افزایش هزینه تولید از پارچه و رنگ تا فلز و حمل‌ونقل، قیمت نهایی محصولات صنایع دستی را بالا برده و فاصله میان توان خرید مشتریان و ارزش واقعی تولیدات دستی هنرمندان را بیش از هر زمان دیگری افزایش داده است.

به گزارش سرمایه فردا، مهدی خاکی فیروز: اصفهان بویژه میدان نقش با صدای چکش مسگران، بوی رنگ پارچه‌های قلمکار و برق میناکاری در ویترین مغازه‌ها شناخته می‌شد. شهری که صنایع دستی در آن، بخشی از هویت اقتصادی و فرهنگی شهر به شمار می‌رفت. امروز اما قدم‌زدن در بازارهای صنایع دستی، تصویری متفاوت پیش چشم می‌گذارد. ویترین‌ها همچنان پر هستند، رنگ‌ها همچنان زنده‌اند، ولی مشتریان کمتر از همیشه دیده می‌شوند. فروشندگان از روزهایی می‌گویند که گردشگران و خریداران داخلی برای انتخاب سوغات صف می‌کشیدند، در حالی که اکنون بسیاری از مغازه‌ها ساعت‌ها بدون فروش سپری می‌کنند.

بازار پررنگ، مشتری کم‌رنگ

رکود بازار صنایع دستی اصفهان پدیده‌ای ناگهانی محسوب نمی‌شود. فعالان این صنف می‌گویند کاهش قدرت خرید، نااطمینانی اقتصادی و تغییر الگوی مصرف خانوارها طی ماه‌های اخیر فشار سنگینی بر فروش وارد کرده است. صنایع دستی معمولاً در سبد خرید کالاهای ضروری قرار نمی‌گیرد؛ بنابراین هر زمان نگرانی اقتصادی افزایش پیدا کند، نخستین بخشی که از هزینه‌های خانوار حذف می‌شود همین کالاها هستند.

در بازارهای اطراف میدان نقش جهان، فروشندگان از روزهایی سخن می‌گویند که گردشگران داخلی بخش عمده فروش را تأمین می‌کردند. اکنون حضور خریداران بیشتر به نگاه‌کردن و پرسیدن قیمت محدود شده است. بسیاری از مغازه‌داران می‌گویند مشتریان وارد می‌شوند، چند دقیقه ویترین را تماشا می‌کنند و بدون خرید خارج می‌شوند. رفتاری که پیش‌تر کمتر دیده می‌شد.

روایت یک فروشنده از بازار کساد

مهدی صادقی، از فعالان باسابقه صنف صنایع دستی در گفت و گو با هفت صبح، شرایط این روزهای بازار را چنین توصیف می‌کند: «چندین سال در صنف صنایع دستی فعالیت دارم. در این مدت اخیر وضعیت کلی کشور یک مقدار به هم ریخته و مشتری خیلی کمتر شده است. تقریباً می شود گفت بازار روی صد درصد کسادی قرار گرفته. مردم بیشتر می‌ترسند پولشان را خرج صنایع دستی و اینجور کالاها کنند.»

به گفته او، رکود تنها در کاهش تعداد مشتری خلاصه نمی‌شود، بلکه زنجیره تولید نیز تحت تأثیر قرار گرفته است. تولیدکنندگان به دلیل نوسان قیمت مواد اولیه، از پذیرش سفارش جدید خودداری می‌کنند.

«قیمت‌ها نسبت به پارسال حتی نسبت به ماه قبل هم تغییر کرده. جوری شده که بعضی وقت ها مجبور شدیم قیمت‌ها را هفتگی عوض کنیم. بعضی تولیدکننده‌ها وقتی تماس می‌گیریم سفارش نمی‌گیرند و می گویند مواد اولیه را با قیمت بالا می خرند. وقتی کار آماده بشود، هزینه جایگزینی مواد خیلی بیشتر درمی‌آید و ضرر می‌کنند.»

تولید هم متوقف می‌شود

یکی از پیامدهای مهم رکود، کاهش سفارش مغازه‌داران برای ایام نوروز است؛ دوره‌ای که همیشه اوج فروش صنایع دستی به حساب می‌آمد. صادقی می‌گوید: «الان حدود یک ماه تا عید مانده و معمولاً تا این موقع همه سفارش‌ها تحویل گرفته شده بود. امسال بار شب عید را خیلی کمتر کردیم، بعضی سفارش‌ها هم کامل لغو شد. واقعاً نمی‌دانیم باید چه تصمیمی بگیریم.»

با وجود رکود سنگین، فعالان صنایع دستی همچنان به بازگشت رونق امیدوارند و باور دارند با ثبات اقتصادی و افزایش گردشگری، بازار اصفهان می‌تواند دوباره به یکی از پرجنب‌وجوش‌ترین مراکز فروش هنر ایرانی تبدیل شود

این وضعیت نشان می‌دهد رکود فعلی یک افت موقت فروش نیست بلکه نوعی بلاتکلیفی در تصمیم‌گیری اقتصادی ایجاد کرده که برنامه‌ریزی سنتی بازار را مختل کرده است. مغازه‌داران ترجیح می‌دهند موجودی انبار را افزایش ندهند، زیرا احتمال فروش پایین ارزیابی می‌شود.

افزایش قیمت، کاهش قدرت خرید

قیمت صنایع دستی همگام با افزایش هزینه مواد اولیه رشد کرده است. پارچه، رنگ، فلز، چوب و حتی هزینه حمل‌ونقل در ماه‌های اخیر افزایش یافته و همین موضوع قیمت نهایی کالا را بالا برده است.

صادقی درباره کالاهای پرفروش فروشگاه‌هایش توضیح می‌دهد: «بیشتر فروش ما مربوط به کیف‌های سنتی و سفره‌های قلمکار بوده. سفره قلمکار قواره مشخص داره، ولی اگر متری حساب کنیم حدوداً از متری ۳۵۰ هزار تومان شروع می شود و بسته به نوع کار قیمت بالاتر می رود.»

افزایش قیمت‌ها باعث شده مشتریانی که پیش‌تر برای خرید سوغات یا هدیه سراغ صنایع دستی می‌آمدند، گزینه‌های ارزان‌تر را انتخاب کنند. برخی فروشندگان می‌گویند حتی مشتریان وفادار نیز خریدهای خود را به تعویق انداخته‌اند.

کاهش خریدهای سازمانی

یکی دیگر از ستون‌های فروش صنایع دستی، خریدهای سازمانی بود. نهادهایی که برای هدایا، همایش‌ها یا مناسبت‌های رسمی محصولات اصفهان را سفارش می‌دادند. این بخش نیز طی یک سال اخیر کاهش محسوسی داشته است.

صادقی در این باره می‌گوید:«قبلاً خریدهای سازمانی زیاد بود. هلال احمر و بعضی سازمان‌ها سفارش‌های قابل توجهی می‌دادند. امسال تقریباً چیزی ندیدیم و نسبت به سال‌های قبل خیلی کمتر شده.»

کاهش این نوع خریدها ضربه مهمی به بازار وارد کرده، زیرا سفارش‌های عمده معمولاً بخشی از هزینه‌های ثابت فروشگاه‌ها را پوشش می‌داد.

گردشگری؛ حلقه مفقوده فروش

کارشناسان بازار معتقدند صنایع دستی اصفهان ارتباط مستقیمی با گردشگری دارد. هر زمان ورود گردشگران افزایش یابد، فروش نیز رونق می‌گیرد. کاهش سفرهای داخلی و خارجی، همراه با شرایط اقتصادی، جریان مشتریان را محدود کرده است.

بسیاری از فروشندگان می‌گویند در سال‌هایی که گردشگران خارجی حضور پررنگ‌تری داشتند، فروشگاه‌ها حتی در فصل‌های کم‌مسافر نیز فعال باقی می‌ماندند. اکنون سهم گردشگران از فروش کاهش یافته و بازار بیشتر به مشتریان داخلی وابسته شده است.

تغییر رفتار مصرف‌کننده

تحلیلگران اقتصادی باور دارند تغییر رفتار مصرف‌کنندگان عامل مهم رکود کنونی است. خانوارها در شرایط اقتصادی نامطمئن ترجیح می‌دهند هزینه‌های خود را به سمت کالاهای ضروری هدایت کنند. صنایع دستی که بیشتر جنبه هنری، تزئینی یا هدیه دارد، در اولویت‌های پایین‌تر قرار می‌گیرد.

این تغییر رفتار به شکل‌های مختلف دیده می‌شود. از کاهش خریدهای مناسبتی گرفته تا کوچک‌تر شدن سبد هدیه‌ها. فروشندگان می‌گویند حتی کسانی که خرید می‌کنند، کالاهای ارزان‌تر را انتخاب می‌کنند یا مدت زیادی برای مقایسه قیمت‌ها وقت می‌گذارند.

فشار مضاعف بر هنرمندان

رکود فروش علاوهن بر این که فروشگاه‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد، باعث شده تا هنرمندان و کارگاه‌های تولیدی نیز با کاهش سفارش روبه‌رو شوند. بسیاری از استادکاران صنایع دستی به‌صورت کارگاهی یا خانگی فعالیت دارند و وابستگی مستقیم به سفارش بازار دارند. کاهش سفارش به معنای کاهش درآمد این گروه است.

برخی فعالان صنفی هشدار می‌دهند ادامه این روند می‌تواند به خروج تدریجی نیروهای ماهر از این حرفه منجر شود؛ اتفاقی که در بلندمدت به فراموش‌شدن برخی رشته‌های سنتی می‌انجامد.

آینده‌ای مبهم

وقتی از صادقی درباره آینده بازار پرسیده می‌شود، پاسخ او بیش از هر چیز نشان‌دهنده فضای نامطمئن حاکم بر بازار است: «واقعاً هیچ تصوری از سال آینده ندارم. هنوز نمی‌دانیم برای عید چقدر باید سفارش بدیم. هر سال تا این موقع همه چیز مشخص بود، امسال واقعاً نمی‌دانیم چه اتفاقی می‌افتد.»

فروشندگان صنایع دستی می‌گویند تغییر رفتار اقتصادی خانوارها و نگرانی از آینده باعث شده خرید کالاهای هنری از اولویت مصرف خارج شود و ویترین‌های پررنگ بازار در برابر کاهش محسوس تقاضا تصویری متفاوت از سال‌های گذشته بسازند

این ابهام شاید مهم‌ترین ویژگی بازار امروز صنایع دستی اصفهان باشد؛ بازاری که همیشه بر پایه تجربه سال‌های گذشته برنامه‌ریزی می‌کرد، اکنون با شرایطی مواجه شده که الگوهای قدیمی دیگر پاسخگو نیست.

امیدی که هنوز زنده است

با وجود تمام دشواری‌ها، بسیاری از فروشندگان هنوز امید خود را از دست نداده‌اند. آنان معتقدند صنایع دستی بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ ایرانی است و هر دوره رکود سرانجام پایان می‌یابد. رونق گردشگری، ثبات قیمت مواد اولیه و افزایش اعتماد مصرف‌کنندگان می‌تواند دوباره بازار را فعال کند.

در میان سکوت نسبی بازار، رنگ‌های میناکاری، نقش‌های قلمکار و درخشش خاتم همچنان در ویترین‌ها حضور دارند؛ گویی منتظر روزهایی هستند که دوباره نگاه خریداران با شوق خرید همراه شود. اصفهان قرن‌ها هنر خود را حفظ کرده و فعالان این صنف امید دارند این دوره دشوار نیز گذرا باشد؛ دوره‌ای که پس از آن، صدای زندگی بار دیگر در گذرهای صنایع دستی شهر طنین بیندازد.