کیفیت آب در جهان رو به افول است
لیلا مرگن: مطالعات جهانی نشان میدهد که کیفیت آب در جهان رو به کاهش است و سهم آب دارای کیفیت جهان از سال 2017 تا 2023، دو درصد افت داشته است. این یعنی آب با کیفیت کمتری در اختیار بشر قرار دارد تا نیازهای شرب خود را تامین کند. وضعیت منابع آب ایران هم از این قاعده کلی پیروی میکند و کارشناسان بر این باورند که برداشت بیشتر از منابع آب سطحی و زیرزمینی، کیفیت آب را تحت تاثیر قرار داده و در چنین روندی، تامین نیازهای آب شرب با صرف هزینههای بیشتری همراه خواهد بود. روند تغییرات اقلیمی و افزایش تقاضا برای مصرف آب، جهان را به سوی مرزهای خطرناکی هدایت میکند.
گزارش «پیشرفت کیفیت آب» سازمان ملل در سال 2024 نشان میدهد که سهم آبهای دارای کیفیت مطلوب در جهان از 57 درصد در سال 2017 به 56 درصد در سال 2023 کاهش یافته است. این افت دو درصدی شاید کم به نظر برسد اما در مقیاس جهانی به مفهوم وخیمتر شدن وضعیت میلیونها کیلومتر رودخانه، دریاچه و آبخوان است. در چنین شرایطی نه تنها تامین آب شیرین باکیفیت برای تامین نیازهای انسانی به خطر میافتد بلکه بر اساس پژوهشهای جهانی، 24 درصد گونههای ساکن آب شیرین دنیا هم در معرض خطر انقراض قرار میگیرند.
خطر در کمین 4.8 میلیارد نفر از مردم جهان
طبق گزارش اهداف توسعه پایدار سازمان ملل، اگر روند فعلی کاهش کیفیت آب ادامه یابد، تا سال 2030 ممکن است سلامت و معیشت حدود 4.8 میلیارد نفر از مردم جهان تحت تاثیر ضعف کیفیت آب و نبود پایش مناسب منابع آبی قرار گیرد. در حالی که دنیا درگیر تبعات ناشی از کاهش کیفیت آب است، اما در ایران خشک شرایط چگونه است؟ کوشیار اعظم واقفی مدیرکل اسبق دفتر نظارت بر کیفیت شرکت مهندسی آب و فاضلاب و صاحبنظر در موضوع کیفیت آب در گفتوگو با هفت صبح تایید میکند که کاهش میزان بارشها در تامین آب باکیفیت اختلال ایجاد میکند. او میگوید که افت بارندگی ابتدا سبب میشود که از نظر کمی برای تامین نیازهای جامعه با مشکل مواجه شویم و به برداشت بیش از حد از منابع سطحی و زیرزمینی روی بیاوریم.
افزایش برداشت از منابع زیرزمینی، زمینه فرونشست را فراهم میکند و باعث میشود که کل منبع آب زیرزمینی از دست برود. واقفی توضیح میدهد که در شرایط از دست رفتن منبع ذخیره آب، دیگر موضوع کیفیت مطرح نیست؛ زیرا آب در دسترس، از بین رفته است. ضمن آنکه برداشتهای بیش از حد از منابع سطحی و زیرزمینی سبب میشود که غلظت املاح در داخل آن منابع از مقادیر و حدود استانداردی که برای آب شرب تعریف شده، بیشتر شود. مثلا در جایی که با مشکل وجود فلزات سنگین مواجه هستیم، غلظت این فلزات از استانداردهای تعیین شده برای آب شرب بیشتر شود یا در مورد حضور نیترات ناشی از کود کشاورزی و فاضلاب و … غلظت این ماده به دلیل برداشت بیش از حد از منابع زیرزمینی افزایش یابد. بنابراین هرچه بارش کاهش یابد و برداشت از منابع زیرزمینی افزایش یابد، کیفیت آب زیرزمینی بیشتر کاهش مییابد.
تزریق منابع آب سطحی به زیرزمینی برای کنترل آلودگی
این صاحبنظر در موضوع کیفیت آب درباره راهکار حفظ کیفیت آب در منطقهای مثل تهران که هم منابع سطحی و هم زیرزمینی دارد، به راهکارهای مرسوم در دنیا اشاره میکند. در کشورهای مختلف برای حل این مشکل در فصل زمستان که وضعیت مصرف آب کاهش مییابد، این منابع را به سفرههای زیرزمینی تزریق میکنند یا فاضلابهای تصفیه شده را که ترجیحا به صورت منطقهای کار تصفیه آنها انجام شده، به داخل زمین تزریق میکنند تا مشکل افزایش غلظت آلودگیها کم شود. البته او تاکید میکند که به دلیل عدم وجود منابع سطحی قابل توجه در این کلانشهر، اگر بخواهیم از چنین راهکاری استفاده کنیم، حتما باید محاسبات لازم را انجام دهیم.
انتقال اندک آلایندههای هوا به منابع آب
انتقال آلایندههای موجود در هوا به منابع آب یکی دیگر از چالشهایی است که بر کیفیت این منابع تاثیر میگذارد اما واقفی میگوید که اگرچه در شهر آلودهای مثل تهران در فصولی که مقادیر سرب در هوا زیاد است، احتمال انتقال این آلودگی بر روی زمین و سپس عمدتا منابع آب سطحی و گاهی زیرزمینی (به دلیل عمق زیاد امکان نفوذ آلودگی کاهش مییابد) وجود خواهد داشت اما اگر این آلایندهها وارد سد شوند، چون حجم آنها قابل توجه نیست، روی کیفیت منبع آب سطحی تاثیر قابل توجهی نداشته و وضعیت چندان نگران کننده نیست.
آیا منابع آب کیفی به صفر میرسند؟
این صاحبنظر در موضوع کیفیت آب، خطر به صفر رسیدن منابع آب کیفی برای تامین نیازهای شرب را رد میکند؛ چون بر این باور است که هر منبع آب با هر کیفیتی را میتوان با روشهای مختلف تصفیه کرد و برای آن قابلیت شرب ایجاد کرد اما هزینههای تامین آب شرب در این شرایط افزایش مییابد.واقفی مهمترین خطر برای منابع آب را فرونشست و از دست رفتن پتانسیل ذخیره آب در زیرزمین میداند، زیرا در این شرایط دیگر آبی در دسترس نداریم که بتوانیم در صورت وجود آلودگی آن را تصفیه کنیم و نیازهایمان را تامین کنیم.
خطر از دست رفتن تنوع زیستی
همان آبی که به راحتی با فشار دادن یک اهرم از مسیر شیر خانهها در دسترس انسان قرار میگیرد و به جای جارو در حیاط منازل برای جمعآوری برگها کار گرفته میشود یا راهی استخرها میشود، محل زیست بسیاری از جاندارانی است که ممکن است ما حتی آنها را ندیده باشیم. انسان با صرف هزینههای هنگفت، آب مورد نیاز خود را تامین میکند اما آیا آبی که به شدت آلوده شده، میتواند محل زیست مناسبی برای آبزیان باشد؟
برنامه عمران ملل متحد UNEP در ارزیابی جهانی کیفیت آب هشدار داده که آلودگی ناشی از فاضلاب، کشاورزی، مواد شیمیایی و صنعت، تهدیدی فزاینده برای سلامت انسان، امنیت غذایی، تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی محسوب میشود. بر اساس ارزیابی جهانی اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت IUCN، آلودگی آب در 54 درصد گونههای آب شیرین در معرض انقراض نقش دارد و جمعیت گونههای آب شیرین جهان از سال 1970 تاکنون بیش از 80 درصد کاهش یافته است. این یعنی باز گذاشتن بدون دلیل شیر آب در خانه، جهان را یک قدم به انقراض نسل آبزیان آب شیرین نزدیک میکند و هزینه تامین نیازهای شرب را هم افزایش میدهد.