از تعهد به قلم تا اخلاق روزنامهنگاری
دکتر شهرام شیرکوند، پژوهشگر و مشاور صنعت: کلام، از آغاز هستی نخستین تجلی آگاهی و نبض زندگی بود و قلم، نخستین پلی که اندیشه را به جهان مادی پیوند زد. آنجا که خداوند در قرآن کریم سوگند یاد میکند: «ن وَالْقَلَمِ وَمَا یَسْطُرُونَ»، فراتر از اشاره به ابزار مادی قلم، بر ماهیت معناساز نوشتار تأکید دارد؛ این مأموریت، فراتر از نوشتن است؛ این یعنی ثبت حقیقت، صیانت از دانش و معنابخشی به کلام. از این منظر، حرفه نویسندگی، در ذات خود، نوعی خدمت به فرآیند آگاهیبخشی و تکامل فکری انسان است.
امروزه، رسانهها نقشی فراتر از اطلاعرسانی، در تربیت نسلها و شکلدهی به جهانبینی انسانها ایفا میکنند. از آنجا که بخش بزرگی از زندگی روزمره ما در کنار این ابزارهای سرشار از داده و اطلاعات سپری میشود، رسانهها به تار و پود حیات ما تنیده شدهاند. این ابزارها، اعم از رسانههای دیداری، شنیداری و چندرسانهای، تمام ابعاد زندگی انسانها از تمام اقشار جامعه و در هر سطحی از آگاهی را پوشش میدهند. امواج این رسانهها حتی حریم امن روحی و فکری انسان را نیز تحت تأثیر قرار میدهند. از این رو، رسانهها بزرگترین سهم را در انتقال میراث فرهنگی و فکری و در نتیجه، تعالی انسان دارند.
با این حال، در مسیر دستیابی به این تعالی، با آزمونی بزرگ مواجه هستیم که نیازمند دقت و مراقبت است. چالش کنونی ما این است که اجازه ندهیم توجهات گذرا، جایگزین اعتبار و تخصص شود. گاه با یک سوءبرداشت، امور نمایشی و بزرگنماییها به عنوان معیارهای ارزش شناخته میشوند و در جایگاه ارزشهای رسانهای قرار میگیرد. این روند که ریشه در تلاش برای پاسخگویی به نیازهای روز و پایداری اجتماعی دارد، ممکن است رسانهها را به سوی تمرکز بر هیجانات لحظهای و پیروی از سلیقههای عمومی سوق دهد و باعث شود که رسانهها از مسیر اصلی خود، که آموزش و آگاهیبخشی است، فاصله گرفته و تنها به دنبال هیجان در مخاطب باشند؛ در چنین شرایطی، باید به یاد داشته باشیم که امانتداری در بیان حقیقت، ارزشمندتر از جلب توجههای ناپایدار است.
مسئله حیاتی دیگر، احترام به «میراث فکری» و رعایت «مالکیت معنوی» است. قلم، ابزاری برای خلق کردن است، نه برای تقلید و بازتولید بدون خلاقیت و نوآوری. هر نویسنده و فعال رسانه، با تلاش و تأمل ذهنی خود، دنیایی از معنا میآفریند. عدم رعایت حقوق معنوی روزنامه نگاران و بازنوشتن مطالب دیگران و نقض مالکیت فکری، علاوه بر اینکه زخمی بر پیکره فرهنگ و هنر وارد می آورد، خسارتی جبرانناپذیر به زندگی و کسب وکار نویسندگان و روزنامهنگاران تحمیل میکند. لذا احترام به حق نویسنده، در واقع احترام به خود «اندیشه» و نشانه بلوغ فرهنگی یک جامعه است. احترام به حقوق مالکیت معنوی، سنگ بنای اخلاق در حرفه نویسندگی و روزنامهنگاری است. حقیقت این است که هر اثر، تجلی تجربه و نگاه منحصربه فرد نویسندهای است که برای آن وقت و جان صرف کرده است. قلم نباید به ابزاری برای کپیبرداری و بازتولید تقلید تبدیل شود. سرقت فکری، کپی برداری و استفاده از مطالب دیگران بدون ارجاع درست، به معنای نادیده گرفتن تلاشهای انسانی و آسیب رساندن به حریم اندیشه دیگران است. از این رو، پاسداشت حق نویسنده و رعایت دقیق منابع، نه تنها یک وظیفه حرفهای، بلکه نشانهای از شرافت فکری و بلوغ فرهنگی جامعه مدنی است.
بنابراین، رسانه در میان هیاهوی جنجال و جستجوی حقیقت، میان سطحینگری و اصالت، و در کشاکش منافع و مسئولیتهای انسانی، ناگزیر به انتخاب است. در اینجاست که روزنامهنگار باید اخلاق، وجدان و رسالت اصلی خود را به «داوری» فراخواند. وظیفه او علاوه بر بازتاب دادن واقعیتها، هدایت جامعه به سوی آرمانها، با تکیه بر نور حقیقت و شکوه قلم است.
روزنامهنگاری نوین، عرصهای است که در آن رویکرد علمی، ژرفای فرهنگی و توانایی تولید محتوای اثرگذار، ارکان سهگانه حرفهای را تشکیل میدهند. روزنامهنگار معاصر، علاوه بر پیگیری و انتشار حقیقت، باید قادر به تحلیل علمی رویدادها، درک لایههای عمیق فرهنگی جامعه و ارائه محتوایی باشد که هم مستند و دقیق، و هم برای مخاطب جذاب و روشنگر است. تولید محتوای باکیفیت، مستلزم پژوهشی عمیق، بهکارگیری روشهای علمی در گردآوری و تحلیل اطلاعات، و درکی صحیح از بافت فرهنگی جامعه است. در این میان، اهالی رسانه وظیفه دارند در انتقال خبر و نشر مطالب، همواره به حقوق مادی و معنوی نویسندگان و صاحبان اثر توجه کامل داشته باشند. در عصر دیجیتال، روزنامهنگاری علمی- فرهنگی، با اتکا به تولید محتوای غنی و مسئولانه، نقشی حیاتی در ارتقای دانش عمومی، تقویت هویت فرهنگی و هدایت جامعه به سوی آیندهای آگاهانهتر ایفا میکند.
درود بر قلمهایی که با مسئولیتپذیری مینویسند و با اخلاق محوری، مسیر آگاهی جامعه را هموار می کنند.
• شهرام شیرکوند، نویسنده برگزیده با کسب 36 رتبه برتر در جشنواره های بین المللی، ملی و تخصصی مطبوعات و خبرگزاری های کشور