اتصال اینترنت نشان میدهد که دولت به این نتیجه رسیده که «محدودیتهای شدید اینترنتی» نه تنها به اهداف امنیتی نمیرسد، بلکه هزینههای اقتصادی و اجتماعی گزافی را نیز تحمیل میکند.
به گزارش سرمایه فردا، در تحولی ناگهانی و بیسابقه، ستاد راهبردی و ساماندهی فضای مجازی کشور صبح روز (دوشنبه، ۴ خرداد) به ریاست محمدرضا عارف (معاون اول رئیسجمهور) تشکیل جلسه داد و با اکثریت آرا، «بازگشت اینترنت بینالملل به وضعیت قبل از دی ماه ۱۴۰۴» را مصوب کرد. بر اساس این مصوبه، محدودیتهای دسترسی به پیامرسانهای خارجی (از جمله تلگرام، واتساپ، اینستاگرام و…) و همچنین فیلترهای اعمال شده بر روی پروتکلهای اینترنتی، به تدریج و ظرف چند روز آینده برداشته خواهد شد. با این حال، این مصوبه هنوز جنبه نهایی ندارد و برای اجرا، نیاز به تایید رئیسجمهور (مسعود پزشکیان) دارد. در صورت تایید، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات موظف به اجرای آن خواهد بود. این گزارش به تحلیل ابعاد این تصمیم و پیامدهای آن بر اقتصاد، کسبوکارها و جامعه میپردازد.
از قطعی ۷۰ روزه تا بازگشت تدریجی
حدود هفتاد روز پیش (دی ۱۴۰۴)، در پی تشدید تنشهای نظامی و حملات هوایی به زیرساختهای ارتباطی، دولت محدودیتهای شدیدی بر دسترسی به اینترنت بینالملل اعمال کرد. این محدودیتها که در عمل به معنای «قطع گسترده اینترنت» بود، باعث اختلال در کسبوکارهای آنلاین، بانکداری الکترونیک، آموزش مجازی و ارتباطات بینالمللی شد. برآوردهای اولیه حاکی از آن است که این قطعی، روزانه حدود ۳۰ تا ۸۰ میلیون دلار خسارت به اقتصاد دیجیتال و کسبوکارهای وابسته به اینترنت (از جمله فریلنسرها، فروشگاههای آنلاین، استارتاپها و…) وارد کرده است.
اکنون، پس از هفتهها سکوت و بلاتکلیفی، ستاد راهبردی فضای مجازی در اقدامی غیرمنتظره، مصوبه بازگشایی اینترنت را صادر کرده است. منابع آگاه به سیتنا (پایگاه خبری وزارت ارتباطات) گفتهاند که «هدف اصلی این تصمیم، کاهش فشار اقتصادی بر مردم و کسبوکارها و همچنین بهبود چهره ایران در مجامع بینالمللی» است. بازگشت اینترنت به وضعیت قبل از دی ۱۴۰۴، به معنای رفع فیلتر تلگرام و اینستاگرام نیز خواهد بود؟ پاسخ کوتاه: «بله، اما با شرایط.» طبق این مصوبه، محدودیتهایی که پس از دی ۱۴۰۴ اعمال شدند (مانند فیلتر کامل برخی سکوها) برداشته میشوند و وضعیت به حالت عادی (قبل از تشدید تنشها) بازمیگردد. این به معنای رفع نسبی فیلترینگ است، اما نه رفع کامل آن (زیرا برخی سکوها از سالهای قبل فیلتر بودهاند). با این حال، خبرهای غیررسمی حاکی از آن است که حتی سکوهای فیلتر شده قبلی (مثل تلگرام) نیز به تدریج و با اعمال محدودیتهای جدید (مثل فیلتر هوشمند محتوا) امکان دسترسی پیدا خواهند کرد.
پیامدهای اقتصادی؛ نفس عمیق کسبوکارها
بازگشایی اینترنت بینالملل، تأثیرات فوری و مثبتی بر چند بخش خواهد داشت. نخست، «کسبوکارهای آنلاین و فریلنسرها» که با قطعی اینترنت عملاً فلج شده بودند، دوباره به چرخه فعالیت بازمیگردند. این موضوع میتواند به کاهش نرخ بیکاری و افزایش درآمد خانوارها کمک کند. دوم، «بازار سرمایه». خبرها و تحلیلگران معتقدند که بورس تهران از هفتههای قبل در حال قیمتگذاری «خبر بازگشایی اینترنت» بوده است. به همین دلیل، شاخص کل در روزهای اخیر جهش قابل توجهی داشته و گروههای فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) و شرکتهای دانشبنیان مورد توجه سرمایهگذاران قرار گرفتهاند. با اعلام رسمی این خبر، احتمالاً موج جدیدی از ورود پول حقیقی به سهام شرکتهای مرتبط با اینترنت و نرمافزار شکل خواهد گرفت. سوم، «تجارت الکترونیک و بانکداری آنلاین». با بازگشایی اینترنت، تراکنشهای بانکی و خریدهای اینترنتی با سرعت و امنیت بیشتری انجام خواهد شد و هزینه تمام شده تجارت الکترونیک کاهش مییابد. چهارم، «ارتباطات بینالمللی». شرکتهای دانشبنیان و استارتاپهایی که برای ارتباط با سرمایهگذاران خارجی و مشتریان بینالمللی به ابزارهایی مانند واتساپ، تلگرام و ایمیل وابسته بودند، دوباره میتوانند فعالیت خود را از سر بگیرند.
تأیید رئیسجمهور؛ آخرین مانع بر سر راه اجرا
با وجود این تصمیم تاریخی، هنوز نمیتوان با اطمینان کامل گفت که اینترنت از فردا باز خواهد شد. علت آن است که مصوبه ستاد راهبردی فضای مجازی، برای نهایی شدن و ابلاغ، نیازمند «تأیید رئیسجمهور» است. انتظار میرود رئیسجمهور (مسعود پزشکیان) در یک یا دو روز آینده، پس از مشورت با تیم اقتصادی و امنیتی خود، تصمیم نهایی را اتخاذ کند. منابع نزدیک به دفتر رئیسجمهور میگویند که پزشکیان از ابتدا با محدودیتهای شدید اینترنتی مخالف بوده و به احتمال زیاد مصوبه را تأیید خواهد کرد. با این حال، برخی نهادهای امنیتی و نظامی ممکن است فشارهایی را برای حفظ محدودیتها (به بهانه امنیت ملی) وارد کنند. اگر رئیسجمهور مصوبه را تأیید کند، وزارت ارتباطات موظف است ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت، زیرساختهای لازم برای بازگشایی اینترنت را فراهم کند. در عمل، بازگشایی کامل و پایدار اینترنت ممکن است چند روز (تا یک هفته) زمان ببرد. اما جهت کلی حرکت، کاملاً روشن است: «عصر انزوای اینترنتی به پایان میرسد.»
واکنشهای سیاسی و اجتماعی؛ از استقبال تا نگرانی
خبر بازگشایی اینترنت با واکنشهای متفاوتی در فضای مجازی و رسانههای داخلی مواجه شده است. فعالان اقتصادی، کسبوکارها، دانشجویان و کاربران عادی، عمدتاً از این تصمیم استقبال کردهاند. آنها معتقدند که اینترنت یک «کالای لوکس» نیست، بلکه «زیرساخت حیاتی آموزش، کسبوکار، سلامت و ارتباطات» است. با این حال، برخی کارشناسان امنیت سایبری و رسانه ملی، نگرانیهایی را در مورد «تهدیدات امنیتی و فرهنگی» بازگشایی اینترنت مطرح کردهاند. آنها معتقدند که سکوهای خارجی بدون محدودیت، میتوانند ابزاری برای «جنگ نرم و نفوذ فرهنگی» باشند. به نظر میرسد دولت میانهروی مسعود پزشکیان، «اقتصاد و معیشت مردم» را بر «ملاحظات امنیتی صرف» ترجیح داده است. بازگشایی اینترنت، یک آزمون بزرگ برای دولت است: از یک سو، باید زیرساختهای لازم برای دسترسی سریع و پایدار را فراهم کند و از سوی دیگر، باید نگرانیهای امنیتی را از طریق «فیلترینگ هوشمند محتوا» و «آموزش کاربران» مدیریت نماید. موفقیت یا شکست این سیاست، تأثیر مستقیمی بر محبوبیت دولت و چشمانداز اقتصاد دیجیتال ایران در سالهای آینده خواهد داشت.
پایان یک دوره و آغاز عصری جدید
مصوبه ستاد راهبردی فضای مجازی برای بازگشت اینترنت بینالملل به وضعیت قبل از دی ۱۴۰۴، یک «نقطه عطف تاریخی» در حکمرانی اینترنت ایران است. این تصمیم نشان میدهد که دولت به این نتیجه رسیده است که «محدودیتهای شدید اینترنتی» نه تنها به اهداف امنیتی نمیرسد، بلکه هزینههای اقتصادی و اجتماعی گزافی را نیز تحمیل میکند. اگرچه پزشکیان مصوبه را تأیید کرد و ایران پس از هفتاد روز، دوباره به جمع کشورهای متصل به شبکه جهانی اینترنت پیوست. با این اتفاق کسبوکارها نفس عمیقی میکشند، دانشجویان به آموزش مجازی بازمیگردند، و مردم دوباره میتوانند آزادانه با جهان ارتباط برقرار کنند. با این حال، چالشها به پایان نرسیده است. «کیفیت و پایداری اینترنت»، «تعرفهگذاری عادلانه»، «ایجاد زیرساختهای امن برای کسبوکارها» و «مدیریت محتوای غیراخلاقی»، از جمله چالشهای پیش روی دولت است. اما یک چیز قطعی است: دوران «اینترنت بسته» به سر آمده است. موفق باشید.
