عوارض جنگ در خلیجفارس ماند
لیلا مرگن: رسانههای خارجی درباره خطرات ناشی از توقف طولانی مدت کشتیها در خلیج فارس و امکان انتقال گونههای مهاجم ناشی از انتقال موجودات زنده چسبیده به بدنه غوطهور کشتی (زیست چسبی) یا موجودات داخل آب توازن کشتیها هشدار میدهند و بر این باورند که هر لحظه امکان انفجار یک بمب ساعتی در خلیج فارس وجود دارد. کارشناسان ایرانی اما معتقدند که درباره آب توازن کشتیها قوانین سختیگرانهای توسط سازمان بینالمللی دریانوردی (Imo) وضع شده است و بسیاری از نفتکشهای گیرافتاده در خلیج فارس هم تخلیه شدهاند. البته به گفته آنها، مجلس در حال بررسی قوانینی است که از کشتیهای متخلف، غرامت دریافت شود.
کشتیهای غول پیکری که آب اقیانوسها را میشکافند تا با عبور از تنگه هرمز، به قلب انرژی جهان برسند، میهمانان ناخواندهای را با خود به همراه میآورند. به بخشهای غوطهور آنها در آب، موجودات ریزی میچسبند که شانس کیلومترها مهاجرت را ندارند اما با اتصال به بدنه کشتیها، از یک نیمکره به نیمکره دیگر زمین منتقل میشوند. این همه ماجرا نیست، آب توازن کشتیها هم فضای دیگری است که امکان نقل و انتقال این میهمانان ناخوانده را فراهم میکند. رسانههای خارجی درباره تبعات این نقل و انتقالات از اصطلاح انفجار بمبی ساعتی در خلیج فارس استفاده میکنند.
سکون کشتیها عامل رشد و نمو گونههای غیربومی
برخی منابع خارجی نوشتهاند که توقف چند روز یا چند هفتهای کشتیها در آبهای خلیج فارس تحت تاثیر جنگ، باعث میشود که میکروبها، جلبکها و سایر جانداران دریایی که میتوانند به قسمتهای غوطهور کشتیها چسبیده و آنجا رشد و نمو کنند، این اکوسیستم وارد شوند و احتمال بروز خسارت برای گونههای بومی و حتی انسان را تشدید میکنند. آنها بر این باورند که در اکثر بنادر، کشتیها بهطور متوسط دو روز معطل میمانند اما گرفتاری شناورها در نزدیکی تنگه هرمز و لنگر انداختن طولانی مدت، مثل یک بمب ساعتی عمل خواهد کرد. حتی این احتمال وجود دارد که تخلیه آب توازن کشتیها، زمینه بلوم جلبکی در آبهای جنوبی ایران را فراهم کنند. اما آیا ایران برای خطرات ناشی از نقل و انتقال موجودات زنده از مسیر نفتکشها، برنامهای ندارد؟
مطالعاتی در جریان است
احمدرضا لاهیجان زاده معاون محیط دریایی و تالابهای سازمان محیط زیست در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد که همکارانش در استانهای جنوبی و دانشگاههای کشور، روی موضوعات مرتبط با بلوم جلبکی مطالعات زیادی انجام دادهاند و این موضوع، دارای سابقهای طولانی است.
به گفته لاهیجان زاده، قانونی در سال 1372 برای حفاظت از دریاها تصویب میشود که یک قانون مترقی است. در آن مقطع اعلام میشود که اگر کشتیها و شناورها در دریا آلودگی ایجاد کنند، مشمول جریمه میشوند. آن سالها شرایطی وجود داشته که کمتر به این موضوع توجه میشود اما جنگ اخیر باعث شده که تمرکز روی بحث تنگه هرمز و آلودگیهای ناشی از کشتیها بیشتر شود؛ یعنی کشتیهایی که آلودگی ایجاد میکنند، باید جرایم مربوط را پرداخت کنند.
معاون محیط زیست دریایی میگوید که اکنون فضایی مهیا شده که کشتیها به شکل کنترل شده به سمت خلیج فارس بیایند و هر کدام ضوابط محیط زیستی را رعایت نکنند، مشمول جرایم سنگین خواهند شد. قانون مرتبط با دریافت این جرایم، فعلا در کمیسیون تخصصی مربوطه در مجلس، در دست بررسی است.
به گفته لاهیجان زاده، در صورت تصویب این قانون، بر اساس یکی از بندهای آییننامه، دولت باید نحوه محاسبه جریمه کشتیهای متخلف را استخراج کند. نهایی شدن این قانون در آینده خیلی به موضوعات مرتبط کمک میکند.
خطر تشکیل کیست در مخزن آب توازن
محمدرضا فاطمی استاد دانشگاه و اکولوژیست دریا نیز در گفتوگو با هفت صبح درباره احتمال آلوده شدن دریا به دلیل توقف طولانی مدت کشتیها و مخاطرات ناشی از تخلیه آب توازن در آبهای جنوب کشور، یادآوری میکند که در حال حاضر بسیاری از نفتکشهایی که در خلیج فارس گیر افتاده بودند، از این منطقه تخلیه شده و کشتیهای جدید به آنجا وارد شدهاند.
او اضافه میکند که آب توازن در کشتیها به دلیل آنکه نور دریافت نمیکند، بسیاری از فیتوپلانکتونها و جلبکهای خود را بعد از یک تا دو هفته از دست میدهد. بنابراین آب توازن از این ناحیه مخاطرهای ندارد؛ اما برخی باکتریها همچنان داخل آب توازن کشتیها میمانند. موضوع مخاطره آمیز درباره آب توازن، تشکیل سیست یا کیست توسط برخی فیتوپلانکتونها مثل داینوفلاژلها (چرخان تاژکداران) است که ممکن است به حالت نهفته بروند و در بستر مخزن آب توازن، شرایطی مثل خواب زمستانه را طی کنند. این کیستها وقتی شرایط مساعد میشود، شروع به رشد و شکوفایی میکنند.
وجود قوانین بینالمللی برای کنترل مضرات آب توازن
البته این اکولوژیست دریا توضیح میدهد که بر اساس مصوبات IMO خلیج فارس یک منطقه ویژه زیست محیطی است. در دنیا چند منطقه ویژه زیستی داریم که قوانین خاص خود را از نظر اکولوژیک دارند و شناورها باید از نظر محیط زیستی در زمان ورود به این مناطق، برخی نکات را رعایت کنند. از جمله اینکه شناورها حق ندارند آب توازن خود را در دریا بریزند. اگر یک کشتی در این مناطق بماند، حق ندارد آب توازنش را در خلیج فارس بریزد. در چنین محیطهایی، در مناطق خشکی یک تسهیلات دریافت آب توازن ایجاد میکنند و باید کشتیها آب توازن را در منبعهای داخل خشکی پمپاژ کنند، بعد از تخلیه مخزن هم مجددا آب از خلیج فارس دریافت میشود.
به گفته فاطمی، کشتیها وقتی میخواهند وارد خلیج فارس شوند، قبل از تنگه هرمز آب توازن خود را خالی میکنند و مجددا از دریای عمان آبگیری میکنند. این آب جدید، تقریبا تمام شرایط زیست محیطی و موجودات منطقه خلیج فارس و دریای عمان را در بر دارد و سبب میشود که یک موجود بیگانه مهاجم وارد خلیج فارس نشود. این قوانین الزامی است و با توجه به این الزامات، حتی اگر آب توازن در مواقع اضطراری در دریا تخیله شود، خطرات ناشی از آب توازن به حداقل میرسد و مشکلی برای اکوسیستم خلیج فارس ایجاد نمیکند.
این اکولوژیست دریا تاکید میکند که کشتیها هیچ گونه فاضلاب و پسماند خود را داخل دریا نمیریزند زیرا علاوه بر اینکه سیستم تصفیه فاضلاب دارند و آب را بازچرخانی میکنند، تمام زبالههای جامد و پسماند خود را هم در کورهها میسوزانند.
فاطمی خطر شناورهای ایرانی و لنجهای خودی را خیلی بیشتر از کشتیهای قاره پیما توصیف میکند و بر این باور است که باید مواظب تبعات شناورهای ایرانی باشیم.
اگرچه قوانین بینالمللی پیشگیرانه برای تبعات محیط زیستی حضور کشتیها در خلیج فارس وجود دارد و در ایران هم در حال تدوین قانون برای دریافت غرامت از کشتیهای متخلف هستیم؛ اما برخی آسیبهای وارد شده به محیط زیست به دلیل ورود یک گونه غیر بومی مهاجم، با هیچ عدد و رقمی قابل جبران نیست.