لبهای خشک تالاب خبر از رخساره میدهد
لبهای خشک بسیاری از تالابهای ایران به کانون گرد و غبار در کشور تبدیل شدهاند و تالاب شور گلپایگان هم از این قاعده کلی مستثنا نیست. برای حل این مشکل، سادهترین راهکار آن است که حقابه طبیعی تالابها به آنها تخصیص داده شود. احمدرضا لاهیجان زاده معاون دریایی سازمان حفاظت محیطزیست میگوید که تالاب شور گلپایگان نیاز به ۳۰ میلیون متر مکعب آب دارد تا موضوع گرد و غبار در این تالاب کنترل شود.
هر سه تالاب استان اصفهان به کانونی برای گرد و غبار در منطقه تبدیل شدهاند و بسته به وسعتشان، مناطقی که درگیر میکنند، متفاوت است. تالاب شور گلپایگان به محض بروز خشکسالی به کانون ریزگرد شهر گلپایگان و روستاهای اطراف تبدیل میشود و فعالان محیطزیست میگویند که در سالهای خشک، گرد و غبار این تالاب زندگیشان را مختل میکند. آنها میخواهند بدانند که آیا برای تامین حقابه تالاب شور گلپایگان اقدامی انجام شده است؟
برآورد ۳۰ میلیون متر مکعب نیاز آبی تالاب
احمدرضا لاهیجانزاده، معاون محیطزیست دریایی و تالابها سازمان حفاظت محیطزیست در گفتوگو با هفتصبح، توضیح میدهد که بر اساس مطالعات «برآورد نیاز آبی و احیاء تالاب شور گلپایگان» با نظر مشاور علمی، برای اینکه خدمات اکوسیستمی تالاب شور گلپایگان استمرار یابد و گرد و غبار کنترل شود، باید سالانه حدود ۳۰ میلیون متر مکعب آب تامین شود تا خاک سطحی تالاب به عمق یک و نیم متر مرطوب نگه داشته شود. اگر بخواهیم تمام متغیرهای دیگر را در نظر بگیریم و امکان استمرار و ارائه دیگر خدمات بوم شناختی به همراه حفظ و احیای تنوع زیستی وابسته را هم داشته باشیم، باید ۲۱۲ میلیون متر مکعب آب به تالاب شور گلپایگان تخصیص داده شود.
به گفته لاهیجان زاده، خشکسالی این منطقه از حدود سه دهه قبل و از سال ۱۳۷۸ آغاز شده و در سالهای اخیر شدت یافته است. آخرین بار در بهار سال ۱۳۹۸ جریان سیلابی گستردهای به تالاب وارد شده است. در سال ۱۴۰۳ و زمستان ۱۴۰۴ نیز چند جریان موقت رواناب وارد این تالاب شده است.
معاون محیطزیست دریایی و تالابها سازمان حفاظت محیطزیست درباره برنامههای این سازمان برای پیشگیری از گرد و غبار نیز میگوید که حفاظت فیزیکی و نظارت برای جلوگیری از تخریب پهنه تالاب، تکمیل طرح ساماندهی و مسدود شدن زهکشها، نهالکاری و کپه کاری در لکههای با پوشش گیاهی ضعیف، تقویت مرتع و پیگیری تامین اعتبار برای خرید سامانه عرفی چرا و کاهش فشار دام، به همراه پیگیری تامین حقابه و تعادل بخشی برداشت آب از چاههای کشاورزی مجاور تالاب، مهمترین محورهایی است که توسط سازمان حفاظت محیطزیست پیگیری میشود.
کاهش حدود چهار هزار هکتاری سطح تالاب
لاهیجان زاده تالاب شور گلپایگان را یکی از زیست بومهای ارزشمند طبیعی استان اصفهان معرفی میکند که در ۱۴۰ کیلومتری شمال غربی اصفهان و در شهرستان گلپایگان واقع شده است. این تالاب در مجاورت پناهگاه حیاتوحش و پارک ملی موته قرار دارد. در سالهای با بارشهای مناسب و پرآبی، این منطقه بهصورت یک علفزار مرطوب، پذیرای انواع پرندگان مهاجر آبزی، کنار آبزی و حیات وحش خشکزی وابسته به آن است.
درمنهزار، نیزار و درختچههای گز از عناصر اصلی گیاهی و انواع اردکها بهویژه اردک سرسبز و خوتکا، آبچیلکها، حواصیل، اگرت، سنقر، عقاب طلایی، شاهین، بالابان، سارگپه، باقرقره، کبک، آهو، روباه و انواع خزندگان از حیات وحشی بوده که در این پهنه، متناسب با فصل دیده میشوند. این پهنه در فصول خشک سال به استپ و بوتهزار تبدیل میشود.
این تالاب در گذشته دور، حدود ۱۰ هزار هکتار وسعت داشته است اما در چندین دهه قبل با توسعه شهری، روستایی و بهویژه کشاورزی در پهنه تالابی، از سطح آن کاسته شده و اکنون ۶۷۰۰ هکتار وسعت دارد. به گفته معاون محیطزیست دریایی و تالابها سازمان حفاظت محیطزیست تالاب شور گلپایگان در بارشهای شدید از جریانهای سیلابی ارتفاعات پیرامونی، روانآبهای محیط سکونتگاهی و کشاورزی پیرامون و طغیان رودخانه اناربار در غرب تالاب، تغذیه میشود.
دلایل متعدد موثر بر خشکی تالاب
لاهیجانزاده بر این باور است که دلایل متعدد و پیچیدهای در رابطه با خشک شدن و تشدید مشکلات غبارخیزی این تالاب نقش داشته است. ایجاد شبکه گسترده و طولانی از زهکشهای عمیق کشاورزی در بستر تالاب طی چندین دهه قبل، توسعه کشاورزی در قسمت جنوبی و غربی و تجاوز به حریم و داخل تالاب، برداشت مستمر آب زیرزمینی از طریق چاهها، بسته شدن سد کوچری، چرای دام و تضعیف پوشش گیاهی، بالاتر بودن میانگین ارتفاع پهنه شور نسبت به رودخانه اناربار در ضلع غربی و استمرار خشکسالیها، از جمله این عوامل است.
او از اجرای دو طرح پژوهشی «مطالعات نیاز آبی» و «مطالعات احیاء و احصاء اقدامات اولویتدار حفاظتی» در راستای حفاظت و احیای تالاب شور گلپایگان خبر میدهد و بر این باور است که برای حفظ این تالاب، باید ساماندهی زهکشها و مسدود کردن آنها به طول حدود ۶۰ کیلومتر بهصورت غیر پیوسته در دستور کار قرار گیرد تا با مسدود شدن این زهکشها، رواناب از تالاب خارج نشده و رطوبت در پهنه آن حفظ شود. به این ترتیب پوشش گیاهی عرصه تالابی نیز تقویت میشود.
معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست، تقویت پوشش گیاهی در محدودهای به وسعت ۷۰ هکتار که با فقر پوشش گیاهی مواجه بوده را نیز یکی دیگر از اقدامات موثر در حفاظت از تالاب معرفی میکند و حفاظت فیزیکی، نظارت و پیشگیری از دست اندازی، شکار غیر مجاز و تخریب محیط را از جمله عواملی میداند که بر ادامه حیات تالاب تاثیرگذار است.
به گفته لاهیجان زاده، سند مالکیت تالاب شور گلپایگان به نام دولت جمهورى اسلامى ایران و به نمایندگی سازمان حفاظت محیطزیست، در چارچوب قانون جامع حدنگار (کاداستر) دریافت شده تا از این سند بهعنوان یک پشتوانه حقوقی در جلوگیری از هرگونه تعرض به عرصههای طبیعی، تثبیت حقوق بیتالمال و تقویت بسترهای حفاظتی از زیست بوم، استفاده شود.
اهمیت آموزش جوامع محلی
معاون محیطزیست دریایی و تالابها سازمان حفاظت محیطزیست یکی دیگر از موارد موثر در زمینه حفاظت از تالاب گلپایگان را آموزش جوامع محلی و ترویج مشارکت در حفاظت اعلام میکند که اجرای آن میتواند نتایج مطلوبی در همراهی و همافزایی از ابعاد تنوع زیستی داشته باشد. او تاکید میکند که احیای تالاب شور گلپایگان و پیشگیری از غبارخیزی آن مستلزم همکاریهای بین بخشی همچنین احصاء و عمل به تکالیف در قالب مدیریت زیست بومی است.
این موضوع در دستور کار معاونت محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست و کارگروه استانی حفاظت و احیای تالابهای استان، قرار دارد و تصمیمات اولویتدار حفاظتی، احیایی، آموزشی، تامین حقابه زیست محیطی و ترویج مشارکت عمومی در حفاظت، به همراه تامین اعتبار مورد نیاز، در دست پیگیری است.