چرا ایران نتوانسته است سرمایه خوارزمی را به قدرت اقتصادی دیجیتال تبدیل کند؟

افشین امیرشاهی: جهان امروز روی «الگوریتم» می‌چرخد. ریشه این واژه در زبان لاتین به نام دانشمند ایرانی می‌رسد. محمد بن موسی خوارزمی، نابغه‌ای که راه تازه‌ای برای حل مسائل ریاضی گشود و اندیشه‌هایش پایه‌گذار بخشی از دانش محاسبات شد. اروپایی‌ها کتاب «جبر و مقابله» او را به لاتین ترجمه کردند و قرن‌ها از دستاوردهایش آموختند. به احترام همین میراث ماندگار، سالروز تولد خوارزمی در ایران «روز ملی فناوری اطلاعات» نام گرفته است.

اما این افتخار تاریخی یک مسئله مهم را پیش روی ما می‌گذارد. سرزمینی که نام خوارزمی و الگوریتم را به جهان معرفی کرده، نتوانسته جایگاهی هم‌تراز با ظرفیت علمی خود در فناوری اطلاعات به دست آورد. ایران با وجود نیروی انسانی توانمند و پیشینه علمی درخشانش در بسیاری از شاخص‌های فناوری اطلاعات از رقبای منطقه‌ای خود عقب مانده است. شوربختانه این فاصله‌ دائم بیشتر می‌شود و ریشه‌اش نیز به شیوه حکمرانی، سیاست‌گذاری و مدیریت این حوزه برمی‌گردد.

هر سال هزاران دانش‌آموخته رشته‌های مهندسی، علوم رایانه و فناوری اطلاعات وارد بازار کار می‌شوند. برنامه‌نویسان ایرانی در پروژه‌های بین‌المللی حضور دارند و بسیاری از شرکت‌های نوآور داخلی نیز توانسته‌اند خدماتی رقابتی ارائه کنند. تجربه شکل‌گیری استارتاپ‌های موفق در حوزه حمل‌ونقل، تجارت الکترونیک، گردشگری و خدمات مالی نیز گواه همین ظرفیت است.

اما آنچه مسیر رشد ایران در فناوری اطلاعات را دشوار کرده، فاصله میان توان علمی و نظام تصمیم‌گیری است. فناوری اطلاعات در بسیاری از کشورها به‌عنوان موتور تحول اقتصادی تعریف شده و سیاستگذاری نیز در همین مسیر حرکت کرده است. در ایران اما تصمیم‌های متناقض، تغییرات مکرر مقررات و تعدد مراکز تصمیم‌گیر، بارها مسیر توسعه را کند کرده‌اند. درنتیجه شاهد کاهش انگیزه سرمایه‌گذاری، افزایش نااطمینانی و دشوار شدن برنامه‌ریزی بلندمدت برای فعالان این حوزه هستیم.

نگاهی به کشورهای پیرامون ایران، تصویری روشن از تفاوت رویکردها ارائه می‌دهد. امارات طی دو دهه گذشته فناوری را به یکی از پایه‌های اقتصاد خود تبدیل کرده و سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در مراکز داده، خدمات دیجیتال و فناوری‌های نوین انجام داده است. عربستان نیز با اجرای پروژه‌های کلان و جذب سرمایه‌های خارجی، توسعه اقتصاد دیجیتال را در صدر برنامه‌های تحول اقتصادی خود قرار داده است.

ترکیه صادرات نرم‌افزار، بازی‌های رایانه‌ای و خدمات فناورانه را گسترش داده و قطر نیز بخش مهمی از خدمات عمومی را بر بستر دولت دیجیتال سامان داده است. حتی کشورهایی با جمعیت و منابع محدودتر مانند آذربایجان نیز طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری قابل توجهی در زیرساخت‌های ارتباطی و خدمات الکترونیکی انجام داده‌اند.
این مقایسه یک واقعیت را یادآوری می‌کند.

بسیاری از همسایگان ایران، فناوری اطلاعات را هزینه تلقی نکردند، آن را سرمایه‌ای برای آینده اقتصاد خود دانستند.گزارش‌های اتحادیه جهانی مخابرات نیز تصویر امیدوارکننده‌ای از جایگاه ایران ارائه نمی‌کنند. هرچند امتیاز کلی کشور در شاخص توسعه فناوری اطلاعات افزایش یافته، اما جایگاه ایران در میان کشورهای جهان چند پله پایین‌تر آمده است. کاهش سرانه مصرف ترافیک اینترنت ثابت و همراه نیز در شرایطی رخ داده که بسیاری از کشورها با رشد مستمر خدمات دیجیتال، سالانه افزایش قابل توجهی در مصرف داده را تجربه کرده‌اند.

محدودیت‌های بین‌المللی و تحریم‌ها اگرچه می‌تواند یکی از عوامل مهم باشد، اما محدودیت‌های داخلی، کاهش کیفیت ارتباطات، دشواری دسترسی به خدمات جهانی و نااطمینانی در فضای کسب‌وکار شاید از تحریم‌ها نیز تاثیرگذارتر باشند. البته گاهی نیز بحث فناوری اطلاعات در ایران به سرعت اینترنت یا فیلترینگ تقلیل پیدا می‌کند. فیلترینگ نیز صدالبته که بسیار اهمیت دارد.اما درکنار آن مسائل فناوری اطلاعات مانند زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته است که آموزش و پژوهش، قوانین مالکیت فکری، سرمایه‌گذاری، امنیت سایبری، زیرساخت‌های ارتباطی، اقتصاد دیجیتال و تعامل با بازارهای جهانی را در برمی‌گیرد.

بزرگداشت خوارزمی در شرایط حال حاضر کشور، ارزش افزوده‌ای برای آینده کشور ایجاد نخواهد کرد. اهمیت این دانشمند در آن است که مسیر تازه‌ای در علم گشود و نگاه زمانه خود را تغییر داد. در شرایط کنونی کشور نیز توسعه فناوری اطلاعات به نگاهی نیاز دارد که آینده را بر مبنای دانش، نوآوری، ثبات در سیاست‌گذاری و اعتماد به سرمایه انسانی ترسیم کند.

ایران از ظرفیت علمی قابل توجهی برخوردار است. دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان، متخصصان و کارآفرینان این حوزه، سرمایه‌هایی هستند که می‌توانند نقش مهمی در اقتصاد آینده ایفا کنند. آنچه کمبود آن بیش از هر چیز احساس می‌شود، همگرایی در حکمرانی فناوری و تدوین راهبردی پایدار برای بهره‌گیری از این ظرفیت‌هاست.
روز ملی فناوری اطلاعات، فرصت مناسبی برای طرح یک مطالبه ملی است.

اینکه میراث خوارزمی به پشتوانه‌ای برای ساخت آینده تبدیل شود. اگر شکاف میان میراث علمی و حکمرانی فناوری کاهش پیدا کند، ایران همچنان توان بازگشت به جایگاهی اثرگذار در منطقه را خواهد داشت. در غیر این صورت، فاصله با رقبایی که هر روز سرمایه‌گذاری بیشتری در اقتصاد دیجیتال انجام می‌دهند، عمیق‌تر خواهد شد و نام خوارزمی صرفا به خاطره‌ای پرافتخار از گذشته تبدیل می‌شود.