تبعات محیط زیستی جنگ بسیار زیاد است چون همواره از ابزارهای شیمیایی و انفجاری استفاده می‌شود که عاملی برای مرگ و آلودگی هستند. جزئیات را در گزارش بخوانید؛

به گزارش سرمایه فردا، دست‌ها روی ماشه است. ناوگان عظیم جنگی مستقر در خلیج فارس منتظر است تا اگر اوضاع بر وفق مراد سیاستمداران نبود، ماشه را بچکاند. دستگاه دیپلماسی در تلاش است که مانع وقوع فاجعه شود اما کسی نمی‌داند چه سرنوشتی پیش روست. این روزها همه محاسبات بر مبنای خسارات اقتصادی و تلفات انسانی انجام شده و آنچه به حساب نیامده، جان موجودات زنده خلیج فارس است. کسی به این فکر نمی‌کند که تاوان زورگویی کشورهای خارجی را میلیون‌ها آبزی خلیج فارس خواهند داد.

کارشناسان می‌گویند اگر جنگی رخ دهد، احتمال ورود مواد نفتی و فلزات سنگین به دریا افزایش می‌یابد، تحت تاثیر امواج ابزارهای جنگی، مسیر مهاجرت پستانداران دریایی تغییر می‌کند، آلودگی‌های حاصل از بمباران به دریا منتقل می‌شود و انفجارها، دلفین‌ها و نهنگ‌ها را سرگردان می‌کند. خلیج فارس که جنگ‌های دیگری را هم پشت سر گذاشته، امروز دیگر میزبان صدف‌های مرواریدساز که آب دریا را پالایش می‌کردند، نیست و همین شاخص نشان می‌دهد که این اکوسیستم تاب فشار جدید را ندارد.

بار دیگر خلیج فارس در آستانه جنگی جدی قرار گرفته است. حضور نیروهای بیگانه در این اکوسیستم بسته که چهار سال یک بار آبش تعویض می‌شود، سابقه‌ای دیرینه به قدمت کشف نفت دارد. پای نفت که به خلیج فارس باز شد، آرامش هم از این اکوسیستم آبی دور شد. محمدرضا فاطمی استاد بازنشسته دانشگاه در گفت‌وگو با هفت‌صبح می‌گوید که قبل از اکتشاف این ماده سیاه در ۷۰ سال پیش، خلیج فارس تنوع زیستی قابل توجهی داشته اما حالا حال و روز خوشی ندارد.

او با توصیف شرایط خلیج فارس و محصور بودن این پهنه آبی و دسترسی به آب‌های آزاد تنها از یک طرف، ورود هر آلاینده جدید شیمیایی، غیرشیمیایی، آلی و حتی فیزیکی در این دریا را منتهی به تاثیر جدی بر زیستمندان و حیات دریایی معرفی می‌کند.این استاد دانشگاه؛ خلیج فارس را تحت تنش بهره‌برداری با روش‌های مضر و آلاینده‌های نفتی می‌داند که طی سال‌های متمادی سبب شده شکل اولیه این دریا از دست برود و تنوع بالا و ذخایر فراوان آبزیان آن دستخوش تغییر قرار بگیرند.

او که ۵۰ سال سابقه حضور در عرصه مطالعات دریایی را دارد، حذف صدف‌های مرواریدساز خلیج فارس که در گذشته از بندر خارک بوشهر تا تنگه هرمز و سواحل کشورهای عربی پراکنده بودند را عاملی معرفی می‌کند که نشان می‌دهد حال خلیج فارس خوب نیست. این موجود زنده در بستر خلیج فارس زندگی می‌کند و نقشش در دریا، فیلتر آب است. وقتی مواد آلاینده نفتی در رسوبات ریزدانه خلیج فارس -که قدرت نگهداری بالای مواد نفتی را دارند- نفوذ می‌کند، این مواد سمی صدف‌های مروارید ساز را به کام مرگ می‌کشاند و امروز شاهدیم که دیگر این موجودات در سراسر خلیج فارس یافت نمی‌شوند و فقط در برخی جزایر مثل کیش، لاوان و خارک صدف مرواریدساز داریم.

خلیج فارس تحت فشار جنگ

فاطمی خلیج فارس را محیط تحت فشاری توصیف می‌کند که شرایط آن دقیقا در آستانه تحمل موجودات زنده ساکن در آن قرار دارد. آبزیان خلیج فارس می‌توانند حدود ۴۰ گرم در لیتر نمک و حرارت ۲۷ تا ۲۸ درجه را تحمل کنند. این روزها آنها در سطح بالای تحمل خود به سر می‌برند. بنابراین ورود هرگونه استرس جدید، مثل آلودگی نفتی یا فیزیکی که منجر به بالا رفتن حرارت آب می‌شود، می‌تواند برای آنها مشکل‌ساز باشد. حرکت کشتی‌ها، چه ناو جنگی باشد یا تجاری، می‌تواند در دریا آشفتگی ایجاد کند. پساب تولید کرده و آرامش محیط را بر هم بزند.

انفجار مین و تخریب زیستگاه

جسته و گریخته خبرهایی درباره بازگشت مین‌ها به خلیج فارس منتشر می‌شود و این پرسش مطرح است که اگر این تجهیزات منفجر شوند، چه بلایی بر سر موجودات زنده خلیج فارس خواهد آمد؟ فاطمی می‌گوید که انفجار مین تخریب زیستگاه را به همراه داشته و ماهیان و آبزیان را می‌کشد. اگر مین‌ها، نفتکش‌ها را هدف قرار دهند، آلودگی نفتی وارد دریا می‌شود. ورود هر نوع شناور اضافی به خلیج فارس، فشار بر زیستمندان آن را افزایش می‌دهد و حیات دریایی را به خطر می‌اندازد.

اگرچه کشتی‌ها ملزم به رعایت استانداردهای سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) هستند و باید پسابشان را کنترل کرده و مانع ورود زباله جامد به دریا شوند اما اگر حادثه‌ای برای کشتی‌ها پیش بیاید، محتویاتشان مثل مواد نفتی،‌ روغن و غیره به دریا وارد شده و فاجعه می‌آفریند.
این استاد دانشگاه، غرق شدن لاشه کشتی‌ها در دریا را هم به دلیل وجود موادی مثل کروم و سرب در بدنه کشتی، برای زیستمندان خلیج فارس مضر می‌داند و اگرچه ممکن است این لاشه‌ها به‌عنوان پناهگاه مصنوعی توسط ماهی‌ها استفاده شود اما مضرات کشتی‌های غرق شده برای دریا بیشتر از منافعش است.

آلودگی هورها در جنگ ایران و عراق

خلیج فارس که طی دهه‌های اخیر کانون درگیری‌های مختلفی بوده، بارها دچار مشکلات عدیده زیست محیطی به دلیل جنگ شده است. فاطمی توضیح می‌دهد که در جنگ ایران و عراق دو نفتکش واقع در تنگه هرمز مورد حمله قرار می‌گیرد و به بخش زیادی از سواحل ایران آسیب وارد می‌کند. در جریان حمله صدام به کویت (جنگ اول خلیج فارس)، عراق آسیب‌های زیادی به چاه‌های نفت کویت زد و بسیاری از زیستگاه‌ها از بین رفته و درختان حرا آسیب دیدند.

هورهای جنوب آلوده شدند و مطالعات گسترده‌ای درباره خسارت به زیستمندان این دریا انجام شد؛ تا در قالب خسارت جنگی به کشورهای منطقه از محل منابع مالی عراق، غرامت پرداخت شود. سهم ایران از این خسارت‌ها بسیار کم بود و قسمت عمده بودجه در نظر گرفته شده به کویت و کشورهای دیگر پرداخت شد.این استاد دانشگاه تاکید می‌کند که اگر بار دیگر چنین شرایطی در خلیج فارس تکرار شود، از آنجا که وضعیت ذخایر آبزی به شدت بدتر شده است، دچار مشکل می‌شویم زیرا امروز به عیان می‌بینیم که دریا تحت استرس و هجوم از سوی بشر است.

 احتمال مهاجرت آبزیان

بیشترین نگرانی در میان کارشناسان بر نشت مواد نفتی متمرکز است. این نگرانی را در سخنان محمدشریف رنجبر، رئیس پارک زیست فناوری خلیج فارس نیز می‌توان یافت. او در گفت‌وگو با هفت صبح اولین دغدغه‌اش را مربوط به حمله احتمالی به سکوهای نفتی و نفتکش‌ها اعلام می‌کند زیرا در صورت بروز حادثه برای نفتکش‌ها مواد هیدروکربنی وارد آب دریا می‌شود و به دنبال آن فاجعه‌ای زیست محیطی رقم می‌خورد. چنین تجربه‌ای در جنگ کویت هم وجود داشته و تبعات این اتفاق بد، کل منطقه را تحت تاثیر قرار داده است.

رنجبر صدای انفجار و لرزه را هم عامل دیگری می‌داند که می‌تواند بر ماهی‌ها و بی‌مهرگان اثر بگذارد و مرجان‌هایی که ثابت هستند و پای رفتن ندارند، دچار خسارت کند. این انفجارها می‌تواند روی جابه‌جایی و مهاجرت ماهی‌ها اثر بگذارد و رفتار تغذیه‌ای آنها را هم تحت تاثیر قرار دهد. دلفین‌ها که مدام در اطراف شناورها تردد می‌کنند، از نظر برخورد با پروانه کشتی‌ها مخاطره‌ای در انتظارشان نیست اما شلیک‌ها ممکن است به آنها برخورد کند و انفجار گلوله با فاصله از آنها، مکانیزم‌های زیستی آنها را مختل می‌کند.

افزایش احتمال ورود سرب به دریا

رئیس پارک زیست فناوری خلیج فارس ورود فلزات سنگین به دریا به‌ویژه سرب را معضل دیگر ناشی از وقوع جنگ می‌داند. سرب، ناشی از گلوله‌هایی است که در جنگ احتمالی رد و بدل می‌شود. این ابزار جنگی، مقدار زیادی فلزات سنگین وارد آب می‌کند که برخی از آنها آسیب‌زا و خطرناک است. همچنین امواج ماکروویو و سونار که این روزها استفاده‌شان در تسلیحات نظامی رو به افزایش است، بر موجودات زنده خلیج فارس اثر می‌گذارد.

بر اساس تحقیقات، سونار روی نهنگ و دلفین‌ها اثر دارد و بر اساس شواهدی که وجود دارد، این امواج می‌تواند آسیب جدی به پستانداران دریایی وارد کند. بخش دیگر اتفاقات؛ از نگاه رنجبر به مسائل خشکی باز می‌گردد. اگر در خشکی تاسیسات نفتی هدف قرار بگیرد، ممکن است مواد شیمیایی حاصل از آن شسته شده و در دریا پخش شود. بارها دیده شده که حادثه‌ای در نقطه‌ای دور از دریا رخ داده ولی سیلاب مواد شیمیایی حاصل از آن را به دریا منتقل کرده است. یکسری اتفاقات ناخواسته مثل مهاجرت‌های انسانی هم می‌تواند به شکل غیر مستقیم بر دریا تاثیر بگذارد.