خطر برنج‌های ارزان قیمت آمریکایی

حمید رضا خالدی: داستان از چند عکس و ویدئوی ساده شروع شد. تصاویری که در شبکه‌های اجتماعی دست به دست شد و در آن، کیسه‌های برنجی دیده می‌شد که روی آن‌ها با حروف انگلیسی نوشته شده بود. «Made in USA».  علاوه بر این سوال که برنج های آمریکایی در بحبوحه کارزار ایران و آمریکا از کجا وارد شده، برای هر کسی که در بازار امروز ایران زندگی می‌کند و با قیمت‌های نجومی برنج‌های داخلی یا حتی واردات‌های رسمی آشناست، قیمت این برنج‌های۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار تومانی شوکی واقعی بود! قیمتی که در برابر برنج‌های درجه‌یک ایرانی که گاهی به ۴۰۰ یا ۵۰۰ هزار تومان می‌رسند، شبیه به یک معجزه یا شاید هم یک تله به نظر می‌رسید.

 این آگهی‌ها در پلتفرم‌هایی مثل «دیوار» که گروهی مردم کم بضاعت را در یک چند راهی عجیب گرفتار کرده است. از یک طرف، وسوسه‌ خرید برنجی که قیمت آن یک‌سوم برنج‌های معمولی است و از طرف دیگر، یک ترس قدیمی و عمیق از عبارت «تولید آمریکا» و شایعاتی که سال‌ها درباره سموم و تغییرات ژنتیکی در محصولات آمریکایی مطرح بوده و هست. حالا سوال اصلی این است: این برنج‌ها از کجا آمده‌اند؟ چرا اینقدر ارزان هستند واز همه مهمتر؛ آیا واقعاً می‌توانند سلامتی ما را به خطر بیندازند؟

برنجی که برای ما نبود

اولین ابهامی که باید پاسخ داده شود این است که این برنج‌ها چطور وارد ایران شده‌اند، در حالی که روابط تجاری رسمی و گسترده‌ای بین ایران و آمریکا وجود ندارد؟ گروهی از شهروندان این برنج ها را نتیجه مذاکرات و تفاهم نامه ایران و آمریکا می دانند. بخصوص آنکه در همان زمان هم گفته می شد که قرار است بخشی از طلب ایران از آمریکا از طریق واردات برنج و گندم و… وصول خواهد شد. با این حال گروهی دیگر مدعی اند که اولا این تفاهم نامه هنوز اجرایی نشده که بخواهد نتیجه آن واردات برنج های آمریکایی باشد. ثانیا حتی اگر هم اینچنین باشد با توجه به قیمت برنج در آمریکا و هزینه های حمل و نقل و انبارداری وغیره، قطعا قیمت آن به مراتب باید بسیار بیشتر از اینها می بود. اما در این میان به نظر می سد پاسخ در روی بسته‌بندی‌های این برنج‌ها نهفته بوده ولی کمتر کسی به آن توجه کرده است.

به گفته برخی از کاربران و فروشندگان اگر با دقت به برخی از تصاویر کیسه‌ها نگاه کنید، با کلماتی مانند «ویژه وزارت تجارت عراق» یا «غیرقابل فروش» مواجه می شوید. این یعنی برنج‌های مزبور اصلاً برای بازار ایران تولید یا ارسال نشده بودند بلکه این محموله‌ها احتمالاً به عنوان کمک‌های ارسالی یا قراردادهای تجاری خاص بین آمریکا و عراق وارد خاک عراق شده‌اند. اما از آنجاییکه در دنیای تجارت غیررسمی، هیچ چیز «غیرقابل فروش» نیست، از راههای غیرقانونی و غیررسمی سر از بازار ایران در آورده اند. به بیانی تاجران محلی و شبکه‌های قاچاق، این برنج‌ها را از انبارهای عراق جمع‌آوری کرده و از طریق مرزهای زمینی و به کمک کولبران، وارد ایران کرده‌اند.

این یعنی ما با یک «ورود غیرقانونی» طرف هستیم. وقتی یک کالا قاچاق شود، یعنی هیچ گمرکی آن را بازرسی نکرده، هیچ سازمان بهداشتی روی آن مهر تایید نزده و هیچ آزمایشگاهی بررسی نکرده که این برنج اصلاً چه سالی تولید شده یا در چه شرایطی انبار شده است؟. در واقع، این برنج‌ها یک «کالای شناسنامه‌دار» نیستند و دقیقاً به همین دلیل است که قیمتشان به شدت پایین است؛ چون هیچ هزینه‌ رسمی، مالیاتی و گمرکی پرداخت نکرده‌اند و ریسک خریدشان کاملاً بر عهده مصرف‌کننده است.

ترسی به نام «آرسنیک» و سموم شیمیایی

چالش بعد به سلامت این برنج ها برمی گردد و اینکه آیا این برنج‌ها آلوده هستند یا خیر؟ در فضای مجازی و حتی در برخی تحلیل‌های علمی، نام «آرسنیک» زیاد شنیده می‌شود. آرسنیک یک عنصر شیمیایی سمی است که در برخی خاک‌های زراعی جهان وجود دارد و برنج به دلیل ساختار گیاهیش، بیشتر از سایر غلات این سم را جذب می‌کند.

در برخی از این گزارش‌ها آمده است که برنج‌های تولید شده در مناطق خاصی از آمریکا، به دلیل نوع خاک و روش‌های کشاورزی صنعتی، مقادیر بیشتری از آرسنیک را نسبت به برنج‌های هند یا اروپا جذب کرده‌اند. حالا تصور کنید برنجی که بدون هیچ نظارتی وارد شده، اگر حاوی مقادیر بالای این سم باشد، چه اتفاقی برای کسی می‌افتد که هر روز از آن استفاده می‌کند!؟ آنهم در شرایطی که سموم شیمیایی برخلاف عفونت‌ها، سریعاً اثر نمی‌کنند؛ آن‌ها به صورت تدریجی در بدن جمع می‌شوند و ممکن است سال‌ها بعد باعث بیماری‌های سخت یا آسیب به ارگان‌های داخلی شوند. کمااینکه در حادثه ای مشابه چندی قبل فروشگاه «آمازون» نیز برنج های امریکایی را فروخته بود که بعدا مشخص شد آلوده به «آرسنیک» بوده است.

از سوی دیگر، برخی می‌گویند این‌ها توطئه‌های رسانه‌ای است و برنج آمریکایی در واقع با استانداردهای سختگیرانه تولید شده است. اما نکته اینجاست که ما با «کدام» برنج آمریکایی طرف هستیم؟ برنجی که توسط سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) تایید شده و به طور رسمی صادر شده، یا برنجی که از انبارهای عراق قاچاق شده و شاید در شرایط نامناسب انبار شده باشد؟ در مورد دومی، هیچ تضمینی وجود ندارد.

آلودگی تکراری!

اما این اولین بار نیست که برنج های آلوده وارد ایران می شوند و بی سروصدا به فروش می رسند! نگاهی به اخبار یک دهه گذشته نشان می شود که بارها برنج های آلوده – از مبادی قانونی – وارد کشور شده و توزیع گردیده است. در اواخر اردیبهشت ماه سال 1389 مسئولان وقت وزارت بهداشت ناظر بر برنج‌های وارداتی، ‌آلودگی بخشی از برنج های هندی و سایر برندهای وارداتی به فلزات سنگین را تایید کردند. آن زمان عباس رجایی، ‌رییس کمیسیون کشاورزی وقت مجلس در این مورد گفته بود که آلوده بودن برنج های وارداتی قبلاً محرز شده بود. انوشیروان محسنی بندپی، نماینده آن زمان مجلس و نایب رییس کمیسیون بهداشت مجلس شورای اسلامی هم قبل از آن با اشاره بر قطعی بودن آلودگی برنج های وارداتی به آرسنیک گفته بود: «دیگر این نشود که برنج بیاید و بعد مسمومیت اضافه شود و مرگ و میر در درازمدت بر اثر بیماری های سرطانی اضافه شود بعد ما بیاییم در خانه مردم و فروشگاه ها نمونه برداری کنیم. این اصلاً درست نیست. روش علمی نیست. ما در مبادی ورودی و یا در جاهایی که خریداری می شود، این آنالیزها و آزمایش ها انجام شود که این تکرار نشود.»

اما این تنها خبر از این دست نبود. سال ۹۶ محمدحسین قربانی، نایب رییس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی وقت گفته بود سالانه ۴۰۰ هزار تن برنج از سوی «افراد خاص» وارد ایران می‌شود که بخش قابل توجهی از آن‌ها آلوده به «آرسنیک» است. سال ۹۹ نیزمسیح کشاورز، دبیر انجمن واردکنندگان برنج، از مذاکره این انجمن با نهادهای مسوول برای افزایش میزان آرسنیک مجازدر تستها، با هدف کاهش قیمت برنج‌های وارداتی خبر داده و گفته بود برنج با سطح آرسنیک مورد تایید وزارت بهداشت و سازمان استاندارد، گران تمام می‌شود. وی با عنوان این که این رقم در ایران نباید از پی‌پی‌ام ۱۲۰ بیشتر باشد اعلام کرده بود از نهادهای مسوول خواسته تا میزان آرسنیک مجاز در برنج‌های واردتی را به بیش از پی‌پی‌ام ۱۵۰ افزایش دهند! این بدان معنا بود که بخش اعظمی از برنج های وارداتی آلوده به آرسینیک بالاتر از حد مجاز بوده که باعث می شود از بین برده شود و حالا وی از وزارت بهداشت خواسته بود تا این محدوده مجاز آلودگی را افزایش دهد تا برنج های آلوده کمتری معدوم شوند!

بعد از آن هم در آبان 1401 محسن شیراوند، سازمان حفظ نباتات به محسن شیراوند، معاون وقت بازرگانی وزیر جهاد کشاورزی اعلام کرده بود که بر اساس اعلام وزارت بهداشت، برنج‌ وارد شده از هند به آرسنیک آلوده‌ است. دو ماه بعد، معاون بازرگانی وزیر جهاد کشاورزی، در نامه‌ای به رنجبر اقدم، سرپرست سازمان حفظ نباتات، مدعی شد که پس از نامه این سازمان در تاریخ ۳۰ آبان درباره آلوده بودن برنج‌های وارد شده از هندوستان، به «آلاینده (سنگین و سمی) آرسنیک»، ثبت سفارش برنج از این کشور انجام نشده است. وی در این نامه اعلام کرده بود که عواقب ناشی از واردات و انهدام محموله‌های آلوده به آرسنیک یا سایر آلاینده‌هایی که در انطباق با استانداردهای بهداشتی ایران نباشد، بر عهده شرکت‌های وارد کننده است.

هشدار رئیس اتحادیه بنکداران تهران

رضا کنگری، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی تهران، در گفتگو با «هفت صبح» در مورد حواشی مربوط به برنج‌های آمریکایی می گوید: «چند روزی است که این ماجرا را پیگیری می‌کنیم. طبق بررسی‌های ما، این برنج‌ها به صورت قاچاق از طریق عراق وارد مناطق مرزی می‌شوند، اما تا این لحظه در تهران و بین کسبه پایتخت مشاهده نشده‌اند. ما از همان ابتدا اطلاع‌رسانی کردیم و به فروشندگان توصیه شد که این کالاها را به شبکه فروش خود اضافه نکنند تا مشکلی برایشان پیش نیاید».

نکته مهم این است که قیمت این برنج‌ها بسیار عجیب و غیرمنطقی است. هر طور که حساب کنید، با در نظر گرفتن قیمت دلار و هزینه‌های حمل و نقل، قیمت این برنج نباید اینقدر پایین باشد؛ همین موضوع باعث می‌شود که به سلامت قضیه مشکوک شویم. موضوعی که کنگری هم آن را تایید کرده و در تشریح بیشتر در این زمینه می گوید که این محصولات، برنج هایی از برندی به نام “گرین لایت”  دیده شده که در سه مدل قیمتی ۱۲۰، ۱۵۰ و ۲۴۰ هزار تومانی عرضه می‌شود. چون این محصول شباهت زیادی به برنج تایلندی دارد، احتمال تقلب در آن زیاد است؛ به این صورت که داخل کالا را دست‌کاری می‌کنند و برنج تایلندی را به نام برنج آمریکایی عرضه می‌کنند. اما خوشبختانه در بازدیدهای میدانی ما از کف بازار، این محصول هنوز در شبکه توزیع تهران دیده نشده است.»

وی اما در مورد آلوده بودن این برنج ها اظهار بی اطلاعی کرده و اظهار نظر در این زمینه را مربوط به مراجع نظارتی وزارت بهداشت می داند.

خرید ممنوع!

دکتر مجید حسن قمی، متخصص تغذیه و نایب رئیس انجمن تغذیه ایران هم در گفتگو با «هفت صبح» با ذکر اینکه این احتمال که این برنج‌ها آلوده باشند چندان دور از ذهن نیست و امکان‌پذیر است تاکید می کند که نباید از این موضوع غافل ماند. از دید وی هر طور که به این ماجرا نگاه کنید قطعات این پازل باهم جور در نمی آید؛ «وقتی شما این برنج‌ها را با قیمتی بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار تومان – یعنی قیمتی کمتر از یک دلار- می‌خرید، در حالی که قیمت همین برنج در خارج از ایران و آمریکا حدود ۳ دلار برای هر کیلوگرم است، این یعنی یک تناقض بزرگ و اینکه حتما مساله و نکته‌ای در این وسط وجود دارد که می‌تواند خطرناک باشد و باید بررسی شود که چگونه کالایی با چنین قیمتی در ایران عرضه می‌شود!؟».

وی برای اینکه در این مورد اظهار نظر قطعی کرد باید حتما این برنج ها در آزمایشگاه های مراجع ذیصلاح بررسی شوند، در مورد این ادعا که گفته می شود وزارت بهداشت فقط مسئول کنترل مواد غذایی است که از مبادی قانونی وارد شده‌اند و تعهدی در مورد کالاهای غیررسمی و قاچاقی ندارد به نکته مهمی اشاره می کند: «نمی‌شود کالایی با این حجم و در دسته‌ کالاهای خوراکی وارد کشور شود و مسئولین نظارتی و وزارت بهداشت به بهانه غیررسمی بودن واردات، هیچ واکنشی نشان ندهند. ما نمی‌توانیم نسبت به سلامت شهروندان بی‌تفاوت باشیم. پس باید سریعاً برای این قضیه فکری کرد و اگر این محصولات آلوده هستند، تدبیری اندیشید و جلوی عرضه آن‌ها را گرفت».

حسن قمی در نهایت به شهروندان توصیه می کند تا اظهار نظر قطعی مراجع نظارتی در مورد سلامت این برنج ها، از خریدن و مصرف آنها جدا خودداری کنند.

سکوت معنادار وزارت بهداشت!

با وجود پیگیری های بسیاری که خبرنگار «هفت صبح» در مورد سلامت برنج های آمریکایی ارزان قیمت کنونی از وزارت بهداشت داشت، پاسخی «رسمی» در این زمینه از سوی این وزارت خانه دریافت نشد و به نظر می رسد این نهاد ترجیح می دهد در این مورد همچنان به سکوت معنادار خود ادامه دهد! با این حال در جریان پیگیری این پرونده، یک منبع آگاه و موثق در وزارت بهداشت در گفتگو با «هفت صبح» از روند واردات برنج های آمریکایی طی یکسال گذشته خبرداده و می گوید: «حدود یک سال بود که درخواست‌ها و فشارهای زیادی وجود داشت تا فرآیند ورود کالاهای اساسی راحت‌تر شود و برخی کالاها با شرایط آسان‌تری وارد شوند! اما در تمام این مدت، وزارتخانه ها و دستگاه های مرتبط بر رعایت قوانین مربوط به کیفیت و سلامت این کالاها تأکید داشتند.»

این منبع آگاه می‌گوید که این وضعیت تا زمان ابلاغ مصوبه هیئت وزیران ادامه داشت و بعد از آن هم مقرر می‌شود کالاها دقیقاً طبق ضوابط تعیین‌شده وارد شوند و نتایج آزمایش‌های مربوط به هر محموله در زمان مشخص اعلام شود.

وی در ادامه توضیح می‌دهد که در روزهای پایانی سال گذشته، چندین محموله کالا از جمله چند محموله برنج وارد کشور شد. نتایج آزمایش‌های سلامت این برنج‌ها بعد از بررسی به گمرک اعلام شد. اصولا اگر محصولی از نظر آزمایشگاهی با استانداردهای مربوطه یکی بود، نتیجه به گمرک اعلام می‌شود و مراحل ترخیص آن هم طبق قوانین گمرکی انجام می‌گیرد. به گفته وی در سال جدید هم ورود برخی کالاها با همین روش وبه شکل قانونی ادامه پیدا کرده و محموله‌های مختلفی از جمله برنج وارد و نتایج آزمایش‌ها در مهلت مقرر اعلام و گزارش آن به مراجع مربوطه فرستاده شده است.

در مورد ورود برنج های آمریکایی ارزان قیمتی که این روزها تبلیغات فروش آنها فضای مجازی را منفجر کرده نیز این منبع آگاه در وزارت بهداشت می‌گوید: «در این بین، دو محموله برنج آمریکایی با برند “رز ابلیز” وارد کشورشد. این محصول تولید کشور آمریکا بود و اصلاً با برنج‌هایی که این روزها در سایت‌های خبری و فضای مجازی درباره آن‌ها صحبت می‌شود، یکی نیست».

وی در ادامه توضیح می‌دهد که این برنج در دو مرحله وارد شده بود و به دلیل حجم کم، برای مصرف در همان محدوده منطقه ای در نظر گرفته شده بود. نمونه این محصول آزمایش شدند و نتایج نشان داد که با استانداردهای مربوطه مطابقت دارند؛ به همین دلیل نتیجه به گمرک اعلام و مراحل ترخیص آن انجام شد. در واقع آن پارت ها ربطی به این برنج های مثلا آمریکایی که هم اینک در مورد آن صحبت می کنیم و به نظر می رسد از طریق مسیرهای غیررسمی و قاچاق وارد کشور شده اند ندارد.

وی همچنین در پاسخ به این سوال که آیا برنج های آمریکایی مورد بحث از طریق قاچاق وارد کشور شده اند؟ می گوید: لزوما اینگونه نیست! اما به ضرس قاطع می توان گفت که دارای مجوز سازمان غذا و دارو نیستند. این راباید مراجع مرتبط بررسی کنند.

این منبع آگاه در پایان به نکته ای مهم اشاره می کند که بسیار حیاتی و حساس است. موضوعی به نام محدودیت‌هایی که در بررسی برخی ابعاد کالاهای وارداتی وجود دارد! وی در این خصوص هم مدعی است که در مورد کالاهایی که با این روش وارد می‌شدند، بررسی‌ها فقط بر اساس شاخص‌های آزمایشگاهی و استانداردهای مربوطه بود. در واقع در برخی موارد، امکان بررسی کامل اصالت کالا، منشأ تجاری و بقیه ویژگی‌های آن وجود نداشته است. به همین دلیل، در پاره ای موارد از واردکننده تعهد گرفته می‌شود و مراحل ترخیص کالا هم با در نظر گرفتن این تعهد و طبق قوانین مربوطه انجام می شود.

(بدین ترتیب و با توجه به گفته های این منبع آگاه به نظر می رسد این برنج ها گرچه تست های آزمایشگاهی و استانداردهای مربوطه را با موفقیت سپری کرده اند اما به دلیل همان «محدودیت» های یاد شده همچنان امکان آلودگی آنها غیرممکن و دور از ذهن نیست!)

بازی خطرناک تضاد قیمت ها

وقتی قیمت برنج ایرانی به دلیل خشکسالی یا احتکار به اعداد نجومی می‌رسد، مردم مجبور می‌شوند به دنبال جایگزین باشند. اینجا جایی است که برنج ۱۵۰ تومانی آمریکایی وارد میدان می‌شود. برای یک خانواده‌ای که بودجه محدودی دارد، خرید این برنج یک راه نجات است. اما این نجات، در عین حال یک نوع «قمار» است. چرا که ممکن است این برنج ها آلوده بوده یا با برنج های نامرغوبی که سلامت آنها تایید نشده، قاطی کرده باشند. بر این اساس به نظر می رسد خرید چنین برنج هایی ریسک بالایی برای سلامت جامعه و شهروندان دارد. ضمن آنکه وزارت بهداشت و نهادهای مربوطه هم باید در مورد این برنج ها شفاف سازی و اطلاع رسانی دقیقی داشته باشند تا شهروندان از خطرات مصرف چنین برنج هایی آگاه باشند.

ابهاماتی که هنوز باقی مانده است

حتی با بررسی تمام این موارد، باز هم ابهاماتی وجود دارد که هیچ‌کس پاسخ دقیقش را نمی‌دهد. اول اینکه: چرا این حجم از برنج در عراق وجود داشته که به ایران منتقل شود؟ دوم اینکه: آیا واقعاً تمام برنج‌های آمریکایی آلوده هستند یا فقط بخشی از آنها احتمال آلودگی دارند؟ و سوم اینکه: چرا سازمان‌های نظارتی در برابر این موج ارزان‌قیمت و مشکوک، واکنش سریع‌تری نشان ندادند؟

واقعیت این است که در بازار ایران، هرگاه شکاف قیمتی بین کالای رسمی و کالای قاچاق زیاد شود، کالای قاچاق برنده می‌شود، حتی اگر ریسک سلامتی داشته باشد. این برنج‌ها در واقع آینه تمام‌نمای وضعیت اقتصادی ما هستند؛ جایی که نیاز شدید به کالای ارزان، ترس از بیماری و سموم را می‌کشد.

بخریم یا نه؟

در نهایت، وقتی نگاهی به کل این ماجرا می‌اندازیم، متوجه می‌شویم که این برنج‌ها نه یک معجزه برای ارزان کردن سفره‌ها هستند و نه لزوماً یک سم کشنده فوری. آن‌ها «یک کالای ریسکی» هستند.

اگر کسی با دیدن قیمت ۱۵۰ تومانی وسوسه شده، باید بداند که در واقع دارد روی سلامتی‌اش شرط‌بندی می‌کند. در دنیایی که شفافیت نداریم و نمی‌دانیم چه چیزی در بشقاب ماست، احتیاط اولین قدم است. برنج آمریکایی قاچاق، شاید در کوتاه‌مدت فشار مالی را کم کند، اما ابهامات پیرامون سلامت آن چنان زیاد است که نمی‌توان با اطمینان توصیه به مصرف آن کرد.

سفره‌های ما باید امن باشد. وقتی برنجی از مرزهای غیرقانونی می‌آید و با قیمت‌های باورنکردنی عرضه می‌شود، یعنی چیزی در این داستان می‌لنگد. شاید این برنج‌ها خوش‌رنگ و خوش‌عطر باشند، اما یادمان باشد که خطرناک‌ترین سموم، معمولاً بی‌رنگ و بی‌بو هستند. پ