آمارهای رسمی نشان میدهد جمعیت زندانهای بلژیک و چند کشور اروپایی بهمراتب از ظرفیت واقعی آنها فراتر رفته است و حقوق بشر زیر فشار قرار دارد.
رامتین لطیفی:«بلال» ۳۴ ساله، طی یک دهه گذشته دوران محکومیت خود را در پنج زندان مختلف بلژیک گذرانده است. او هنوز سلولهای زندان قدیمی «مونس» در نزدیکی مرز فرانسه را به وضوح به یاد میآورد؛ اتاقهایی کمتر از ۹ متر مربع که چهار زندانی را در خود جای میدادند. به گفته او، شیوع بیماریهایی مانند گال، هجوم ساسها و حتی آبله میمونی در میان زندانیان به اتفاقی عادی تبدیل شده بود.
در همین حال، نگهبانان خسته و فرسودهای که ساعتهای طولانی کار میکردند، توان کنترل شرایط را از دست داده بودند. بلال میگوید: «در تمام 10سالی که زندانی بودم، شرایط فقط بدتر شد. زمان حضور ما در فضای باز کمتر شد، بسیاری از فعالیتهای آموزشی و تفریحی حذف شدند و زندان به مکانی برای انزوا و فرسایش روحی تبدیل شد.»
بحران در قلب یکی از ثروتمندترین کشورهای اروپا
بلژیک که از نظر اقتصادی در زمره کشورهای توسعهیافته و ثروتمند اروپا قرار دارد، اکنون با یکی از جدیترین بحرانهای ازدحام زندانها دستوپنجه نرم میکند. طبق آمار رسمی، در اواسط ماه مه شمار زندانیان در ۳۹ زندان این کشور به ۱۳ هزار و ۷۳۳ نفر رسید؛ در حالی که ظرفیت واقعی این زندانها تنها ۱۱ هزار و ۶۴ نفر است. به بیان دیگر، هزاران نفر بیش از ظرفیت تعیینشده در زندانها نگهداری میشوند.
پیتر هوبی، نایبرئیس شورای مرکزی نظارت بر زندانهای بلژیک، هشدار میدهد که ترکیب ازدحام شدید زندانیان و کمبود نیروی انسانی، اداره زندانها را به مرحله بحرانی رسانده است. او میگوید: «دیگر امکان حفظ نظامی وجود ندارد که هدف آن بازگرداندن زندانیان به جامعه باشد. زندانها بیش از آنکه محل بازپروری باشند، به انبارهای انسانی تبدیل شدهاند.» تنها در ماه مه، ۷۵۴ زندانی روی تشکهایی که کف سلولها پهن شده بود میخوابیدند؛ رقمی که نسبت به چند ماه قبل نیز افزایش یافته است.
بحرانی که سراسر اروپا را فراگرفته است
مشکل تنها به بلژیک محدود نمیشود. پس از همهگیری کرونا، جمعیت زندانها در سراسر اروپا به شکل چشمگیری افزایش یافته و اکنون حدود یکسوم سیستمهای زندانبانی قاره با مشکل کمبود فضا مواجهاند. قبرس، اسلوونی، فرانسه، کرواسی، ایتالیا، رومانی، اتریش و بلژیک از جمله کشورهایی هستند که بیشترین نرخ ازدحام زندانها را ثبت کردهاند. کارشناسان میگویند بسیاری از دولتها همچنان راهحل را در ساخت زندانهای بیشتر یا انتقال زندانیان به کشورهای دیگر جستوجو میکنند؛ سیاستی که نهتنها مشکل را حل نکرده، بلکه در بسیاری موارد به افزایش جمعیت زندانها نیز منجر شده است.
مثل موش در قفس
یاسین ساریکایا، معاون زندانهای بروکسل، برای توصیف وضعیت موجود از عبارتی تکاندهنده استفاده میکند: «تا زمانی که زندانیان را مثل موش در قفس نگه داریم، نمیتوانیم از کرامت انسانی صحبت کنیم.» در بسیاری از زندانها، بهویژه درباره متهمانی که هنوز محاکمه نشدهاند، زندانیان روزانه ۲۲ تا ۲۳ ساعت را در سلولهای خود سپری میکنند.
کمبود فضا و نبود حریم خصوصی، مشکلات روانی و اعتیاد را تشدید کرده و دریافت خدمات درمانی گاهی ماهها به طول میانجامد. «لوئیک» ۲۳ساله که دوران محکومیت هفتساله خود را در زندان سنژیل بروکسل میگذراند، میگوید فرصتهای شغلی و آموزشی تقریبا وجود ندارد و بیشتر زندانیان نیز فاقد مجوز اقامت هستند. او با نگاهی به زمین میگوید: «وقتی آزاد شوم، بازگشت به بازار کار بسیار سخت خواهد بود. هیچکس ما را برای زندگی بیرون آماده نمیکند.»
خودکشی، خشونت و قاچاق؛ چهره تاریک زندانهای امروز
بلال که به دلیل دو سرقت مسلحانه از بانک و اقدام به قتل محکوم شده، اعتراف میکند در سالهای زندان بارها به خودکشی فکر کرده است. در همین حال، تصاویر منتشرشده در شبکههای اجتماعی نشان میدهد پهپادها به ابزاری برای قاچاق تلفن همراه، مواد مخدر و کالاهای غیرمجاز به داخل زندانها تبدیل شدهاند. یکی از تکاندهندهترین حوادث در سال ۲۰۲۴ رخ داد؛ زمانی که ویدیویی از شکنجه یک زندانی توسط پنج همبندیاش در فضای مجازی منتشر شد. نگهبانان که در اعتصاب ۴۸ ساعته به سر میبردند، روزها از وقوع این حادثه بیخبر مانده بودند.
فرسودگی نگهبانان و افزایش ناامنی
شرایط دشوار زندانها تنها زندانیان را تحت تأثیر قرار نداده است. کارکنان و نگهبانان نیز با فشارهای بیسابقهای روبهرو هستند. در مجموعه زندان هارن، بزرگترین زندان بلژیک، بسیاری از نگهبانان به دلیل آسیبهای جسمی یا مشکلات روحی قادر به ادامه کار نیستند. آمارهای رسمی نشان میدهد تعداد حوادث بحرانی در زندانهای این کشور تنها طی یک سال دو برابر شده است.
کارشناسان معتقدند سیاستهای سختگیرانه دولت برای مقابله با جرائم مرتبط با مواد مخدر و همچنین اجرای کامل احکام زندانهای کوتاهمدت، از عوامل اصلی افزایش جمعیت زندانها بوده است. امروزه میانگین مدت بازداشت در بلژیک به حدود ۱۰ ماه رسیده که نسبت به پنج سال قبل نزدیک به ۴۰ درصد افزایش نشان میدهد. همچنین نرخ بازداشت موقت در این کشور به ۳۲ درصد رسیده؛ رقمی بسیار بالاتر از میانگین اروپایی.
اجاره سلول در کشورهای دیگر؛ راهحلی بحثبرانگیز
دولت بلژیک برای کاهش فشار بر زندانها به گزینهای غیرمعمول روی آورده است؛ اجاره سلول در کشورهای دیگر. مقامهای بلژیکی در ماههای اخیر با استونی، کوزوو و آلبانی درباره انتقال بخشی از زندانیان مذاکره کردهاند. سوئد نیز توافقی برای اجاره ۴۰۰ سلول زندان در استونی امضا کرده و دانمارک پیشتر ۳۰۰ سلول در کوزوو اجاره کرده بود. اما منتقدان این سیاست را اقدامی نمایشی و پوپولیستی میدانند. آنان هشدار میدهند که انتقال زندانیان به صدها یا هزاران کیلومتر دورتر از خانوادههایشان، پرسشهای جدی درباره حقوق بشر، سلامت روان و امکان بازپروری آنان ایجاد میکند.
