بررسی ناترازی برق در دولتها
حامد شایگان: بیش از دو دهه از چرخه معیوب ناترازی برق در ایران میگذرد. هر دولت به فراخور شرایط و اولویتهای خود، ردپایی بر این صنعت حیاتی بر جای گذاشته است. اما در برخی دورهها تقابل میان نرخ رشد مصرف و توان افزایش ظرفیت تولید، به نقطهی بحرانی رسیده است. اکنون در شرایطی که جنگ رمضان حدود ۵ هزار مگاوات به زیرساختهای برق کشور آسیب زده، دولت چهاردهم توانسته با مدیریت مصرف برق و بهرهبرداری از نیروگاههای تجدیدپذیر مساله قطعی برق را به حداقل برساند. در این گزارش به عملکرد چهار دولت اخیر در صنعت برق و سهم آنها از ناترازی برق بررسی شده است.
جهش تولید برق در یکسال گذشته
آمارهای رسمی نشان میدهد که روند توسعه ظرفیت نیروگاهی در دولتهای مختلف، با نوسانات قابلتوجهی همراه بوده است. رشد سالانه تولید برق در دولتهای اخیر، معیاری روشن برای مقایسه عملکرد آنها ارائه میدهد در دولت احمدینژاد ۱۰.۸ تراوات ساعت و در دولت روحانی ۸.۷ تراوات ساعت به تولید کشور اضافه شده است، اما دولت ایت الله رئیسی با ثبت رشد ۱۵.۲ تراوات ساعت در سال رکوردی در این زمینه به جای گذاشت. در دولت پزشکیان بیشتر تمرکز بر نیروگاهی تجدیدپذیر بوده که طبق اعلام مرکز پژوهشهای مجلس ظرفیت آن از حدود ۹۲۵ مگاوات در سال ۱۴۰۰ به ۴۱۸۹ مگاوات در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته که بخش عمده آن در سال ۱۴۰۴ راه اندازی شده و میزان تولید برق سبز نیز از محدوده ۱۷۲۰ به بیش از ۳۳۲۱ میلیون کیلوواتساعت ارتقا یافته و همین موضوع منجر به تعویق دو ماهه خاموشی ها و ۳۰ درصدی ناترازی برق در تابستان امسال شد که دستاوردی ماندگار برای دولت پزشکیان است.
سخنگوی صنعت برق در گفتگو با خبرنگار هفت صبح با اشاره به اینکه ظرفیت تولید برق در حال حاضر به بیش از ۱۰۱.۶ هزار مگاوات رسیده، است گفت: ظرفیت تولید برق از نیروگاههای خورشیدی با افزایش ۴.۶ برابری به ۵ هزار و ۸۰۰ مگاوات رسیده درحالی که کسی تصور نمیکرد با وجود شرایط کنونی کشور چنین اتفاقی بزرگی رقم بخورد.»
مصطفی رجبی مشهدی با بیان اینکه طی هفتههای جاری و با افزوده شدن ۲ هزار و ۴۵۰ مگاوات به ظرفیت نیروگاه حرارتی نسبت به اوج بار سال گذشته ناترازی تا حدودی کاهش یافته است، افزود:« به طور قطع با اورهال و رفع مشکل نیروگاههای قدیمی بخار حدود ۵۰۰ مکاوات به ظرفیت نیروگاهی اضافه خواهد شد. همچنین طبق برنامه هفتم توسعه، باید ۲۰۰ مگاوات نیروگاههای مقیاس کوچک هر سال در کشور ایجاد شود در همین راستا با همکاری بخش خصوصی امسال ۲۶۰ مگاوات برق به شبکه افزوده شده است.»
مقایسه ظرفیت اسمی تولید برق
بر اساس گزارشهای موجود، ظرفیت اسمی نصب شده شبکه نیروگاهی ایران در پایان دولت هاشمی رفسنجانی به ۲۲ هزار و ۴۲۰ مگاوات رسید. این رقم در پایان دولت خاتمی به ۳۷ هزار و ۳۰۰ مگاوات افزایش یافت و در دولت احمدینژاد با رشد چشمگیری به ۶۸ هزار و ۹۴۱ مگاوات رسید. اما دولت روحانی در ۸ سال سکانداری خود، این ظرفیت را با رشد اندکی به حدود ۸۵ هزار مگاوات رساند و در یک هزار روز فعالیت دولت سیزدهم ظرفیت نیروگاههای حرارتی کشور با ۸.۴ هزار مگاوات افزایش به محدوده ۹۳ هزار مگاوات رسید و در مدت فعالیت مسعود پزشکیان تاکنون به ۹۱ هزار و ۶۰۰ مگاوات رسیده که رشدی ۸ هزار مگاواتی ثبت کرده است.نکته
جالب اینجاست که هرچند در تمام این دولتها خاموشی وجود داشت اما در دولت روحانی به اوج خود رسید. بهطوری که حتی در پاییز نیز قطعی برق برای صنایع و بخش خانگی اتفاق میافتد و خسارت ناشی از عدم النفع صنایع به بیش از ۴ میلیارد دلار رسید و در زمستان مصرف مازوت به آلودگی ها دامن زد و مشکلات عدیده ای رخ داد. در دولت رییسی تا حدودی با افزایش ظرفیت تولید برق از فشار ناترازی کاهش یافت اما به شرایط دولت پزشکیان نرسید. درواقع در دهههای اخیر مصرف برق در صنایع به دلیل افزایش تعداد کارخانه ها بیشتر شده و تنها دولتهای توانستهاند که از قطعی برق بکاهند که هم نیروگاههای جدید راهاندازی کرده باشند و هم از الگوی مناسب برای مصرف برق استفاده کرده باشند. در بررسی عملکرد دولتهای اخیر نشان میدهد که پزشکیان در هر دو مورد با برنامه عمل کرده و توانسته در رفع ناترازی ها موفق عمل کند.
دولت چهاردهم با وجود جنگ، تحریمها و محدودیتهای بینالمللی، گامهای جدی در جهت افزایش ظرفیت تولید برق برداشت. ظرفیت نیروگاهی کشور با اجرای طرحهای دانشبنیان و ارتقای توان افزوده شد. در کنار این دستاوردها، بیش از ۵ هزار مگاوات نیروگاه خورشیدی نیز در دست ساخت قرار دارد که تا پایان سال به بهرهبرداری میرسد. رکورد ساخت نیروگاه خورشیدی سال گذشته شکسته شد.
شوک جنگ به صنعت برق
واقعیت این است که دولت چهاردهم در شرایطی آغاز به کار کرد که صنعت برق با یکی از بزرگترین چالشهای تاریخ خود مواجه شده بود. در جریان جنگ رمضان، نزدیک به ۵ هزار مگاوات از ظرفیت نیروگاهها هدف قرار گرفت و بخشهای عمدهایی از شبکه برق آسیب دید. از نظر زیرساختی بازگشت بخش انرژی به وضعیت پیش از جنگ، حدود یک و نیم تا دو سال زمان میبرد و ناترازی انرژی که پیش از جنگ نیز چالشبرانگیز بود، اکنون با تدبیر دولت مدیریت شده است.
با وجود این شوک سنگین، دولت چهاردهم توانست با اتخاذ سیاستهای مدیریت مصرف، از تشدید بحران جلوگیری کند. سیاستهای دولت در سال ۱۴۰۴، با همراهی و اعتماد عمومی مهار روند افزایشی مصرف برق کمک کرد و کاهش ۳ درصدی مصرف به ثبت رسید. این دستاورد در حالی محقق شد که پیشبینی میشد ناترازی برق در تابستان امسال به بیش از ۱۵ هزار مگاوات برسد.
همچنین یکی از مهمترین تفاوتهای رویکرد دولت چهاردهم با دولتهای پیشین، تمرکز جدی بر توسعهی انرژیهای تجدیدپذیر است. این شتاب تولید برق تجدیدپذیر به قدری چشمگیر بوده تا ابتدای تابستان ۱۴۰۵ به حدود ۷۰۰۰ مگاوات خواهد رسد. در همین زمینه عضو کمیسیون انرژی مجلس در گفتوگو با خبرنگار هفت صبح با اشاره به اینکه تصور میشد تابستان امسال، سختترین روزهای صنعت برق ایران رقم برخورد، گفت: « دولت چهاردهم با مدیریت مصرف توانست آسیبهای جنگ به زیرساختها انرژی را بی اثر کند، هرچند دمای هوا از مرزهای هشدار مصرف برق عبور کرد، اما شبکه برق استوار ایستاد. راز این موفقیت، نه تنها در ساخت نیروگاههای جدید تجدیدپذیر نهفته است، بلکه تغییر رفتار مصرف و همراهی مردم در قرار همدلی منجر به کاهش مصرف بیش از ۱۵۰۰ مگاوات برق شد، از طرف دیگر روز تعطیلی شرکتهای صنعتی از روز جمعه منتقل شد به یکی از روزهای هفته و این مسأله فشار بار در زمان پیک را کاهش داد.»
ظرفیت برق تجدیدپذیر افزوده میشود
عبدالحسین همتی با بیان اینکه در سال جاری هفتهای ۱۰۰ مگاوات و ماهانه ۴۰۰ مگاوات به ظرفیت برق تجدیدپذیر افزوده میشود، تصریح کرد: «ظرفیت تجدیدپذیرها از ۸۰۰ کیلووات یک دهه پیش به ۵ هزار مگاوات رسیده و در چشمانداز یکساله، این رقم دو برابر خواهد شد. این روند، هم از قطعی برق صنایع جلوگیری کرده و هم ناترازی را به طور قابلتوجهی کاهش داده است.»
همتی ادامه داد:«در اوج تابستان و حملات دشمن، پویش قرار همدلیبا دعوت از مردم برای کاهش مصرف برق باعث شد رقمی معادل ظرفیت سه نیروگاه بزرگ حرارتی صرفهجویی شود. این دستاورد، قدرت مشارکت مردمی در مدیریت بحران را به رخ کشید. در بخش خانگی، با وجود گرمای بیسابقه، خاموشیها در پایینترین سطح ممکن قرار گرفت.»
این نماینده مجلس شورای اسلامی با تاکید بر اهمیت اصلاح قیمت برق در خودتامینی صنایع، تاکید کرد:« سیاست وزارت نیرو برای حرکت صنایع به سمت تولید برق اختصاصی، فشار بر شبکه سراسری را کاهش داده و در مواقع پیک، امکان تأمین نیاز از شبکه را برای آنها فراهم کرده است. درواقع اصلاح قیمت برق، در سرمایهگذاری در نیروگاههای جدید موثر است. در مقطع کنونی صنایع پرمصرف نیز با تأمین برق از تابلوی سبز و گواهیهای برق، گام در مسیر کاهش فشار روی شبکه برداشتهاند. »
همتی با نگاهی به تفاوت رویکرد دولتهای مختلف به مسأله ناترازی برق تصریح کرد:« سیاستهای حوزه برق دولت چهاردهم ثابت کرد که راه حل ناترازی، تنها در تأسیسات عظیم صنعتی نیست. مدیریت مصرف، با کمترین هزینه و سریعترین زمان، بیشترین تأثیر را بر پایداری شبکه داشته است. دولت چهاردهم با اتکا به همراهی مردم، توسعه تجدیدپذیرها و اصلاح تدریجی قیمتها، نشان داد که حتی در میدان جنگ نیز میتوان چرخ اقتصاد را چرخاند و برق را به خانهها و کارخانهها رساند.»
ریشه ناترازی از گذشت تا امروز
بررسی کارنامه دولتهای مختلف در صنعت برق نشان میدهد که هر دوره، رویکرد خاص خود را داشته است. دولت احمدینژاد با افزایش ۶۸ درصدی ظرفیت نیروگاهی در هشت سال، رکورددار توسعه کمی بوده است. دولت روحانی، با رشد تنها ۲۳ درصدی ظرفیت نیروگاهی در هشت سال، کندترین رشد را به نام خود ثبت کرد و زمینهساز تشدید ناترازی در سالهای بعد شد.
اما دولت پزشکیان در شرایطی کاملا متفاوت ضمن راهاندازی نیروگاههای تجدیدپذیر بر سیاست مدیریت مصرف برای جلوگیری از خاموشی تاکید کرد. رشد ۱۵۷ درصدی تجدیدپذیرها در کمتر از دو سال و کاهش ۳ درصدی مصرف برق، نشان از عزم جدی این دولت برای عبور از ناترازی با رویکردی پایدار و زیرساخت محور دارد. تجربه نشان داده که توسعه نیروگاههای خورشیدی و بادی با هزینه تمام شده یک و نیم تا دو سنت در هر کیلووات ساعت، در مقایسه با نیروگاههای حرارتی با هزینهی هشت و نیم سنت و نیروگاههای اتمی با هزینهی ۱۸ سنت، منطقیترین مسیر برای آینده صنعت برق ایران است.
نباید فراموش کنیم که ایران از نظر تولید انرژی برق، دوازدهمین کشور جهان است و به لحاظ فنی و تکنولوژیک، صنعت برق ایران دارای رتبه بالایی است و موفقیتهای بسیار عمدهای داشته است. اما این توانمندی فنی، به تنهایی نتوانسته از تشدید ناترازی جلوگیری کند، زیرا رشد مصرف، همواره از رشد ظرفیت تولید پیشی گرفته و این شکاف، ریشه اصلی ناترازی کنونی است.
یکی از مهمترین استدلالها برای توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر، هزینه همتراز تولید برق (LCOE) است. سرمایه مورد نیاز برای تأسیس یک کیلووات ظرفیت برق در نیروگاههای اتمی، حدود پنج هزار تا هشت هزار دلار است. این رقم در نیروگاههای حرارتی، ۱۳۰۰ تا ۱۴۰۰ دلار و در نیروگاههای خورشیدی، تنها ۲۵۰ تا ۳۰۰ دلار برآورد میشود. از این رو حرکت به سمت انرژیهای خورشیدی و بادی هم از نظر قیمت تمامشده و هم از نظر کاهش آلودگی شهرها و انتشار گازهای گلخانهای، به سود کشور است.
ریشه آن در دههها سیاستگذاری ناقص و عدم سرمایهگذاری کافی نهفته است. برای عبور از این بحران، مسیر روشن است باید توسعه نیروگاههای خورشیدی و بادی با هزینه یک و نیم تا دو سنتی، اصلاح تدریجی قیمت انرژی از صنایع بزرگ، و تداوم مدیریت مصرف با مشارکت مردم. تجربه نشان داده که اراده جمعی، حتی در میدان جنگ نیز میتواند چرخهای اقتصاد را بچرخاند.