آلودگی مخازن نفت تهران چقدر است؟

لیلا مرگن: بخت با ایرانی‌ها یار بود که در زمان حمله دشمن به مخازن سوخت تهران، دچار وارونگی هوا نبودیم، وگرنه به گفته کارشناسان، پایتخت درگیر فاجعه مه دود شیمیایی می‌شد و بخش زیادی از شهروندانش با مشکلات سلامتی روبرو می‌شدند. ایستگاه‌های مرکز کنترل کیفی هوای تهران در روز انفجار مخازن سوخت تهران و روزهای بعد از آن که آلودگی‌ها با چشم قابل مشاهده بود، برای پایتخت جهش خاصی از نظر آلایندگی هوا را نشان نمی‌دهند. همین موضوع، این پرسش را در ذهن ایجاد می‌کند که آیا داده‌های چنین مرکزی قابل اتکاست؟ کارشناسان می‌گویند که آلودگی در آن روزهای سیاه، بیشتر دوده بوده و در ارتفاعات بالای جو جمع شده است؛ به همین خاطر، بدیهی است که ایستگاه‌هایی که آلودگی‌های متعارف را ثبت می‌کنند، نتوانند جهش خاصی را نشان دهند.

بامداد ۱۶ اسفندماه ۱۴۰۴ بود که بمب‌های دشمن بر سر مخازن نفت شهران و چند مرکز نفتی دیگر در تهران فرود آمدند و ابری سیاه، آسمان این کلانشهر را پوشاند. در شرایطی که میلیون‌ها لیتر سوخت، دود شد و به هوا رفت، انتظار می‌رفت که این نوع احتراق در میزان ذرات معلق، دوده، مونوکسیدکربن، اکسیدهای نیتروژن، دی‌اکسید گوگرد، ترکیبات آلی فرار و ترکیبات آلی سمی را وارد هوا کند. گزارش‌های منتشرشده در روزهای پس از حادثه نیز از پوشیده شدن بخش‌هایی از تهران با دود سیاه، کاهش دید، دشواری تنفس و مشاهده رسوبات سیاه و روغنی خبر می‌دادند.  

باتوجه‌به وسعت و تداوم این رخداد، برخی کارشناسان معتقد بودند که باید دست کم در برخی ایستگاه‌ها، آلاینده‌هایی مانند ذرات با اندازه دو و نیم و ۱۰ میکرون، مونوکسید کربن، ‌ دی اکسید گوگرد و یا ناکس (اکسیدهای نیتروژن) در شاخص‌های کنترل کیفی هوا دچار تغییرات محسوس شوند اما بررسی آمارهای مرکز سنجش آلودگی هوا متعلق به شرکت کنترل کیفیت هوا، نشان می‌داد که اعداد ثبت شده چندان فرقی با روزهای عادی آلوده تهران ندارند. آلودگی ناشی از حمله دشمن به مخازن سوخت تهران حتی تا استان مجاور یعنی ایوانکی سمنان هم رفته بودند و آسمان این استان را هم سیاه کردند اما چرا شاخص آلودگی در ایستگاه‌های سنجش تغییرات جدی نداشت؟ آیا داده‌های شرکت کنترل کیفیت هوای تهران در چنین شرایطی قابل استناد هستند یا باید روی کالیبراسیون دستگاه‌ها و … تجدید نظر کنیم؟

ایستگاه‌های سنجش آلودگی استاندارد را اندازه می‌گیرند

یوسف حجت رئیس دانشگاه تربیت مدرس و متخصص در حوزه آلودگی هوا در گفت‌وگو با هفت صبح تاکید می‌کند که ایستگاه‌های سنجش ما در تهران، چند شاخص استاندارد را می‌سنجند و بدیهی است که در رویدادی که میزان تولید دوده را افزایش داده، شاهد تغییر شاخص‌ها نباشیم. زیرا آلودگی ایجاد شده در شهران، یک آلودگی خارج از استانداردها بوده است.

او تاکید می‌کند که در روز انفجار، قطعا مونوکسید کربن بالا نرفته، شاید دی اکسید گوگرد تغییر جزئی کرده باشد و به همین دلیل، از نظر علمی به شاخص‌های اعلامی از سوی شهرداری هیچ ایرادی وارد نیست.

به گفته حجت، در شرایطی که معادل سه روز کل کشور و حدود ۴۰۰ میلیون لیتر بنزین در نصف روز یا یک روز سوخته است، آن هم نه در سیستم استاندارد خودرو بلکه به صورت فله‌ای؛ معلوم است که آلودگی ایجاد می‌شود اما این آلودگی از نوع استاندارد نیست و از نظر تولید گاز گلخانه‌ای، مونوکسید کربن و احتمالا ناکس (اکسیدهای نتیروژن) تاثیر جدی نداشته است. ولی از نظر دوده و مقداری هم روی ذرات با قطرهای مختلف، می‌تواند تاثیر داشته باشد.

در شرایطی که ایران برای طرح دعوا در مجامع بین‌المللی نیاز به ارائه سند دارد و از سوی دیگر آلودگی ایجاد شده توسط ایستگاه‌های سنجش قابل اندازه‌گیری نیست، کشورمان ادعایش را چگونه می‌تواند در مجامع بین‌المللی ثابت کند؟ رئیس دانشگاه تربیت مدرس در این رابطه توضیح می‌دهد: باید تصاویر تهران را ثبت می‌کردیم، زیرا آلودگی با چشم دیده می‌شد. تصاویر دود و لجنی که تمام سطح شهر را پوشانده و روی خودروهای سفید رسوب کرده بود، سندهای خوبی هستند که نشان می‌دهد چنین فاجعه‌ای در تهران رخ داده است.

اگرچه حجت صحت داده‌های ایستگاه‌های سنجش کیفیت هوای تهران را تایید می‌کند اما بر این باور است که حتما باید برخی شاخص‌ها با توجه به شرایط بومی ایران، در ایستگاه‌های شهرداری مورد اندازه‌گیری قرار گیرد تا بتوانیم در برنامه‌ریزی‌ها از آن استفاده کنیم. او می‌گوید که آلاینده‌ای مثل بخار بنزین (VOCs)، در برخی ایستگاه‌ها اندازه‌گیری می‌شود اما در شاخص‌ها نمی‌آید.

شانس آوردیم

محمد صادق حسنوند عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران و رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوا که از یک سال پیش به‌عنوان نهادی بی‌طرف در کنار برخی از ایستگاه‌های سنجش آلایندگی شهرداری تهران اقدام به نصب دستگاه سنجنده آلودگی هوا کرده هم در گفت‌وگو با هفت صبح، صحت داده‌های شهرداری تهران درباره وضعیت آلودگی هوای تهران را تایید می‌کند.

او می‌گوید که در روز انفجار شهران، انتظار افزایش هیدورکربن‌ها، اکسیدهای نیتروژن و گوگرد را به واسطه حجم مواد سوختنی داشتیم اما شانسی که آوردیم این بوده که حمله به شهران در زمان وارونگی هوا رخ نداده است.

حسنوند توضیح می‌دهد که اگر این انفجار در شرایط وارونگی هوا رخ می‌داد، آلودگی‌ها در سطح زمین تجمع پیدا می‌کرد و رخداد مه دود شیمیایی که در سال ۱۹۵۲ در لندن رخ داد، در تهران اتفاق می‌افتاد. زیرا حجم مواد سوختی که در ترکیبات هیدروکربنی سوخته‌اند، با توجه به آلایندگی که داشتند، ریسک جدی برای سلامت بخش زیادی از مردم ایجاد می‌کرد. اما شرایط جوی بسیار خوب باعث شد که آلاینده‌های زیاد تولید شده، در ارتفاع بالا و هزار متری از سطح زمین تجمع پیدا کنند. در نتیجه آسمان سیاه بود اما در ناحیه تنفسی و منطقه‌ای که زیر هزار متر است، مقدار غلظت آلاینده‌ها افزایش نیافت و به همین خاطر، ایستگاه‌های پایش، افزایش جزئی برای برخی آلاینده‌ها را نشان داده‌اند.

رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوا تاکید می‌کند که عدم ثبت این آلودگی به مفهوم نبود مشکل نیست و حجم زیادی از آلایندگی که وارد اتمسفر شده و در لایه‌های فوقانی تجمع یافته است، می‌تواند برای محیط زیست ریسک داشته باشد و این ‌آلودگی وارد آب‌های زیرزمینی و خاک تهران شود اما خوشبختانه در بخش هوا، ‌به دلیل تجمع آلودگی در لایه‌های فوقانی جو، خطر رفع شده است.

بررسی رخدادهای ناشی از جنگ، نشان داد که ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوای تهران از نظر کالیبراسیون و اندازه‌گیری شاخص‌های استاندارد، مشکلی ندارند و دستکاری در آنها رخ نداده است اما با توجه به وجود انواع آلاینده‌هایی که می‌توانند بر سلامت شهروندان تاثیر داشته باشند اما مورد سنجش قرار نمی‌گیرند، لازم است که با توجه به نیازهای بومی ایران، برخی شاخص‌های دیگر به مجموعه شاخص‌های قابل اندازه‌گیری در ایستگاه‌های سنجش کیفیت هوای تهران گنجانده شوند تا براساس این داده‌ها، برنامه‌ریزی دقیق‌تری برای رفع آلودگی هوای تهران انجام شود.