هنگامی که قیمت‌ها با سرعتی بسیار بیشتر از تولید رشد می‌کنند، افزایش درآمد دیگر الزاماً به معنای بزرگ‌تر شدن اقتصاد یا بهبود عملکرد واقعی بنگاه نیست. در چنین شرایطی صورت‌های مالی از رشد حکایت می‌کنند اما داده‌های تولید از کوچک‌تر شدن بخش واقعی اقتصاد خبر می‌دهند.

محمد مهدی وکیلی: گزارش‌های ماهانه اردیبهشت که این روزها روی کدال می‌نشینند، بار دیگر تفاوت بنیادین نگاه مالی و نگاه اقتصادی را آشکار کرده‌اند. تحلیلگر مالی در وهله نخست به درآمد، سود و جریان نقدی نگاه می‌کند و هر جا رشد ارقام اسمی را ببیند، از عنوان «گزارش قوی» یا حتی «سوپر گزارش» سخن می‌گوید! اما اقتصاددان قبل از آنکه به ارزش ریالی خروجی بنگاه توجه کند، به مقدار واقعی تولید نگاه می‌کند. برای اقتصاددان، افزایش درآمد زمانی ارزشمند است که از محل تولید بیشتر حاصل شده باشد، نه صرفاً از مسیر افزایش قیمت‌ها. به همین دلیل ممکن است یک گزارش برای بازار سهام جذاب بوده اما همزمان از منظر اقتصاد کلان حامل یک پیام نگران‌کننده باشد.

مرور گزارش‌های اردیبهشت نشان می‌دهد که در بخش بزرگی از صنایع، تولید نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش یافته اما نرخ‌های فروش جهش کرده‌اند. برای نمونه نفت بهران با افت ۱۵ درصدی تولید و انباشت بخشی از محصول در موجودی، به لطف رشد ۱۲۰ درصدی نرخ فروش توانسته درآمد خود را ۹۴ درصد افزایش دهد. فسپا با افت حدود ۶۰ درصدی تولید و اتکا به فروش موجودی انبار، رشد ۱۳۷ درصدی درآمد را ثبت کرده و شبصیر نیز با وجود کاهش ۶۰ درصدی تولید، به واسطه رشد ۱۶۰ درصدی نرخ‌ها درآمدی ۱۲۰ درصد بالاتر از سال قبل گزارش کرده است.

نکته کلیدی اینجاست که درآمد اسمی حاصل‌ضرب «مقدار» در «قیمت» است. هنگامی که قیمت‌ها با سرعتی بسیار بیشتر از تولید رشد می‌کنند، افزایش درآمد دیگر الزاماً به معنای بزرگ‌تر شدن اقتصاد یا بهبود عملکرد واقعی بنگاه نیست. در چنین شرایطی صورت‌های مالی از رشد حکایت می‌کنند اما داده‌های تولید از کوچک‌تر شدن بخش واقعی اقتصاد خبر می‌دهند. به بیان دیگر، آنچه در ترازنامه‌ها و گزارش‌های فروش دیده می‌شود، لزوماً با آنچه در کارخانه‌ها و خطوط تولید رخ می‌دهد یکسان نیست.

از همین رو اقتصاددان در مواجهه با این قبیل گزارش‌ها بیش از آنکه به رشد درآمدها خوش‌بین شود، نگران روندی است که پشت این ارقام پنهان شده است. اقتصادی که در آن افزایش قیمت‌ها بتواند افت مستمر تولید را بپوشاند، در ظاهر ثروتمندتر اما در واقع فقیرتر می‌شود. رفاه جامعه از محل تولید کالا و خدمات بیشتر ایجاد می‌شود، نه از محل گران‌تر شدن همان مقدار یا حتی مقدار کمتری از کالاها. اگر روند فعلی تداوم یابد، آنچه امروز در بازار سهام به شکل رکوردهای درآمدی و سوپر گزارش‌ها دیده می‌شود، در مقیاس کلان چیزی جز کاهش ظرفیت تولید، تضعیف رشد واقعی و افت شتابان سطح رفاه جامعه نخواهد بود.