اولویت قرار داده و اجازه ورود هیچ محمولهای را بدون طی کردن کامل این مراحل نمیدهد.
محمد مختاریانی، رئیس انجمن تولیدکنندگان و تأمینکنندگان برنج ایران، در گفتگو با خبرنگار هفت صبح با اشاره به وضعیت فعلی بازار برنج و ورود محمولههای غیررسمی، گفت: «در حال حاضر شاید یکی دو ماشین برنج آمریکایی بهصورت غیررسمی وارد کشور شده باشد که این میزان در مقایسه با حجم کل بازار برنج کشور، نزدیک به صفر است و تأثیر چندانی بر بازار ندارد.»
وی با بیان اینکه برنجهایی که بهصورت رسمی و با مجوزهای قانونی وارد کشور میشوند، کیفیت بالایی دارند، افزود: «برای مثال، یک مدل برنج پاکستانی ارزان که بهصورت رسمی وارد میشود، قیمتی حدود ۱۰۰ هزار تومان دارد و این به آن معنا نیست که برنجهای رسمی ارزانقیمت هستند. ما در بازار برنج، طیفهای مختلفی از قیمتها را داریم؛ از پایینترین قیمتها تا برنج ایرانی درجه یک که حدودا ۵۰۰ هزار تومان بهازای هر کیلوگرم قیمتگذاری میشود و هر مصرفکنندهای متناسب با بودجه خود خرید میکند.»
مختاریانی با تاکید بر اینکه برنجهای وارداتی رسمی، از بهترین و مرغوبترین انواع برنج در کشور مبدا هستند، تصریح کرد: «برنجهایی که در هند تولید و به ایران صادرات میشوند، بهترین کیفیت موجود در آن کشور هستند. چرا که کشورهای دیگر مانند کشورهای آفریقایی، برنجهایی با قیمت ۵۰۰ تا ۶۰۰ دلار در آن خریداری میکنند که اصلاً به ایران وارد نمیشود. ما فقط مرغوبترین و باکیفیتترین برنجهای هندی را وارد میکنیم.»
وی در پاسخ به نگرانیهای مطرحشده دربارهٔ وجود آرسنیک در برنجهای وارداتی، گفت: «به نظرم افرادی که چنین ادعاهایی را مطرح میکنند، منطق علمی و اقتصادی پشت حرفشان وجود ندارد. اینکه بگوییم برنجهای ارزانقیمت آمریکایی وارد کشور میشوند، اساساً اشتباه است؛ چون ما از آمریکا برنج وارد نمیکنیم و برنجهایی که از هند و پاکستان وارد میشوند، گرانترین و باکیفیتترین انواع موجود در آن کشورها هستند و استانداردهای لازم را بهطور کامل دارند.»
برنج های غیراستاندارد ترخیص نشدهاند
مجیدرضا خاکی، دبیر انجمن واردکنندگان برنج، در گفتوگوی اختصاصی با خبرنگار هفت صبح، با اشاره به نگرانیهای اخیر دربارهٔ میزان آرسنیک و فلزات سنگین در برنجهای وارداتی و شایعات منتشرشده در این زمینه، گفت: «در خصوص برنجهایی که از طریق رویه رسمی و متعارف واردات میشوند یعنی از مسیر ثبت سفارش و توسط شرکتهای واردکننده معتبر به کشور وارد میشوند، در فرایند نظارتی بسیار دقیق و سختگیرانهای تاییدیه میگیرن، یعنی به محض ورود محموله برنج به گمرکات کشور و پیش از هرگونه ترخیص، سازمان ملی استاندارد و سازمان غذا و دارو بهطور همزمان و مستقل از یکدیگر، اقدام به نمونهبرداری از محموله میکنند. این نمونهها به آزمایشگاههای مرجع ارسال و از نظر تمامی پارامترهای بهداشتی، شیمیایی و فیزیکی مورد بررسی قرار میگیرند. این پارامترها شامل میزان سموم کشاورزی، فلزات سنگین بهویژه آرسنیک، سرب و کادمیوم، همچنین میزان آفتکشها، رطوبت، درصد شکستگی، بو، رنگ و سایر ویژگیهای ظاهری و کیفی برنج است.»
وی با بیان اینکه اگر کوچکترین مغایرتی با استانداردهای تعیینشده در هر یک از این آیتمها مشاهده شود، بلافاصله محموله مشمول «ریجکت» یا مردودی میشود افزود: «کالای مشکل دار تحت هیچ شرایطی اجازه ترخیص و ورود به چرخه مصرف کشور را پیدا نمیکند. حتی اگر یک درصد از محموله نیز مشکل داشته باشد، کل محموله متوقف و به کشور مبدأ بازگردانده میشود. همچنین در صورت مشاهده تخلف در هر مرحله، جرایم سنگینی برای واردکننده اعمال و امکان فعالیت مجدد او با محدودیتهای جدی مواجه میشود.»
خاکی با تاکید بر اینکه در سالهای اخیر محمولههایی از کشورهای هند و پاکستان به دلیل مغایرت با استانداردهای ایران، مردود و عودت داده شدهاند، تصریح کرد: «این محمولهها اجازه خروج از گمرک را پیدا نکردهاند و این نشاندهنده عزم جدی نهادهای نظارتی برای حفظ سلامت غذایی مردم است. سازمان غذا و دارو بهعنوان متولی اصلی سلامت عمومی و سازمان استاندارد بهعنوان مرجع تدوین و اجرای استانداردهای اجباری، با هماهنگی کامل و بدون هرگونه اغماض، بر این فرایند نظارت میکنند.»
رویه جدید دولت در زمینه مبادلات مرزی
وی در ادامه با اشاره به رویه جدید دولت در زمینه مبادلات مرزی، افزود: «از اواخر سال گذشته، دولت به منظور تسهیل تامین کالاهای اساسی و با توجه به محدودیتهای ارزی، رویهای تحت عنوان مبادلات مرزی را تعریف کرده که شامل روشهایی مانند کولهبری، پیلهوری و ملوانی میشود. در این روشها، واردات توسط شرکتهای رسمی و دارای ثبت سفارش انجام نمیشود و عمدتا توسط اشخاص حقیقی در مناطق مرزی صورت میگیرد.»
خاکی با بیان اینکه انجمن واردکنندگان برنج نسبت به این رویه نگرانیهایی دارد، افزود: «ما پیشتر طی نامهای رسمی به سازمان غذا و دارو و سازمان ملی استاندارد، نگرانی خود را درباره عدم نظارت کافی بر این محمولهها اعلام و تأکید کردیم که این برنجها حتما باید با حساسیت بیشتری بازرسی، نمونهبرداری و آزمایش شوند. چرا که اگر برنجی با مشکل وارد کشور شود و بعدا در بازار شناسایی گردد، خسارت جبرانناپذیری به سلامت مردم وارد میشود و از سوی دیگر، بهدلیل اینکه این کالاها به نام شخص خاصی ثبت نشده و شرکت مشخصی مسئولیت آنها را نپذیرفته است، عملاً هیچ مرجع پاسخگویی برای پیگیری وجود نخواهد داشت.»
وی با تاکید بر اینکه در واردات رسمی، نظارتها پیش از ترخیص انجام میشود، تصریح کرد: «ورود کالا به گمرک به معنی خروج آن از گمرک و ورود به بازار نیست. یکی از تشریفات قانونی برای ترخیص کالا، اخذ مجوز خروج از سازمان غذا و دارو و سازمان استاندارد است. تا زمانی که این دو سازمان مجوز صادر نکنند، کالا اجازه خروج پیدا نمیکند.»
خاکی در پاسخ به سوالی درباره مصوبه شورای امنیت در دوران جنگ و تأثیر آن بر فرایند نظارت، (در دوران جنگ، به دلیل مشکلات انبارداری در گمرکات و جلوگیری از آسیبدیدن بارها، شورای امنیت مصوبهای داد که برخی کالاها ترخیص شوند و سپس فرایند ارزیابی استاندارد در محل مصرفکننده انجام شود) افزود: «این رویه برای برنج اعمال نشده و برنجهای وارداتی همواره با سختگیرانهترین نظارتها مواجه بودهاند. در برخی موارد، مانند مواد اولیه کارخانهها، بازرسان استاندارد به محل کارخانه میرفتند و آزمایشها را در آنجا انجام میدادند، اما در مورد برنج چنین رویهای وجود ندارد.»
دبیر انجمن واردکنندگان برنج در پایان با تاکید بر شفافیت فرایند واردات رسمی، گفت: «مردم مطمئن باشند که برنجهای وارداتی که از طریق رویه رسمی و با مجوزهای قانونی وارد کشور میشوند، کاملا تحت کنترل و نظارت هستند و کوچکترین مشکل بهداشتی در آنها اجازه ورود به بازار را پیدا نمیکند. اگر محمولهای مردود شود، به هیچ وجه اجازه خروج از گمرک را نخواهد داشت. نهادهای نظارتی با جدیت کامل پای کار ایستادهاند و ما نیز بهعنوان انجمن، همواره بر این فرایند نظارت داشتهایم و هرگونه نگرانی را به مسئولان مربوطه منتقل کردهایم.»
برنج سفره ایرانیها از کجا میآید؟
واردات برنج به ایران از دو مسیر اصلی انجام میشود که هرکدام نظارتهای خاص خود را دارند. در مسیر رسمی که از طریق ثبت سفارش و شرکتهای معتبر صورت میگیرد، یک روال چند مرحلهای طراحی شده که شامل چهار گام اساسی است:گام نخست، واردکننده موظف است کد ثبت منبع (۱۰ رقمی) و کد ثبت محصول (IRC) را از سامانه TTAC دریافت کند. این یعنی منبع تولید برنج در کشور مبدا باید پیش از هر اقدامی، توسط سازمان غذا و دارو تأیید شده باشد. گام دوم، نمونهبرداری اجباری است پیش از هرگونه ترخیص، شرکتهای بازرسی تأیید صلاحیتشده توسط سازمان، از محموله نمونهبرداری میکنند و نمونهها به آزمایشگاههای معاونت غذا و دارو یا آزمایشگاههای مرجع کنترل غذا و دارو ارسال میشود.
گام سوم، آزمایش و تأیید است؛ پس از انجام آزمون و بررسی مستندات (از جمله گواهی بهداشت و اعلام قابلیت مصرف از کشور مبدأ)، در صورت منطبق بودن نتایج، مجوز ترخیص در سامانه TTAC صادر و در نهایت مجوز مصرف صادر میگردد. در نهایت گام چهارم، محدودیت زمانی است، این فرایند برای واردات برنج از طریق استانهای مرزی، با مصوبه هیئت وزیران قابل انجام است.
نکته مهم اینکه بر اساس مصوبه شورای امنیت در دوران جنگ، برخی کالاها برای جلوگیری از آسیب بارها، پس از ترخیص و سپس در محل مصرفکننده ارزیابی میشدند. اما تأکید شده که این رویه برای برنج اعمال نمیشود و برنج همواره پیش از ترخیص، تحت سختگیرانهترین نظارتها قرار میگیرند.
در سطح بینالمللی، مرجع اصلی تعیین استاندارد برای برنج، کمیسیون کودکس مشترک سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد و سازمان جهانی بهداشت است. این کمیسیون در سال ۲۰۱۴ برای اولین بار حداکثر میزان مجاز آرسنیک معدنی در برنج سفید (پولیش شده) را ۰.۲ میلیگرم در هر کیلوگرم تعیین کرد.
مقایسه استانداردها در ایران و جهان
آرسنیک به عنوان یک آلاینده محیطی، به طور طبیعی در خاک و آب وجود دارد و برنج به دلیل نحوه رشد، تمایل بیشتری به جذب آن دارد. این استاندارد با هدف محافظت از سلامت مصرفکنندگان در سراسر جهان و تسهیل تجارت بینالمللی تدوین شده است.
بر اساس استانداردهای بینالمللی و ملی، حد مجاز آرسنیک در برنجهای مختلف به این شرح است:
در سطح جهانی، کمیسیون کودکس برای برنج سفید (پولیش شده) حداکثر ۰.۲ میلیگرم در هر کیلوگرم را تعیین کرده و برای برنج قهوهای (شلتوک)، عدد ۰.۳۵ میلیگرم را به صورت پیشنهادی مطرح کرده است.
در اتحادیه اروپا، استاندارد برنج سفید نیز ۰.۲ میلیگرم است، اما برای برنج آبپز و برنج قهوهای این عدد به ۰.۲۵ میلیگرم افزایش می یابد. حساسترین مورد، غذاهای کودک بر پایه برنج است که حد مجاز آن تنها ۰.۱ میلیگرم تعیین شده است.
در ایران، استاندارد ملی برای برنج وارداتی، عدد ۰.۲ میلیگرم را (مطابق با کودکس) پذیرفته است، اما فراتر از آن، یک پکیج کامل نظارتی شامل آزمون کامل سموم، فلزات سنگین و ویژگیهای فیزیکی را پیش از ورود کالا به بازار اجرا میکند و در صورت هرگونه مغایرت، اجازه ترخیص صادر نمیشود. این یعنی استاندارد ایران علاوه بر تبعیت از حد مجاز جهانی، یک لایه نظارتی اضافی برای اطمینان از سلامت کامل محصول به کار گرفته است.
بر اساس پژوهشهای انجامشده، سطح آرسنیک در برنجهای مناطق مختلف جهان متفاوت است. در برخی مطالعات در جنوب شرق آسیا، سطح آرسنیک در برنج کمتر از حد مجاز (۰.۲ میلیگرم) بوده، اما در کشورهایی مانند هند و بنگلادش، این سطح گاهی از این حد بالاتر رفته است.
نکته حائز اهمیت این است که آرسنیک موجود در برنج عمدتا به شکل معدنی است که سمیت بیشتری نسبت به انواع آلی دارد. مصرف طولانیمدت آن با خطراتی مانند سرطان ریه و مثانه مرتبط است و به همین دلیل، نظارت بر میزان آن در برنجهای وارداتی از حساسیت ویژهای برخوردار است.