در حالی که مذاکرات تهران و واشنگتن برای تمدید آتشبس و کاهش تنشها ادامه داشت، حملات تازه اسرائیل به حومه بیروت بار دیگر منطقه غرب آسیا را در آستانه یک بحران گسترده قرار داده است
رامتین لطیفی: یکصد و یکمین روز جنگی که با حملات مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز شد، با دور تازهای از تبادل آتش میان تهران و تلآویو همراه شد؛ رخدادی که بار دیگر نشان داد آتشبس اعلامشده در منطقه بیش از آنکه به یک توافق پایدار شباهت داشته باشد، به آتشبسی شکننده و موقت تبدیل شده است. عصر یکشنبه، ارتش رژیم جنایتکار اسرائیل حملاتی به ضاحیه و حاشیه بیروت انجام داد؛ اقدامی که ایران پیشتر نسبت به انجام آن هشدار داده بود و در نتیجه، دونالد ترامپ نیز اعلام کرده بود که این اتفاق و هر چیز دیگری که توافق را به خطر میاندازد، نباید انجام شود.
اما نتانیاهو یک روز پیش از حضور دوباره در دادگاه، به ضاحیه حمله کرد و یک ساختمان را هدف قرار داد. همان شب ایران نیز در حمایت از لبنان و نشان دادن اینکه هر توافق باید تمام محور مقاومت را شامل شود، از نقاط مختلف کشور، موشکهای متعددی را به سمت اراضی اشغالی شلیک کرد. بهرغم تلاشها و اظهارنظرهای ترامپ، اسرائیل به این اقدام پاسخ داد و ساعتی بعد رادیو ارتش اسرائیل نیز از شلیک موج جدیدی از موشکهای ایرانی به سمت سرزمینهای اشغالی خبر داد. گفتنی است، این تبادل آتش، شدیدترین رویارویی دو طرف از زمان برقراری آتشبس در فروردینماه به شمار میرود.
بیروت؛ جرقهای که آتش زیر خاکستر را شعلهور کرد
بسیاری از ناظران منطقهای معتقدند ریشه بحران جدید را نباید در پاسخ موشکی ایران، بلکه در تصمیم اسرائیل برای حمله دوباره به حومه جنوبی بیروت جستوجو کرد؛ منطقهای که از زمان توافق آتشبس لبنان، یکی از حساسترین نقاط خاورمیانه محسوب میشود. حملات روز یکشنبه اسرائیل به ضاحیه جنوبی بیروت، نخستین حمله گسترده به پایتخت لبنان پس از تمدید آتشبس اعلامشده از سوی واشنگتن بود و از همان ساعات نخست، هشدارها درباره فروپاشی کامل توافقات موجود را افزایش داد. مقامهای ایرانی این حمله را عبور از «خط قرمز» توصیف و تأکید کردند که نمیتوان از یکسو درباره آتشبس و مذاکرات سخن گفت و از سوی دیگر به متحدان منطقهای ایران حمله کرد.
در تهران این برداشت وجود دارد که اسرائیل تلاش میکند با گسترش میدان درگیری به لبنان، مذاکرات جاری میان ایران و آمریکا را به بنبست بکشاند. در همین راستا، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، روز دوشنبه اعلام کرد تهران همچنان در حال تبادل پیام با آمریکا است، اما این گفتوگوها در فضایی آکنده از «بیاعتمادی عمیق» جریان دارد. وی تصریح کرد حملات ۲۴ ساعت گذشته تردیدهای ایران نسبت به رویکرد واشنگتن را افزایش داده و مواضع متناقض دولت آمریکا روند دیپلماسی را بیش از پیش پیچیده کرده است. به گفته بقایی، اقدامات اسرائیل در منطقه را نمیتوان از سیاستهای آمریکا جدا دانست و همین مسئله، فضای مذاکرات را دشوارتر کرده است.
حملات اسرائیل از ماهشهر تا تبریز؛ ایران در آمادهباش کامل
همزمان با تشدید تنشها، ارتش اسرائیل چندین نقطه در خاک ایران را هدف قرار داد. بر اساس گزارشها، انفجارهایی در تهران، اصفهان و تبریز شنیده شد و منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی ماهشهر نیز مورد حمله قرار گرفت. با وجود تبلیغات رسانههای اسرائیلی روی شدت حملاتشان، مقامهای ایرانی اعلام کردند حملات انجامشده تلفات انسانی در پی نداشته است. مدیرکل مدیریت بحران استان آذربایجان شرقی تأیید کرد که حمله به یک مرکز نظامی در تبریز بدون تلفات بوده و سازمان اورژانس تهران نیز اعلام کرد تا ساعات بعد از حملات هیچ گزارش رسمی از مجروحان دریافت نشده است.
همزمان جمعیت هلالاحمر جمهوری اسلامی ایران تمامی تیمهای امدادی خود را در حالت آمادهباش قرار داد. در ماهشهر نیز مسئولان منطقه ویژه پتروشیمی از تخلیه کارکنان برخی واحدها بهعنوان اقدامی پیشگیرانه خبر دادند. کارشناسان نظامی معتقدند انتخاب مراکز صنعتی و زیرساختی بهعنوان هدف، نشاندهنده تلاش اسرائیل برای وارد کردن فشار اقتصادی به ایران است؛ راهبردی که در سالهای گذشته نیز در قالب تحریمها، خرابکاریهای صنعتی و حملات سایبری دنبال شده است.
پاسخ موشکی ایران؛ نمایش توان بازدارندگی
در واکنش به حملات اسرائیل، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد پایگاههای هوایی نواتیم و تلنوف را هدف حملات موشکی قرار داده است. این دو پایگاه از مهمترین مراکز عملیاتی نیروی هوایی اسرائیل محسوب میشوند و در عملیاتهای متعدد علیه غزه، لبنان و ایران نقش محوری داشتهاند. سپاه در بیانیه خود تأکید کرد که «تأسیسات کلیدی» این دو پایگاه هدف قرار گرفتهاند و تمامی یگانهای عملیاتی و رزمی ایران در وضعیت آمادگی کامل قرار دارند.
سخنگوی سپاه نیز اعلام کرد حملات اخیر نشان داد آسمان سرزمینهای اشغالی دیگر امنیت گذشته را ندارد و توان موشکی ایران همچنان یکی از مهمترین مؤلفههای بازدارندگی در منطقه است. اهمیت این حملات از آن جهت است که برای نخستین بار از زمان برقراری آتشبس فروردینماه، ایران به طور مستقیم، پایگاههای راهبردی اسرائیل را هدف قرار داد؛ اقدامی که از نگاه تحلیلگران، پیامی روشن درباره هزینههای ادامه حملات اسرائیل به همراه دارد. ایران هم به اسرائیل و هم به آمریکا نشان داد که لیست اهداف جدیدی تدارک دیده و هم اینکه آن بخش آسیبدیده از توان موشکی خود در جنگ رمضان را بازسازی کرده است.
هشدار انصارالله به اسرائیل
در جبههای دیگر، جنبش انصارالله یمن نیز وارد معادله شد. سخنگوی این جنبش اعلام کرد چندین موشک به سمت اهداف حساس اسرائیل در منطقه یافا شلیک شده است. انصارالله همچنین از اعمال «ممنوعیت کامل» برای تردد کشتیهای وابسته به اسرائیل در دریای سرخ خبر داد. اگر این تهدید عملی شود، یکی از مهمترین مسیرهای تجارت جهانی بار دیگر با اختلال جدی روبهرو خواهد شد. دریای سرخ و کانال سوئز در سالهای اخیر به شاهراه حیاتی انتقال کالا و انرژی میان آسیا و اروپا تبدیل شدهاند و هرگونه ناامنی در این منطقه میتواند هزینههای حملونقل جهانی را به شدت افزایش دهد.
تحلیلگران اقتصادی معتقدند بازگشت انصارالله به میدان درگیری، نگرانی بازارهای بینالمللی را دوچندان کرده است؛ زیرا بحران دیگر محدود به مرزهای ایران و اسرائیل نیست و به تدریج کل شبکه حملونقل و انرژی منطقه را تحت تأثیر قرار میدهد. باید یادآوری کرد که اختلال عبور و مرور در بابالمندب در دوران پس از ۷ اکتبر، سبب شد تا هزینه واردات کالا به اروپا به طور متوسط ۱۶درصد افزایش پیدا کند. تحمل این وضعیت در کنار انسداد تنگه هرمز، برای کشورهای جهان از جمله اروپاییها غیرقابل تصور است.
ترامپ، نتانیاهو و شکاف آشکار در واشنگتن
در حالی که تنشها رو به افزایش بود، گزارشهای رسانههای آمریکایی از تماس تلفنی دونالد ترامپ با بنیامین نتانیاهو حکایت داشت. بر اساس این گزارشها، رئیسجمهور آمریکا از نخستوزیر اسرائیل خواسته از اقدامات نظامی بیشتر خودداری کند. ترامپ در گفتوگویی رسانهای حتی تأکید کرد که اسرائیل او را از حمله به ضاحیه آگاه نکرده بود و او از این حمله راضی نیست. ترامپ در ادامه مشخص کرد که تصمیمگیر نهایی در پرونده ایران اوست، نه نتانیاهو و هر توافقی که ترامپ امضا کند را اسرائیل نیز مجبور است بپذیرد؛ اظهاراتی که از وجود اختلافات جدی میان واشنگتن و تلآویو درباره نحوه مدیریت بحران حکایت دارد.
این شکاف زمانی آشکارتر شد که برخی چهرههای سیاسی آمریکا نیز از اقدامات اخیر اسرائیل انتقاد کردند. کریس مورفی، سناتور دموکرات، حملات تازه اسرائیل را عاملی برای تضعیف موقعیت ترامپ و ناکام گذاشتن تلاشهای دیپلماتیک آمریکا دانست. پس از دور دوم درگیریها نیز دونالد ترامپ هم از اسرائیل و هم از ایران خواست تا حملاتشان به یکدیگر را متوقف کنند. ترامپ چندبار در اظهارنظرهای مختلف طی این درگیریها اعلام کرد که توافق با ایران در دسترس است و قصد داشته تا طی یکی دو روز آینده این توافق را اعلام کند و دلش نمیخواهد این توافق به دلیل ماجراجوییهای اسرائیل به خطر بیفتد.
با این حال، بسیاری از ناظران معتقدند ایالات متحده همچنان مسئولیت مهمی در ادامه بحران دارد؛ زیرا حمایتهای نظامی و سیاسی واشنگتن از اسرائیل طی سالهای گذشته، فضای لازم برای تداوم سیاستهای تهاجمی تلآویو را فراهم کرده است. همین حالا گزارش شده که سنتکام اطلاعات لازم برای حملات را در اختیار اسرائیل قرار داده و سوخترسانهای آمریکایی نیز برای کمک به عملیاتهای هوایی اسرائیل علیه ایران به پرواز درآمدند.
بازارها در شوک جنگ؛ از سقوط والاستریت تا جهش نفت
بازارهای مالی جهان نخستین قربانی تشدید دوباره تنشها بودند. در آسیا، موجی از فروش سهام به راه افتاد و تمام بورسهای بزرگ منطقه با افت شدید مواجه شدند. شاخص «کوسپی» کرهجنوبی نزدیک به ۹ درصد سقوط کرد؛ به اندازهای که مسئولان بورس ناچار شدند برای جلوگیری از هراس عمومی، معاملات را بهطور موقت متوقف کنند. سهام غولهای فناوری مانند سامسونگ و اسکی هاینیکس نیز افتی سنگین را تجربه کرد. شاخص نیکی ژاپن حدود ۴ درصد، بورس تایوان بیش از ۳ درصد و بازارهای هنگکنگ و شانگهای نیز کاهش محسوسی را ثبت کردند. اما نگرانی اصلی در والاستریت شکل گرفته است.
پیش از آغاز معاملات روز دوشنبه، قراردادهای آتی شاخصهای داوجونز و اساندپی ۵۰۰ وارد محدوده منفی شدند و سرمایهگذاران از احتمال تداوم بحران در خاورمیانه ابراز نگرانی کردند. این وضعیت در حالی رخ میدهد که بازار آمریکا هنوز از شوک سقوط بیش از ۴ درصدی شاخص نزدک در پایان هفته گذشته خارج نشده است. گزارش قدرتمند اشتغال آمریکا نیز احتمال افزایش نرخ بهره از سوی فدرال رزرو را تقویت کرده و فشار مضاعفی بر بازارهای سهام وارد آورده است.
بزرگترین واکنش اما در بازار انرژی مشاهده شد. تا لحظه تنظیم این گزارش، نفت برنت با جهشی بیش از ۴ دلار تا محدوده ۹۷ تا ۹۸ دلار در هر بشکه صعود کرد و نفت خام آمریکا نیز از مرز ۹۴ دلار عبور کرد. این بالاترین سطح قیمت نفت در هفتههای اخیر محسوب میشود. معاملهگران نگراناند که ادامه حملات اسرائیل و واکنشهای متقابل ایران، چشمانداز بازگشایی کامل تنگه هرمز را با ابهام بیشتری مواجه کند.
تنگهای که بخش قابلتوجهی از نفت جهان از آن عبور میکند و هرگونه اختلال در آن میتواند موج تازهای از تورم جهانی را رقم بزند. در واقع، آنچه امروز در بازارهای جهانی مشاهده میشود تنها واکنش به چند حمله نظامی نیست؛ بلکه بازتاب نگرانی فزاینده سرمایهگذاران از این واقعیت است که سیاستهای تهاجمی اسرائیل میتواند بار دیگر اقتصاد جهانی را وارد دورهای از بیثباتی، افزایش هزینه انرژی و رکود تورمی کند. از این منظر، تلآویو نه فقط امنیت منطقه، بلکه ثبات بازارهای جهانی را نیز با چالش روبهرو کرده است.
دیپلماسی زیر سایه موشکها
با وجود تبادل آتش، کانالهای دیپلماتیک هنوز بسته نشدهاند. پاکستان، قطر، عربستان سعودی و چند کشور دیگر تلاش میکنند میان تهران و واشنگتن میانجیگری کنند. تماس تلفنی میان عباس عراقچی با رئیس نیروهای دفاعی پاکستان و نخستوزیر و وزیر خارجه قطر نیز در همین چارچوب انجام شده است. با این حال، واقعیت میدانی نشان میدهد که هر بار که مذاکرات به نقطهای امیدوارکننده نزدیک میشود، اقدام تازهای از سوی اسرائیل فضای گفتوگوها را متشنج میکند.
همین مسئله باعث شده بسیاری از تحلیلگران منطقهای معتقد باشند که دولت نتانیاهو بیش از هر بازیگر دیگری از عادیسازی روابط و کاهش تنش میان ایران و آمریکا زیان میبیند. در چنین شرایطی، آینده آتشبس بیش از هر زمان دیگری نامعلوم است. خاورمیانه اکنون در نقطهای قرار گرفته که یک تصمیم نظامی دیگر میتواند نهتنها توافقهای شکننده موجود، بلکه ثبات انرژی، تجارت و اقتصاد جهان را نیز با بحرانی تازه روبهرو کند.
