ایران با داشتن مرزهای گسترده زمینی و دریایی، مسیرهای متعددی برای واردات کالاهای اساسی و تأمین نیازهای داخلی دارد

مونا موسوی: دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در تازه‌ترین ادعای خود مدعی شده است که ذخایر مواد غذایی ایران ظرف سه ماه آینده تمام می‌شود. این ادعا، نه تنها بی‌اساس، بلکه ناشی از بی‌اطلاعی از جغرافیا، زیرساخت‌های تجاری و توانمندی‌های کشاورزی ایران است. ایران با ۶۰۳۱ کیلومتر مرز خاکی با ۷ کشور همسایه، بیش از ۲۷۰۰ کیلومتر مرز آبی در شمال و جنوب و عضویت در کریدورهای بین‌المللی مانند جاده ابریشم و کریدور شمال-جنوب، عملاً یک کشور «غیرقابل محاصره» است.

دونالد ترامپ که در طول ریاست‌جمهوری خود، همواره با اظهارات جنجالی و گاه غیرواقعی، افکار عمومی را هدف گرفته است، این بار سراغ امنیت غذایی ایران رفته و مدعی شده که ذخایر غذایی ایران ظرف سه ماه تمام می‌شود. این ادعا در شرایطی مطرح می‌شود که ایران در آستانه فصل برداشت محصولات کشاورزی (از اردیبهشت تا مهر) قرار دارد و تنوع اقلیمی کشور، امکان تولید محصولات مختلف در فصول گوناگون را فراهم می‌کند. علاوه بر این، ایران از نظر جغرافیایی در موقعیتی قرار دارد که محاصره کامل آن غیرممکن است. تنوع مسیرهای تجاری (خاکی، ریلی، دریایی) و روابط اقتصادی گسترده با همسایگان، تضمین می‌کند که حتی در صورت تشدید تحریم‌ها و محاصره دریایی، زنجیره تأمین مواد غذایی کشور قطع نخواهد شد.

ایران با ۶۰۳۱ کیلومتر مرز خاکی، با ۷ کشور همسایه عراق، ترکیه، ارمنستان، آذربایجان، ترکمنستان، افغانستان و پاکستان مرز مشترک دارد. این مرزها، نه فقط از نظر نظامی، که از نظر اقتصادی، یک مزیت راهبردی بی‌نظیر محسوب می‌شوند. در شرایط محاصره دریایی، کالاهای اساسی غلات، دارو، نهاده‌های دامی و… به راحتی می‌توانند از طریق این مرزهای خاکی وارد کشور شوند.

در یک سال گذشته، دولت با تفویض اختیار به استانداران استان‌های مرزی به ویژه سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی، آذربایجان شرقی و غربی و کردستان، فرآیند واردات از مرزهای خاکی را تسهیل کرده است. به عنوان مثال، در ماه فروردین ۱۴۰۵، بیش از ۵۰۰ هزار تن گندم از طریق مرزهای پاکستان و ترکمنستان وارد کشور شده است. مرزهای ایران با ترکیه، عراق و پاکستان، آنقدر فعال هستند که به راحتی می‌توانند جایگزین مسیرهای دریایی شوند.

شاید هزینه حمل از طریق زمین بیشتر باشد، اما فعلا بودن کالا، از ارزان بودن آن مهم‌تر است. در شرایط جنگی، امنیت غذایی اولویت اول است، نه هزینه. پس محاصره دریایی، به هیچ وجه به معنای «قطع کامل واردات» نیست. فقط به معنای گران‌تر شدن واردات است و دولت باید با کالابرگ گرانی را مدیریت کند.  این را خود آمریکایی‌ها هم می‌دانند. فقط شعار فروپاشی اقتصادی برای فشار روانی می‌دهند.  باید واقعیت‌ها را دید. واقعیت این است که مرزهای خاکی بازند و فعالند.

نقش کریدورهای بین‌المللی

ایران نه فقط به همسایگان خود، که به کریدورهای بین‌المللی نیز متصل است. کریدور شمال-جنوب (INSTC) که ایران را به روسیه و هند وصل می‌کند، یکی از مهم‌ترین مسیرهای ترانزیتی جهان است. در آوریل ۲۰۲۶، ایران و روسیه توافق نامه‌ای برای تسهیل ترانزیت کالاهای اساسی از طریق این کریدور امضا کردند.

بر اساس این توافق، روسیه متعهد شده است که ماهانه ۵۰۰ هزار تن غلات و نهاده‌های دامی را از طریق کریدور شمال-جنوب به ایران ارسال کند. علاوه بر این، جاده ابریشم چین که از ایران عبور می‌کند بستر مناسبی برای واردات کالا از چین و آسیای مرکزی فراهم کرده است. قطارهای باری چین، ماهانه هزاران تن کالا از جمله مواد اولیه صنعتی  را از طریق این مسیر به ایران حمل می‌کنند.

کریدورهای جدید پاکستان بندر گوادر به زاهدان نیز ظرفیت قابل توجهی برای واردات کالاهای اساسی به ویژه از طریق چین و هند دارند. به عبارت دیگر، ایران شبکه‌ای از مسیرهای جایگزین را در اختیار دارد که حتی در صورت بسته شدن کامل تنگه هرمز، تجارت و تأمین کالاهای اساسی را ممکن می‌سازد. شاید سرعت و حجم این مسیرها به اندازه حمل دریایی نباشد، اما برای تأمین نیازهای ضروری کشور کافی است.

از طرف دیگر اگرچه تنگه هرمز در جنوب توسط آمریکا محاصره شده است، اما ایران از طریق دریای خزر در شمال و دریای عمان در جنوب (از طریق بندر چابهار) به آب‌های بین‌المللی دسترسی دارد. دریای خزر، که یک دریای بسته است، تحت تأثیر محاصره آمریکا قرار ندارد. ایران و روسیه و ترکمنستان و قزاقستان و آذربایجان، توافق‌نامه‌های متعددی برای تسهیل حمل‌ونقل کالا در دریای خزر دارند.

در سه ماهه اول سال گذشته، بیش از ۲ میلیون تن کالا عمدتاً غلات و نهاده‌های دامی از طریق بنادر شمالی (امیرآباد، انزلی، نوشهر و فریدون‌کنار) وارد کشور شده است. بندر چابهار نیز که در دریای عمان و خارج از محدوده تنگه هرمز واقع شده، به تدریج در حال توسعه است. طبیعتاً ظرفیت این بنادر به اندازه بنادر جنوبی نیست.

اما همین مقدار هم می‌تواند بخش قابل توجهی از نیاز وارداتی کشور به ویژه کالاهای اساسی را تأمین کند. دولت باید هر چه سریع‌تر سرمایه‌گذاری در بندر چابهار و بنادر شمالی را افزایش دهد تا وابستگی به تنگه هرمز کاهش یابد. این کار باید ۲۰ سال پیش انجام می‌شد، اما دیر انجام دادن، بهتر از هرگز انجام ندادن است. حالا وقتش است. فرصت را از دست ندهید. الان بهترین زمان برای سرمایه‌گذاری در بنادر شمالی و چابهار است.

بنابراین، ترامپ یا عمداً دروغ می‌گوید برای ایجاد فضای روانی منفی یا اطلاعاتش قدیمی و ناقص است. مردم ایران نباید نگران امنیت غذایی خود باشند. دولت با استفاده از مسیرهای جایگزین، ذخایر استراتژیک (بیش از ۴ میلیون تن گندم و یک‌میلیون تن برنج) و حمایت از تولید داخلی، توانایی تأمین غذای مردم را برای حداقل ۱۲ ماه دارد.