اسبهای بوجاق میمیرند!
لیلا مرگن: اسبها در بوجاق میتازند و به گفته فعالان محیط زیست هر روز بر جمعیتشان افزوده میشود اما برنامهای برای ساماندهی آنها وجود ندارد. کنشگران، این جاذبه گردشگری را تهدیدی جدی برای اکوسیستم طبیعی پارک ملی بوجاق توصیف میکنند؛ ولی مسئولان محیط زیست گیلان بر این باورند که اسبهای موجود در این تالاب، تهدیدی جدی برای ادامه حیات اکوسیستم نیستند و سالهاست که بوجاق با همین شرایط به پایداری رسیده است. آنها مهمترین تهدید پیش روی این پارک ملی را تغییر پوشش گیاهی آن تحت تاثیر پسروی خزر اعلام میکنند؛ زیرا توسعه گونههای بوتهای و درخت توسکا در این منطقه، علاوه بر اینکه باعث کاهش علف شده و جامعه محلی را ترغیب میکند که آتشسوزی عمدی در بوجاق ایجاد کنند، زمینه حذف زیستگاه پرندگان مهم و در معرض خطر انقراض این زیستگاه را هم فراهم کرده است.
تالاب بوجاق در فصل بهار و تابستان که آب آن کاهش مییابد، به علفزاری وسیع تبدیل میشود که اسبها در آن میتازند. تصاویر تاخت اسبها در این منطقه، در فضای مجازی دست به دست میشود و اصلا همین حضور گسترده اسبهای رها، به جاذبهای برای گردشگران استان گیلان تبدیل شده است؛ اما فعالان محیط زیست معتقدند که این دام میتواند اکوسیستم را تخریب کند و باید برای ساماندهی آن فکری کرد. اما آیا آمار دقیقی از تعداد اسبها و ظرفیت اکوسیستم برای پذیرش این دام وجود دارد؟
وعده سرشماری
فرهاد حسینی طایفه مدیر کل محیط زیست گیلان در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد که اسبها قبل از اینکه بوجاق تبدیل به پارک ملی شود، در منطقه حضور داشتهاند و سابقه حضورشان، چیزی حدود 100 سال است.
او میگوید که چمنزاری که اسبها در آن رها هستند، زمستانها پر آب میشود و در واقع این چمنزار همان بستر تالاب است که در فصل کم آبی، پوشیده از علف شده و اسبها در آن میچرند. حتی در منطقه گاومیش هم حضور دارد و طی 20 سال اخیر که بوجاق تبدیل به پارک ملی شده هم همان روند قبلی ادامه یافته است.
به گفته مدیر کل محیط زیست گیلان، مطالعهای روی جمعیت اسبها انجام نشده ولی این موجودات به بخشی از اکوسیستم بوجاق تبدیل شدهاند و به دلیل اینکه مسئلهای ایجاد نمیکردند، هیچ وقت به فکرشان نرسید که جمعیت آنها را برآورد کنند.
او وعده میدهد که یک سرشماری از اسبها انجام شود اما تاکید میکند که چمنهای بوجاق هرگز از بین نمیروند و با توجه به دایکی که در منطقه توسط محیط زیست ایجاد شده، بستر تالاب حتی در تابستانها هم با وجود عقبنشینی خزر آب دارد. به گفته حسینی طایفه، دام مضر برای منطقه گوسفند است که سال گذشته یکبار وارد بوجاق شده و توسط محیطبانان اخراج میشود.
پایداری اکوسیستم با همین تعداد دام
اگرچه مدیر کل محیط زیست گیلان از عدم سرشماری اسبها خبر میدهد اما عباس عاشوری معاونت محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل محیط زیست گیلان به هفت صبح میگوید که در سال 1384 و 1385، وقتی پروژه درنای سیبری در منطقه اجرایی میشود، مطالعهای روی برآورد وضعیت دامهای موجود در این اکوسیستم از جمله اسبها انجام میشود و ماحصل آن مطالعه، این بوده که اکوسیستم با همین تعداد دام، پایدار مانده است اما جمعیت آنها برای بوجاق زیاد است.
او به تشریح دلیل حضور اسبها در این اکوسیستم میپردازد. در گذشته از اسبها برای حمل برنج از مزرعه تا خانه استفاده میشده، بنابراین، جامعه محلی به اسب نیاز داشته است. در بهار و تابستان که فصل کار در شالیزارها بوده، فردی به اسم قرقدار اسبها را به ییلاقات یا دشتهایی مثل بوجاق برای تغذیه میبرده و بعد از برداشت برنج، طی فصل زمستان، حیوان در بیجارها رها میشده تا تغذیه کند. قرقدارها برای نگهداری از اسب پول دریافت میکردند تا در بهار و تابستان از آنها نگهداری کنند و پس از اتمام فصل کار هم بار مزارع با اسبها به خانه روستاییان برده میشده است. به این ترتیب، پای اسبها به بوجاق باز میشود.
به گفته معاونت محیط زیست طبیعی گیلان از آنجا که امروز نیاز به اسب کاهش یافته، تعداد اسبهای موجود در این اکوسیستم هم نسبت به گذشته کم شده است.
تغییر پوشش گیاهی بوجاق خطری جدی
عاشوری تاکید میکند که آنچه امروز برای بوجاق به یک تهدید تبدیل شده، حضور اسب در این منطقه نیست؛ بلکه تغییرات پوشش گیاهی بوجاق طی سه دهه اخیر بیشتر مخاطره ایجاد میکند. زیرا قبل از سال 84، این منطقه یک علفزار وسیع بوده و میزان سازو در آن بسیار کم بوده است. آب دریا بالا بوده و وقتی آب لب شور پایین میآمد، اجازه رشد به این گیاهان علفی را نمیداد. از وقتی دریای خزر شروع به پسروی کرده است، سازو بخش زیادی از بوجاق را اشغال کرده است.
او توضیح میدهد که در گذشته، قرقاولها جایی در بوجاق نداشتند اما وقتی سازوها زیاد شدند، بعد از آنها تمشکزارها افزایش پیدا کردند و به تدریج قرقاولها فرصت حضور در این اکوسیستم را پیدا کردند. چندی است که درختان توسکا هم در لابهلای تمشکها رشد میکنند و احتمال دارد که بوجاق تبدیل به درختزار شود.
معاونت محیط زیست طبیعی گیلان توضیح میدهد که چطور افزایش حجم گیاهان بوتهای مثل تمشک و جگن باعث شده زیستگاه غازها از بین برود، در حالی که برای این گونه هیچ زیستگاه مناسبی در کشور وجود ندارد. او بر این باور است که کاهش حجم پوشش علفی باعث شده منطقه دچار کمبود علوفه شود و حتی جامعه محلی، برای مقابله با تمشکزارها و توسکازارها و افت پوشش علفی، مرتبا آتشسوزی در منطقه ایجاد میکند.
به گفته عاشوری، تغییر پوشش گیاهی بوجاق باعث شده بسیاری از پرندگان آبزی بهویژه آنغوت، خروس کولیها و غازها که زیستشان به علفزار و بوتهزار وابسته است، از منطقه بروند. در حالی که خروس کولیها جزء گونههای در معرض خطر انقراض هستند.
او معتقد است که اگر پوشش گیاهی بوجاق به درستی مدیریت نشود، به زودی بوجاق تبدیل به توسکازار میشود و زیستگاه این همه گونه آبزی، با چالش جدی مواجه میشود.
اسب، بوتهها را میخورد
معاونت محیط زیست طبیعی گیلان میگوید که خیلیها اعتقاد دارند حضور اسبها و گاومیشها کمک میکند که تمشکزارها و جگنزارها در بوجاق توسعه پیدا نکنند.
او دعوا بر سر دام مازاد در بوجاق را یک مناقشه قدیمی میداند اما تاکید میکند که اکوسیستم فعلی با همین تعداد اسب پایدار باقی مانده است و بنابراین حضور دام یک موضوع بحرانی برای بوجاق نیست.
گوسفند مخربترین دام برای عرصههای طبیعی
اگرچه فعالان محیط زیست حضور اسب در بوجاق را عاملی مخرب و نیازمند ساماندهی میدانند اما ترحم بهزاد، مدیر کل دفتر آموزش، ترویج و مشارکتهای مردمی سازمان منابع طبیعی که متخصص در حوزه مرتع است، میزان تخریب ناشی از چرای گوسفند در عرصههای طبیعی را بسیار بیشتر از اسب توصیف میکند.
او به هفت صبح توضیح میدهد که اگرچه 10 اسب معادل پنجاه گوسفند علوفه مصرف میکند و از آنجا که هر واحد دامی یک و نیم کیلوگرم علوفه مصرف میکند، هر اسب هفت و نیم کیلوگرم علف خواهد خورد؛ اما گوسفندان به صورت انتخابی چرا کرده و به دنبال گونههای خوشخوراک هستند. در صورتی که اسب چنین شرایطی را ندارد.
این متخصص مرتع تاکید میکند که اگر زمان ورود و خروج دام به عرصه طبیعی رعایت شود و دام در فصل رویش گیاهان وارد منطقه نشود از سوی دیگر ظرفیت چرای عرصه و سایر اصول فنی رعایت شود، حضور دام در مرتع نه تنها به آن آسیبی وارد نمیکند بلکه باعث تجدید حیات و رویش بهتر گیاه میشود؛ زیرا در مراتع به یک تنش برای رویش مداوم نیاز داریم.
پیشینه مطالعات انجام شده و نظر کارشناسان نشان میدهد که احتمالا حضور اسبها در بوجاق، بر خلاف تصور فعالان محیط زیست، متناسب با ظرفیت آن است؛ زیرا آسیب جدی به پوشش گیاهی منطقه وارد نشده است؛ اما تغییر پوشش گیاهی در بوجاق، تحت تاثیر پسروی دریا، موضوعی است که باید برنامه مدیریت جدی برای آن داشته باشیم.