بازار مکاره گیاهان دارویی
مونا موسوی: بسیاری از مردم تبلیغات درمان های گیاهی لاغری، ریزش مو و… را در شبکههای اجتماعی و حتی کانالهای ماهواره ای و چه بسا در شبکههای تلویزیونی کشورمان دیده اند که با سفارش از طریق ارسال یک شماره آغاز میشود اما در پشت آن جریان مالی سنگین وجود دارد و اثر آن برای مردم گاهی هیچ با عوارض خطرناک است. واقعیت این است که در سال جاری که قیمت دارو و درمان افزایش پیدا کرده استفاده از گیاهان دارویی افزایش پیدا کرده است. هرچند که به عنوان طب سنتی در فرهنگ ایران وجود دارد و بسیاری از موسسات و انستیتوها نیز در واقع دورهها و حتی مدارک مرتبط با گیاهان دارویی به برخی افراد اعطا میکنند، اما این مسئله به تنهایی عاملی نمیشود که فرد اقدام به تولید و عرضه گیاهان دارویی بکند.
حتی اگر این گیاه دارو برای لاغری باشد یا برای موضوع شفافیت پوست، رفع اگزما و… باشد. البته گاهی در زمینه بیماریهای خاص مثل پسوریازیس عرضه میشود که خارج از دستور پزشک غیرقانونی است، چراکه نیازمند ترکیبات دارویی خاص است. برخی از این گیاهان دارویی به دلیل عدم استاندارد ممکن است در فرد دچار اگزما، التهاب و مشکلات دیگری بکند. بنابراین باید در مقطع کنونی موضوع نظارت بر این عطاریها و فروش اینترنتی مکملهای گیاهی، به شدت افزایش پیدا بکند.
درمان با ترکیبات جالینوسی در دنیای مدرن فریبکارانه است
علی فاطمی، دبیر سابق انجمن داروسازی ایران، در گفتوگو با خبرنگار هفت صبح، با اشاره به ریشهدار بودن استفاده از گیاهان دارویی در تاریخ ایران، زنگ خطری جدی را برای مصرفکنندگان این محصولات به صدا درآورد. گفت: « اثربخشی علمی گیاهان مورد تایید است، اما پشتوانه علمی برای استفاده از آن نیاز است، در حال حاضر بسیاری از داروهای گیاهی ترکیبی عرضهشده در عطاریها و بازارهای غیررسمی، نهتنها فاقد استانداردهای علمی و آزمایشگاهی هستند، بلکه گاهی با مواد شیمیایی خطرناک ترکیب میشوند تا اثر ناگهانی آن در مصرفکنندگان نمایان شود درحالی که مصرفکننده از چیزی که مصرف می کند مطلع نیست و حتی این ترکیبات با آلودگیهای میکروبی و قارچی آمیخته میشوند که میتوانند جان و سلامت عمومی را به خطر بیندازند.
فاطمی تفاوت بنیادین بین داروهای مدرن و سنتی را تشریح و توضیح داد :« بسیاری از داروهای شیمیایی رایج امروز، ترکیبات گیاهی دارند، اما نقطه تمایز اصلی آنها با نسخههای کهن (موسوم به جالینوسی)، وجود یک فرمولاسیون دقیق با درصدهای مشخص است که پشتوانه علمی و آزمایشگاهی معتبری دارد. در مقابل، نسخههای اختصاصی که پزشکان تجویز میکنند نیز بر اساس تشخیص بالینی و نیاز فردی تنظیم میشوند؛ موضوعی که این محصولات را کاملاً از محصولات پراکنده و فاقد هویت موجود در عطاریها متمایز میسازد.»
وی با اشاره به خطرات پنهان در بازار گیاهان دارویی، هشدار داد که« محصولات فروختهشده در عطاریها احتمال بالایی دارند که حاوی ترکیبات شیمیایی ناخواسته باشند. بهعنوان مثال، در داروهای لاغری موجود در این بازار، اغلب مواد مخدر خطرناکی به ترکیبات گیاهی اضافه میشود تا اثرگذاری آنی و فریبندهای را برای مصرفکننده به نمایش بگذارند؛ غافل از اینکه این ترکیبات میتوانند منجر به عوارض یا بیماریهای خطرناک شوند.
به گفته او، هدف از ترکیب داروهای گیاهی در مکانهای غیرمجاز، جلب رضایت کاذب و تشویق به خرید مجدد است، در حالی که مصرفکننده از عوارض پنهان آن آگاه نیست و مردم باید از این موضوع مطلع باشند.
دبیر سابق انجمن داروسازی همچنین به موضوع تفاوت شیوه ساخت ترکیبات دارویی در داروخانه ها و عطاری ها گفت: «بسیاری از این ترکیبات گیاهی که عمدتا برای بیماریهای پوستی با لاغری و… در عطاری ها ساخته میشوند بهدلیل عدم رعایت اصول بهداشتی در مراحل تولید و نگهداری، به آلودگیهای میکروبی و قارچی دچار میشوند که عوارض بسیار شدید و جدی برای بدن به همراه دارند.»
وی با انتقاد از وابستگی برخی افراد به طب سنتی و کهن، تصریح کرد: «در عصر کنونی پیشرفت چشمگیر در علم پزشکی نمایان شده به همین دلیل دیگر هیچ لزومی ندارد که با ترکیبات دارویی چند هزار سال پیش برای درمان استفاده کرد.»
- اثربخشی عصاره گیاهان در درمان چقدر است؟
فاطمی در عین حال تأکید کرد که« اثربخشی گیاهان در درمان، غیرقابل انکار است، اما نحوه مصرف و میزان دوز مصرفی در داروهای شیمیایی تحت استانداردهای دقیق تنظیم میشود، در حالی که ترکیبات دستساز در عطاریها، یک بازار مکاره است که در آن، سلامت مردم قربانی سودجویی میشود. مزیت داشتن یک گیاه، هرگز به معنای مناسب بودن مصرف آن به هر نحوی نیست.»
فاطمی در پایان به شکاف نظارتی میان داروهای شیمیایی و فرآوردههای گیاهی اشاره کرد و گفت :« داروهای شیمیایی زیر نظر مستقیم سازمان غذا و دارو فعالیت میکنند و نظارتهای آزمایشگاهی دقیقی بر آنها حاکم است، اما عطاریها تحت پوشش معاونت بهداشت وزارت بهداشت قرار دارند و نظارتها بر آنها سرزده است و نظارت اصناف هم فاقد پشتوانه آزمایشگاهی مکرر است. با این حال، در مواردی که نظارتهای محدود از عطاری ها توسط معاونت بهداشتی انجام شده، ترکیبات شیمیایی خطرناکی در محصولات لاغری و پمادهای مراقبتهای پوستی یافت شده که منجر به پلمب آن واحدها شده است.
به گفته او، «علت اصلی این بحران، فعالیت عطاریها زیر نظر اصناف و عدم الزام به رعایت استانداردهای علمی سختگیرانهای است که برای داروهای شیمیایی الزامی است که میتواند تهدیدی جدی برای سلامت عمومی به شمار رود.»
نسخه دستساز در برابر صنعت داروسازی
بر اساس آخرین آمارهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) و گزارشهای بازار جهانی طب سنتی، ایران یکی از چهار کشور برتر جهان در زمینه مصرف گیاهان دارویی بهشمار میرود. این کشور با داشتن بیش از ۲۳۰۰ گونه گیاهی ارزشمند، ظرفیت بالقوهای برای تبدیل شدن به قطب صادرات این حوزه را دارد، اما مصرف سرانه آن در بخشهای خانگی و عطاریها، بهمراتب بالاتر از استانداردهای مصرف پزشکی است. در مقابل، کشورهایی مانند چین و هند، علیرغم مصرف بالا، زیرساخت نظارتی و استانداردسازی (GMP) را برای گیاهان دارویی خود تعریف کردهاند.
طبق گزارش ستاد توسعه گیاهان دارویی در ایران در سالهای اخیر صنعت جهانی گیاهان دارویی و طب مکمل، رشدی شتابان دارد. برآوردهای سال ۲۰۲۵ نشان میدهد که بازار جهانی این صنعت تا پایان دهه جاری به بیش از ۱۵۰ میلیارد دلار خواهد رسید. سهم ایران از این بازار، کمتر از نیم درصد است.
در حال حاضر ایران یک انبار مواد اولیه برای کارخانههای داروسازی کشورهای پیشرفته است که عمدتا به صورت خام محصولات را به چین و هند و اروپا صادرات میکند، ارزش افزوده ناشی از فرآوری و تولید داروهای استاندارد، دهها برابر صادرات خام است که فعلا به صورت صنعتی در این مورد توجه قرار نگرفته اما به صورت سنتی در کشور رواج دارد.
تولید داروهای گیاهی مدرن در شرکتهای داروسازی، دقیقاً مانند داروی شیمیایی است. این داروها دارای شناسه دارویی و پروانه ساخت از سازمان غذا و دارو هستند. برای تولید، فرآیندهای استانداردسازی شامل عصارهگیریهای دقیق با دستگاههای کروماتوگرافی، جداسازی ماده موثره، آزمایش میکروبی و سمشناسی انجام میشود. درصد ماده موثره کاملا مشخص است و برای هر قرص یا شربت، پشتوانه کارآزمایی بالینی وجود دارد. این محصولات در داروخانهها با نسخه یا بدون نسخه عرضه میشوند و تحت نظارت مداوم سازمان غذا و دارو هستند. اما در کنار آن چرخه تولید در عطاریها و برخی سایتهای اینترنتی نیز رخ میدهد، هیچگونه استاندارد تولیدی ندارد. فرآیند تهیه بهصورت سلیقهای توسط عطار یا فرد غیرمتخصص انجام میشود. نه تنها دوز دارو مشخص نیست و اینکه یک قاشق از ترکیب پودر شده، چقدر ماده موثره وجود دارد، احتمال آلودگی به دلیل عدم رعایت زنجیره سرد و بهداشت نیز وجود دارد، این ترکیبات بستری عالی برای رشد قارچ آسپرژیلوس و باکتریهای مقاوم هستند.
استانداردهای سختگیرانه دارو
این خل نظارتی باعث شده که عطاریها از زیر نظر استانداردهای سختگیرانه دارویی وجود ندارد ترکیبات جدیدی را با قیمتهای بالا برای لاغری، جلوگیری از ریزش مو، درمان انواع مشکلات پوستی و… عرضه کنند. از این رو اگر سیاستهای نظارتی و تشویقی به سمت رسمیسازی هر چه سریعتر نسخههای دستساز حرکت نکند و عطاریها را به واحدهای تحت نظارت سازمان غذا و دارو تبدیل نکند، ایران نه تنها از سهم بازار جهانی محروم میماند، بلکه هزینههای درمان ناشی از مسمومیتهای ناشی از آلودگیهای میکروبی و شیمیایی، میلیاردها تومان به بودجه سلامت کشور تحمیل خواهد کرد.
بنابراین استفاده از گیاهان دارویی بهعنوان بخشی از طب سنتی، ریشهای دیرینه در فرهنگ ایران دارد و امروزه بسیاری از موسسات و انستیتوها با برگزاری دورههای تخصصی و اعطای مدارک مرتبط، به این حوزه رسمیت میبخشند، اما این مدرکگرایی هرگز نباید بهتنهایی بهعنوان عاملی برای تولید و عرضه فرآوردههای گیاهی تلقی شود. چه این محصولات برای درمان لاغری باشد و چه در زمینه بیماریهای خاصی نظیر پسوریازیس که نیازمند فرمولاسیون دارویی دقیق و تخصصی هستند؛ واقعیت تلخ این است که فقدان استانداردهای تولید در این بخش، منجر به درآمد کلان عدهای شده که به صورت اینترنتی این داروها را عرضه می کنند درحالی که میتواند بیمار را بهجای بهبودی، به کام التهاب، اگزما و دیگر آسیبهای پوستی سوق دهد. از اینرو، در مقطع کنونی، ضرورت تشدید نظارت بر عطاریها و تمامی مراکز عرضه محصولات گیاهی، بیش از هر زمان دیگری احساس میشود تا این بازار از بحرانهای موجود رهایی یابد.